Ferill 311. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 1200 — 311. mál.
2. umræða.
Nefndarálit með breytingartillögu
um frumvarp til laga um réttindavernd fatlaðs fólks.
Frá meiri hluta velferðarnefndar.
Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá félags- og húsnæðismálaráðuneyti, Barnaheillum – Save the Children á Íslandi, Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, Landssamtökunum Þroskahjálp, Mannréttindastofnun Íslands, Reykjavíkurborg, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum fyrirtækja í fjármálaþjónustu, Sýslumannaráði, velferðarsviði Akureyrarbæjar og ÖBÍ réttindasamtökum.
Nefndinni bárust 11 umsagnir auk minnisblaðs frá félags- og húsnæðismálaráðuneyti og eru gögnin aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Með frumvarpi þessu er lagt til að lög um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, nr. 88/2011, verði leyst af hólmi með nýjum lögum um réttindavernd fatlaðs fólks. Megintilgangur frumvarpsins er að styrkja og uppfæra lagaumgjörð sem fjallar um réttindavernd fatlaðs fólks á Íslandi og skýra betur ábyrgð þeirra aðila sem koma að málum sem varða réttindavernd þess.
Umfjöllun nefndarinnar.
Gildissvið frumvarpsins (1. gr.).
Við umfjöllun nefndarinnar um málið komu fram athugasemdir um að gildissvið frumvarpsins skv. 1. gr. væri víðtækt og orðalag 2. mgr. 1. gr. útvíkki rétt til persónulegs talsmanns verulega. Þannig nái rétturinn ekki einungis til fatlaðs fólks heldur einnig til einstaklinga sem glími við sjúkdóma eða afleiðingar slyss og þurfi aðstoð sökum þess. Auk þess nái V. kafli frumvarpsins til þess hóps sem gert er að sæta öryggisgæslu eða öryggisráðstöfunum samkvæmt dómsúrlausn óháð því hvort metnar þjónustuþarfir viðkomandi séu til komnar vegna fötlunar eða af öðrum ástæðum, sbr. 4. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Þá var á það bent að ef gildissvið frumvarpsins er svo víðtækt að það nái til fleiri einstaklinga en þeirra sem teljast fatlaðir ætti að taka út úr fyrirsögn frumvarpsins vísun til fatlaðs fólks.
Í minnisblaði félags- og húsnæðismálaráðuneytis frá 30. mars 2026 er það áréttað að orðalag 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins er óbreytt frá ákvæði 2. mgr. 1. gr. gildandi laga. Þá er sama texta að finna í athugasemdum við greinina og er að finna í greinargerð með frumvarpi til gildandi laga. Því sé ekki um útvíkkun réttar til persónulegs talsmanns að ræða heldur áréttingu á þeim rétti.
Í skýringum við 4. mgr. 1. gr. í greinargerð með frumvarpinu segir að þótt þeir einstaklingar sem dæmdir eru í öryggisgæslu eða aðrar öryggisráðstafanir samkvæmt dómsúrlausn séu ekki endilega fatlaðir í lagalegum skilningi eigi þeir rétt á sambærilegri réttindavernd, sérstaklega hvað varði ákvæði um nauðung og eftirlit með beitingu nauðungar.
Meiri hlutinn telur rétt að gildissvið frumvarpsins sé víðtækt. Þannig sé hægt að tryggja þeim einstaklingum réttindavernd sem falla ekki undir skilgreiningu frumvarpsins á fötluðu fólki en þurfa af öðrum ástæðum á sérstakri réttindavernd að halda. Telur meiri hlutinn ekki tilefni til að gera breytingar á fyrirsögn frumvarpsins enda snúi frumvarpið að meginstefnu að réttindavernd fatlaðs fólks þrátt fyrir að IV. kafli frumvarpsins um persónulega talsmenn hins vegar og V. kafli frumvarpsins um ráðstafanir til að draga úr nauðung í þjónustu við fatlað fólk séu látnir gilda um aðra skýrt afmarkaða hópa sem einnig þurfi á styrkri réttindavernd að halda.
Flutningur verkefna undanþágunefndar til úrskurðarnefndar velferðarmála og málsmeðferðartími nauðungarmála.
