Ferill 286. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Microsoft Word.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 391 — 286. mál.
Stjórnarfrumvarp.
Frumvarp til laga
um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof og lögum um sorgarleyfi (fyrirkomulag greiðslna).
Frá félags- og húsnæðismálaráðherra.
I. KAFLI
Breyting á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 144/2020.
1. gr.
2. gr.
II. KAFLI
Breyting á lögum um sorgarleyfi, nr. 77/2022.
3. gr.
4. gr.
5. gr.
Greinargerð.
Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 21. desember 2024 kemur fram að ríkisstjórnin hafi í hyggju að gera breytingar á fæðingarorlofskerfinu til að styrkja afkomuöryggi fjölskyldna og er frumvarp þetta einn liður í því.
2. Tilefni og nauðsyn lagasetningar.
Frá gildistöku laga um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 144/2020, hafa breytingar á fjárhæðum greiðslna til foreldra í fæðingarorlofi almennt miðað við fæðingardag barns, frumættleiðingu eða töku barns í varanlegt fóstur. Því hafa foreldrar barna sem fæðast rétt eftir að fjárhæðum er breytt fengið hærri hámarksgreiðslur úr Fæðingarorlofssjóði en foreldrar barna sem fæðast rétt áður en fjárhæðum er breytt. Sem dæmi má annars vegar nefna foreldra barns sem fæðist 31. desember og hins vegar foreldra barns sem fæðist 1. janúar degi síðar. Hafi fjárhæðum innan fæðingarorlofskerfisins verið breytt um áramót hafa þeir foreldrar sem eignuðust barn rétt áður en hækkunin tók gildi ekki átt rétt á þeirri hækkun heldur einungis þeirri fjárhæð sem var í gildi þegar barnið fæddist. Er frumvarpinu ætlað að tryggja að breytingar á greiðslum í fæðingarorlofi eigi við um alla foreldra sem nýta rétt sinn á sama tíma óháð því hvenær barn fæðist, er frumættleitt eða tekið í varanlegt fóstur.
Mikilvægt þykir einnig að gera sambærilegar breytingar á lögum um sorgarleyfi, nr. 77/2022, þannig að fjárhæðir á grundvelli laga um fæðingar- og foreldraorlof og laga um sorgarleyfi séu þær sömu á hverjum tíma.
3. Meginefni frumvarpsins.
Í frumvarpi þessu er lagt til að breytingar á fjárhæðum greiðslna til foreldra í fæðingarorlofi miði ekki lengur við fæðingardag barns, frumættleiðingu eða töku barns í varanlegt fóstur heldur skuli slíkar breytingar eiga við um alla foreldra sem eiga rétt á slíkum greiðslum sem og ónýttan rétt innan kerfisins þegar breytingarnar taka gildi. Jafnframt er í frumvarpinu lagt til að fjárhæðir greiðslna á grundvelli laga um sorgarleyfi skuli eiga við um alla foreldra sem nýta rétt sinn samkvæmt lögunum, óháð því hvenær barnsmissir, andvanafæðing, fósturlát eða makamissir á sér stað.
4. Samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar.
Frumvarpið þykir ekki fela í sér álitaefni sem kalla á sérstaka umfjöllun um samræmi við Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, eða alþjóðlegar skuldbindingar.
5. Samráð.
Frumvarp þetta var unnið í félags- og húsnæðismálaráðuneytinu í samráði við Vinnumálastofnun sem fer með framkvæmd laga um fæðingar- og foreldraorlof og laga um sorgarleyfi. Áform um frumvarpið voru kynnt öðrum ráðuneytum í hefðbundnu innra samráði milli ráðuneyta. Drög að frumvarpinu voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda á vefnum Ísland.is 10. október sl. og var veittur frestur til og með 24. október til að veita umsagnir um áformin (mál nr. S-199/2025). Alls bárust sex umsagnir um frumvarpið þar sem lýst var yfir stuðningi við þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu.
