Ferill 181. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.

---

157. löggjafarþing 2025–2026.

2. uppprentun.

Þingskjal 192  —  181. mál.

Tillaga til þingsályktunar

um aukna færni innflytjenda í íslensku.

Flm.: Halla Hrund Logadóttir, Sigurður Ingi Jóhannsson, Stefán Vagn Stefánsson, Þórarinn Ingi Pétursson.

    Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra, í samvinnu við mennta- og barnamálaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra og Samband íslenskra sveitarfélaga, að móta og innleiða fjárhagslega hvata, svo sem skattfrelsi eða aðrar ívilnanir, sem geri eldri borgurum og eftir atvikum öðrum einstaklingum kleift að veita innflytjendum þjálfun í íslenskri tungu og taka þátt í samtalsverkefnum sem miði að því að efla færni þeirra í íslensku.

Greinargerð.

    Hlutfall erlendra ríkisborgara og íbúa af erlendum uppruna hefur aukist hratt undanfarin ár. Samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands voru um 7,5% íbúa landsins af erlendum uppruna árið 2012 en í lok árs 2024 var hlutfallið komið yfir 18%. Í mörgum sveitarfélögum, einkum á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurnesjum, eru erlendir íbúar nú þegar rúmlega fjórðungur íbúa. Þessi þróun endurspeglar aukna fjölbreytni og dýrmætan menningarauð en kallar jafnframt á markvissari stuðning eða viðbót við hefðbundna íslenskukennslu og aukna félagslega þátttöku nýrra íbúa.
    Þrátt fyrir aukið framboð af námskeiðum og þjálfun í íslensku hefur íslenskukunnátta innflytjenda batnað minna en vonir stóðu til. Fjölmargir nemendur í leik- og grunnskólum eiga erfitt með að tileinka sér tungumálið og á vinnumarkaði eru fjölmörg dæmi um að starfsfólk eigi í vandræðum með að skilja íslensku og tjá sig á henni.
    Ástæður þessarar þróunar eru meðal annars þessar:
     –      skortur á fullnægjandi málstuðningi, sérstaklega í leik- og grunnskólum,
     –      fá tækifæri til að eiga samtöl á íslensku utan formlegs skólaumhverfis,
     –      fá tækifæri til að æfa framburð og talfærni,
     –      félagsleg fjarlægð milli hópa sem hamlar samskiptum og samfélagsþátttöku.
    Langflestir þeirra sem koma hingað til lands gera það vegna atvinnuþátttöku í íslensku samfélagi. Lykilverkefni næstu ára er að tryggja að einstaklingar og fjölskyldur sem setjast hér að tileinki sér tungumálið svo að ekki myndist tvær þjóðir í einu landi með ólík tækifæri til framtíðar. Samtal við Íslendinga skiptir þar lykilmáli. Það er í gegnum mannleg samskipti sem árangursríkast er að skapa traust, auka skilning og efla samfélagslega samheldni. Með samtali við Íslendinga gæfist innflytjendum tækifæri til að kynnast íslenskri menningu og gildum og félagsleg tengsl milli íbúa myndu styrkjast.
    Nefna má að einstaklingar af erlendum uppruna hafa verið um helmingur atvinnulausra á undanförnum árum. Ljóst er að betri færni í íslensku gæti orðið mikilvægur þáttur í að virkja fleiri til þátttöku á vinnumarkaði.
    Við blasir að núverandi leiðir til að efla íslenskukunnáttu hafa ekki dugað til að ná viðunandi árangri. Staðan veldur álagi víða, til að mynda meðal leikskólakennara og grunnskólakennara. Því þarf nýjar, sveigjanlegar og samfélagslega rótgrónar leiðir sem eru viðbót við formlega kennslu og efla raunveruleg samskipti á íslensku.
    Eldri borgarar búa yfir mikilli reynslu, málkunnáttu og menningarlegri þekkingu sem er afar dýrmæt. Þátttaka þeirra í þjálfun í íslensku fyrir innflytjendur eða í samtalsverkefnum með þeim gæti haft margþættan ávinning:
     –      aukna íslenskukunnáttu og menningarskilning þeirra sem nýlega hafa flust til landsins,
     –      aukna virkni og félagslega tengingu innflytjenda,
     –      aukna virkni eldri borgara og tækifæri þeirra til tekjuöflunar.
    Ef tillaga þessi nær fram að ganga verður lagður grunnur að gagnkvæmu lærdómssamfélagi þar sem ólíkar kynslóðir og menningarheimar hittast á jafningjagrundvelli og skapa traust og efla skilning sín á milli.
    Lagt er til að verkefni eldri borgara sem tengjast þjálfun í íslensku verði skattfrjáls upp að tilteknu marki og að tekjur vegna slíkrar þjálfunar skerði ekki bætur eða aðrar greiðslur úr almannatryggingum. Umrædd verkefni gætu t.d. varðað samtalsverkefni í leikskólum eða grunnskólum, aðstoð við þjálfun í samræðum á vinnustöðum eða þátttöku í sérstökum viðburðum eða átaksverkefnum á vegum sveitarfélaga eða fræðsluaðila.
    Verkefnin yrðu skipulögð í samvinnu við viðkomandi skóla, stofnanir eða atvinnurekendur og gætu nýst sem viðbót við hefðbundna íslenskukennslu á vegum stjórnvalda án þess að þau sköpuðu mikinn kostnað fyrir ríkissjóð. Skattaleg ívilnun væri einföld í framkvæmd og gæti fallið undir sömu meginreglur og aðrar takmarkaðar skattaívilnanir vegna samfélagslegrar þátttöku.
    Tillagan fellur vel að markmiðum stjórnvalda um:
     –      aukna samfélagslega þátttöku eldri borgara,
     –      eflingu íslenskukunnáttu og menningarlegra tengsla ólíkra þjóðfélagshópa,
     –      aðlögun fjölmenningarlegs samfélags þar sem tungumálið er sameiginlegur grunnur.
    Með því að virkja eldri kynslóðina sem menningarlega brú milli Íslendinga og nýrra íbúa yrði stigið lítið en táknrænt og áhrifaríkt skref í átt að sterkari samfélagsheild þar sem tungumál, virðing og mannleg tenging mynda sameiginlegan grunn. Þótt áhersla tillögunnar sé einkum á að skapa hvata fyrir eldri borgara til að veita innflytjendum þjálfun í íslensku er jafnframt lagt til að metið verði hvort og með hvaða hætti aðrir hópar, svo sem námsmenn, geti tekið þátt í slíkum verkefnum með sömu fjárhagshvötum.