Við umfjöllun nefndarinnar um málið komu fram athugasemdir um að verkefni undanþágunefndar væru flutt til úrskurðarnefndar velferðarmála. Fremur ætti að tryggja sjálfstæði nefndarinnar og finna henni skýran stað í stjórnkerfinu og þannig búið um starfsemina að nefndin geti rannsakað mál með vönduðum hætti og á viðunandi hraða.
Í kafla 3.6 í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að tilefni breytinga á málsmeðferð sem kveðið er á um í V. kafla frumvarpsins megi rekja til athugasemda umboðsmanns Alþingis í frumkvæðismáli sem hófst árið 2023 og laut að fyrirkomulagi í tengslum við beiðnir um undanþágu frá banni við beitingu nauðungar í þjónustu við fatlað fólk. Þá kemur fram að í erindum sem umboðsmaður Alþingis hafi sent ráðuneytinu, sérfræðiteymi um aðgerðir til að draga úr beitingu nauðungar og undanþágunefnd sé tiltekið að ábendingar hafi ítrekað og um nokkurt skeið komið fram um langan málsmeðferðartíma slíkra beiðna. Jafnframt hafi þær vísbendingar um annmarka á málsmeðferð bæði komið fram í tengslum við kvartanir og ábendingar umboðsmanns sem og við eftirlit með stöðum þar sem fólk er eða kann að vera frelsissvipt (OPCAT-eftirlit). Þá kemur fram að athugasemdir umboðsmanns í frumkvæðismálinu beri með sér skort á skilvirkni og réttaröryggi í gildandi málsmeðferð. Í kafla 6.3 í greinargerð með frumvarpinu segir að markmið flutnings verkefna undanþágunefndar til úrskurðarnefndarinnar sé að auka skilvirkni málsmeðferðar, einfalda ferla og stytta biðtíma eftir ákvörðun í málum er varða undanþágur frá banni við fjarvöktun og beitingu nauðungar. Ráðuneytið hafi fundað með fulltrúum úrskurðarnefndarinnar sem telji sig geta tekið við verkefnum undanþágunefndarinnar. Í kafla 6.2 í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að gert sé ráð fyrir að sérfræðiteymi sendi umsagnir sínar beint til úrskurðarnefndar velferðarmála til afgreiðslu í stað þess fyrirkomulags sem kveðið sé á um í gildandi lögum, þ.e. teymið sendi umsagnir sínar einungis til þjónustuaðila sem í mörgum tilvikum fari aldrei með málið í undanþáguferli.
Í minnisblaði ráðuneytisins er farið yfir málsmeðferð í nauðungarmálum samkvæmt frumvarpinu. Kemur þar fram að mikilvægur hluti af vinnslutíma sérfræðiteymis, sem fái allt að þrjá til sex mánuði til að vinna málin, sé helgaður því að veita þjónustuaðila ráðgjöf og stuðning til að koma í veg fyrir að beita þurfi nauðung. Þetta forvarnahlutverk sé mikilvægt og samrýmist einu af meginmarkmiðum frumvarpsins sem er að draga úr beitingu nauðungar. Ef ráðgjöf sérfræðiteymisins leiði ekki til þess að hægt sé að komast hjá beitingu nauðungar sendi sérfræðiteymið málið áfram til úrskurðarnefndar velferðarmála ásamt ítarlegri umsögn um málið. Umsögnin marki upphaf formlegrar málsmeðferðar hjá nefndinni og er lögð áhersla á málshraða en nefndin skal taka ákvörðun svo fljótt sem kostur er og að jafnaði innan þriggja mánaða frá móttöku fullbúinnar umsagnar.
Að mati meiri hlutans er tilfærsla verkefna undanþágunefndar til úrskurðarnefndar velferðarmála til þess fallin að auka skilvirkni í málaflokknum. Telur meiri hlutinn að úrskurðarnefnd velferðarmála hafi burði til að taka við verkefnum undanþágunefndarinnar og reynsla nefndarinnar af vinnslu sambærilegra mála og innra skipulag kunni að leiða til aukinnar skilvirkni við afgreiðslu mála. Forvarnahlutverk sérfræðiteymisins og vinna þess með þjónustuaðilum til að draga úr beitingu nauðungar geti leitt til þess að fjöldi mála sem fari fyrir nefndina verði takmarkaður við allra alvarlegustu tilvikin og vinnslutími mála vonandi styttri.
Persónulegur talsmaður.