6. Mat á áhrifum.
Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 21. desember 2024 kemur fram að ríkisstjórnin hafi í hyggju að gera breytingar á fæðingarorlofskerfinu til að styrkja afkomuöryggi fjölskyldna og eru breytingar þær sem lagðar eru til í frumvarpinu einn liður í því.
Efni frumvarps þessa snertir foreldra sem nýta sér áunnin rétt innan fæðingarorlofskerfisins. Þá snertir efni frumvarpsins foreldra sem nýta sér áunnin rétt á grundvelli laga um sorgarleyfi. Vinnumálastofnun fer með framkvæmd laga um fæðingar- og foreldraorlof sem og laga um sorgarleyfi og annast stofnunin umsýslu í tengslum við Fæðingarorlofssjóð. Við mat á áhrifum frumvarpsins, verði það óbreytt að lögum, er því m.a. byggt á upplýsingum og gögnum frá Vinnumálastofnun, þ.m.t. tölulegum upplýsingum um nýtingu foreldra á rétti til fæðingarorlofs annars vegar og sorgarleyfis hins vegar.
Samkvæmt tölum Vinnumálastofnunar nýta mæður rétt sinn til fæðingarorlofs í ríkari mæli en feður strax eftir fæðingu barns, frumættleiðingu eða töku barns í varanlegt fóstur. Tölur Vinnumálastofnunar sýna jafnframt að mæður nýta í ríkari mæli en feður sameiginlegan rétt foreldra til fæðingarorlofs. Þá sýna tölur Vinnumálastofnunar að feður nýta almennt rétt sinn innan fæðingarorlofskerfisins þegar barn er orðið eldra, en foreldrar hafa 24 mánuði eftir fæðingu barns, frumættleiðingu eða töku barns í varanlegt fóstur til að nýta sér rétt sinn. Því má ætla að breytingar til hækkunar á fjárhæðum innan fæðingarorlofskerfisins komi til með að fjölga feðrum sem taka fæðingarorlof. Á það ekki síst við þar sem af tölum Vinnumálastofnunar má sjá hægfara aukningu síðustu ár á hlutfallslegum fjölda umsókna feðra um greiðslur í fæðingarorlofi.
Áætluð fjárhagsáhrif á ríkissjóð vegna frumvarps þessa, verði það óbreytt að lögum, eru aukin tímabundin útgjöld um 480 millj. kr. vegna breytinga á lögum um fæðingar- og foreldraorlof og falla þau til á árunum 2026 og 2027. Kemur sú útgjaldaaukning til vegna hækkunar á hámarksfjárhæð greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði sem þegar hefur verið ákveðin, þ.e. úr 800 þús. kr. í 900 þús. kr., og taka mun gildi 1. janúar 2026. Gert var ráð fyrir að sú hækkun næði til foreldra barna sem fæðast, eru frumættleidd eða tekin í varanlegt fóstur eftir 1. janúar 2026, en verði frumvarp þetta óbreytt að lögum mun hækkunin taka til allra foreldra sem eiga rétt á slíkum greiðslum sem og ónýttan rétt innan kerfisins þegar breytingin tekur gildi. Þá liggur fyrir að með sama hætti muni ákvarðanir um hækkanir á fjárhæðum greiðslna til foreldra í fæðingar- og foreldraorlofi almennt fela í sér aukin útgjöld samanborið við sambærilegar ákvarðanir áður. Ekki er þó unnt að leggja mat á þau fjárhagsáhrif þar sem frekari ákvarðanir um hækkanir á fjárhæðum greiðslna samkvæmt lögum um fæðingar- og foreldraorlof hafa ekki verið teknar. Fjárhagsáhrif á ríkissjóð vegna breytinga samkvæmt frumvarpinu á lögum um sorgarleyfi eru metin óveruleg og er gert ráð fyrir að þau rúmist innan núverandi fjárheimilda vegna greiðslna á grundvelli laga um sorgarleyfi.
Um einstakar greinar frumvarpsins.
Um 1. gr.
Um 2. gr.
Um 3. gr.
Um 4. gr.
Um 5. gr.