Í umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar var á það bent að hlutverk persónulegs talsmanns væri fyrst og fremst að aðstoða fatlað fólk við að koma vilja sínum og skoðunum á framfæri og standa þannig vörð um sjálfsákvörðunarrétt þess. Bentu samtökin á að þau teldu orðið talsmaður ekki lýsandi fyrir það mikilvæga hlutverk sem um ræðir og þær skyldur til valdeflingar fatlaðs fólks sem því hlutverki fylgir. Samtökin lögðu til að hugtakinu talsmanni yrði breytt í aðstoðarmann sem væri meira lýsandi fyrir hlutverk hans.
Í gildandi lögum um réttindagæslu fatlaðs fólks, nr. 88/2011, sem samkvæmt frumvarpinu eiga að falla úr gildi við gildistöku þessa frumvarps, er fjallað um hlutverk persónulegra talsmanna. Í frumvarpi þessu er því ekki um neina breytingu að ræða á heiti persónulegs talsmanns frá því sem nú gildir. Um persónulega talsmenn er einnig fjallað í öðrum lögum, svo sem 14. gr. a laga um sjúkraskrár og 58. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga.
Meiri hlutinn er sammála sjónarmiðum samtakanna um mikilvægi hlutverks persónulegra talsmanna og skyldur þeirra og að lýsandi orð séu notuð í lögum um réttindavernd fatlaðs fólks. Að mati meiri hlutans er slík breyting á hugtakanotkun þó svo yfirgripsmikil og kallar á greiningu á öðrum lögum þar sem fjallað er um persónulega talsmenn að meiri hlutinn telur sig ekki geta breytt hugtakanotkuninni í frumvarpi þessu. Telur meiri hlutinn að slík vinna þurfi að eiga sér stað í ráðuneytinu. Að því gættu beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að meta hvort tilefni sé til að breyta hugtakinu til samræmis við athugasemdir Landssamtakanna Þroskahjálpar.
Eftirlit með persónulegum talsmönnum.
Við umfjöllun nefndarinnar komu fram athugasemdir við að samkvæmt frumvarpinu væri ekki lengur krafist árlegra skýrsluskila talsmanna til að tryggja reglubundið eftirlit, sbr. 8. gr. a gildandi laga nr. 88/2001. Komu fram sjónarmið um að slíkt tryggi aðhald og reglubundið eftirlit með talsmönnum enda séu þeir oft nákomnir skjólstæðingum sem oft séu í viðkvæmri stöðu.
Í 12. gr. frumvarpsins er fjallað um eftirlit sýslumanns með persónulegum talsmönnum. Skv. 1. mgr. er sýslumanni heimilt að krefja persónulegan talsmann um frekari skýringar og/eða gögn um þá aðstoð sem hann hafi veitt á grundvelli samkomulags skv. 13. gr. og sýslumanni eru nauðsynleg vegna eftirlits með talsmanninum. Persónulegum talsmanni er skylt að verða við slíkri beiðni sýslumanns.
Í minnisblaði ráðuneytisins kemur fram að skylda til árlegra skýrsluskila, óháð eðli máls eða raunverulegri þörf fyrir eftirlit, geti aukið álag og dregið úr vilja fólks til að taka hlutverkið að sér. Reynslan hafi sýnt að erfitt hafi verið að fá fólk til að taka að sér hlutverkið en oft eru talsmenn nánir aðstandendur sem sinni því án endurgjalds. Áréttar ráðuneytið að breytingin feli ekki í sér að dregið sé úr eftirlitsskyldu sýslumanns, þvert á móti beri sýslumanni áfram að gæta hagsmuna fatlaðs fólks og tryggja að persónulegir talsmenn sinni skyldum sínum af kostgæfni. Með auknu svigrúmi sýslumanns sé markmiðið að gera eftirlitið sveigjanlegra og markvissara.
Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið ráðuneytisins og telur breytinguna góða. Ítrekar meiri hlutinn mikilvægi þess að sýslumaður viðhafi virkt eftirlit með talsmönnum og reglubundið, einkum þar sem þörf er á.
Nánari reglur um framkvæmd IV. kafla í reglugerð.
Í umsögn Samtaka fyrirtækja í fjármálaþjónustu komu fram ábendingar er varða ákvæði IV. kafla frumvarpsins og lúta að samkomulagi fatlaðs einstaklings og persónulegs talsmanns. Að mati samtakanna kynni til að mynda að vera æskilegt að sýslumaður sendi fjármálafyrirtæki samkomulag skv. 8. gr. frumvarpsins með rafrænum hætti. Að mati samtakanna yrði sannreynsla á heimildum talsmanns skjótari og einfaldari ef slíkrar boðleiðar nyti við. Þá telja samtökin að sama skyldi eiga við um tilkynningu um brottfall samnings, sbr. 2. mgr. 11. gr. frumvarpsins, þ.e. að sýslumaður sendi fjármálafyrirtæki tilkynningu með rafrænum hætti.
Samtökin benda einnig á að orðalag á nokkrum stöðum í 13. gr. þurfi að skýra þannig að fjármálafyrirtæki geti unnið eftir þeim, svo sem um heimildir talsmanns til að sækja upplýsingar um fjármál hins fatlaða einstaklings á grundvelli samkomulags, og um aðgang talsmanns að netbanka fatlaðs einstaklings, ógreiddum kröfum sem þar birtast, rafrænum skjölum o.s.frv.
Í 14. gr. frumvarpsins er fjallað um þær reglugerðir sem ráðherra skal setja um nánari framkvæmd IV. kafla frumvarpsins um persónulega talsmenn fatlaðs fólks. Ráðherra skal skv. 2. tölul. 1. mgr. 14. gr. setja reglugerð um form og efni samkomulags skv. 8. gr. og skv. 9. tölul. 1. mgr. 14. gr. um aðstoð og heimildir persónulegra talsmanna skv. 13. gr.
Meiri hlutinn telur ábendingar samtakanna mikilvægar og góðar. Telur meiri hlutinn þær þó ekki tilefni til breytinga á frumvarpinu sjálfu. Skv. 14. gr. frumvarpsins skal ráðherra setja reglugerðir um nánari framkvæmd IV. kafla frumvarpsins og ítrekar meiri hlutinn mikilvægi þess að þær verði settar með ábendingar samtakanna í huga. Beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að gæta að því að reglugerðir taki mið af því hvernig boðleiðir og samskipti við helstu stofnanir og fyrirtæki eiga sér stað og þeim miklu kröfum sem gerðar eru til að mynda til fjármálafyrirtækja til að koma í veg fyrir misnotkun á þjónustu þeirra. Þá beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að tryggja að samráð verði haft við helstu hagaðila sem munu starfa eftir reglugerðunum, svo sem sýslumann og fjármálafyrirtæki.
Breytingartillögur.
Orðalag (2. mgr. 1. gr.).
Í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins segir að ákvæði IV. kafla gildi einnig um réttindavernd einstaklinga sem vegna afleiðinga viðvarandi sjúkdóms eða slyss þurfi stuðning við undirbúning upplýstrar ákvörðunar um persónuleg málefni eða aðstoð við að leita réttar síns, hvort sem er gagnvart opinberum þjónustuaðilum, öðrum stjórnvöldum eða einkaaðilum.
Meiri hlutinn telur rétt að breyta orðalagi í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins til samræmis við tillögu Mannréttindastofnunar Íslands þannig að skýrt sé að hlutverk persónulegra talsmanna fatlaðs fólks sem fjallað er um í IV. kafla frumvarpsins felist í stuðningi við fatlaðan einstakling til að tjá sig og framkvæma eigin ákvarðanir. Líkt og fram kemur í umsögn Mannréttindastofnunar Íslands getur orðalag ákvæðisins í frumvarpinu gefið til kynna að hlutverk persónulegs talsmanns sé að gæta hagsmuna hins fatlaða einstaklings sem meti sjálfstætt hvað hann telji einstaklingnum fyrir bestu. Leggur meiri hlutinn því til að breyta orðalaginu til samræmis við tillögu Mannréttindastofnunar Íslands.
Réttindagæslan taki ekki ákvarðanir í einstökum málum (3. og 4. mgr. 6. gr.).
Í umsögn Mannréttindastofnunar er lagt til að í stað 3. og 4. mgr. 6. gr. frumvarpsins komi ný málsgrein þar sem fram kemur að réttindagæslan taki ekki ákvarðanir í einstökum málum en það orðalag er sambærilegt því orðalagi sem fram kemur í 3. mgr. 2. gr. laga um Mannréttindastofnun Íslands, nr. 88/2024. Telur stofnunin að orðalag 3. og 4. mgr. 6. gr. frumvarpsins geti gefið til kynna að hlutverk réttindagæslunnar sé að taka til meðferðar annars konar ágreining en á milli einstaklinga, svo sem ágreining á milli einstaklinga og opinberra aðila.
Í minnisblaði ráðuneytisins tekur ráðuneytið undir þau sjónarmið stofnunarinnar og telur rétt að fella brott 3. og 4. mgr. 6. gr. frumvarpsins og setja þess í stað eina málsgrein þar sem skýrt er kveðið á um að réttindagæslan taki ekki ákvarðanir í einstökum málum. Með því verði afdráttarlaust tekið fram að réttindagæslan fari ekki með úrskurðarvald né taki ágreining milli aðila til formlegrar meðferðar, heldur sinni eftirlitshlutverki og veiti einstaklingum stuðning og leiðbeiningar við að gæta réttinda sinna.
Meiri hlutinn telur því rétt að fella brott 3. og 4. mgr. 6. gr. frumvarpsins og í staðinn setja inn eina málsgrein þar sem fram kemur að réttindagæslan taki ekki ákvarðanir í einstökum málum.
Val á persónulegum talsmanni og samkomulag (1. mgr. 8. gr.).
Í 1. málsl. 1. mgr. 8. gr. frumvarpsins er vísað til þess að fatlaður einstaklingur sem eigi vegna fötlunar sinnar erfitt með að gæta hagsmuna sinna skuli eiga rétt á persónulegum talsmanni. Í 2. málsl. ákvæðisins kemur fram að fatlaður einstaklingur velji sér talsmann í samráði við sýslumann. Í 3. málsl. ákvæðisins kemur síðan fram undantekning frá því, þ.e. ef vafi leikur á vilja hins fatlaða í þeim efnum skal sýslumaður leita skriflegra staðfestinga tveggja ótengdra aðila sem þekkja vel til vilja og þarfa viðkomandi, svo sem ættingja, vina eða þjónustuaðila, um val á persónulegum talsmanni.
Í umsögn Mannréttindastofnunar komu fram ábendingar um að orðalag 1. málsl. ákvæðisins gæti gefið til kynna að hlutverk persónulegs talsmanns sé að gæta hagsmuna hins fatlaða einstaklings og meta sjálfstætt hvað hann telur einstaklingnum fyrir bestu. Það væri mat stofnunarinnar að æskilegra væri að leggja áherslu á þörf einstaklingsins fyrir stuðning við að tjá sig og framkvæma eigin ákvarðanir. Lagði stofnunin til að orðalagi ákvæðisins yrði breytt á þann veg að tekið væri fram að fatlaður einstaklingur, sem þurfi á stuðningi við ákvarðanatöku að halda, skuli eiga rétt á persónulegum talsmanni.
Í minnisblaði frá félags- og húsnæðismálaráðuneyti var tekið undir tillögu Mannréttindastofnunar um breytingu á orðalagi málsliðarins. Tekur meiri hlutinn undir með ráðuneytinu hvað það varðar og leggur til breytingu á orðalagi.
Í umsögn Sýslumannaráðs komu fram athugasemdir varðandi það fyrirkomulag frumvarpsins sem kveðið er á um í 3. málsl. ákvæðisins um að þegar vafi leikur á um vilja hins fatlaða einstaklings um val á persónulegum talsmanni, þá skuli sýslumaður leita skriflegrar staðfestingar tveggja ótengdra aðila sem þekkja vel til vilja og þarfa viðkomandi, svo sem ættingja, vina eða þjónustuaðila. Vísar ráðið til þess að í II. kafla lögræðislaga, nr. 71/1997, sé að finna þröng skilyrði sem heimili dómara að svipta einstakling sjálfræði, fjárræði eða hvoru tveggja og þeirri heimild sé beitt af varfærni. Því hafi löggjafinn ákveðið að það sé ekki gert nema með ákvörðun dómara. Fyrirliggjandi frumvarp mæli hins vegar fyrir um að hægt verði að skerða þessi grundvallarréttindi fatlaðs fólks án aðkomu dómara. Það verði í reynd lagt í hendur annarra en hins sjálfráða og fjárráða einstaklings, svo sem ættingja hans, vina og þjónustuaðila, að fela þriðja manni ráðstöfun persónulegra og fjárhagslegra hagsmuna með staðfestingu á ætluðum vilja hans til gerðar samnings um persónulegan talsmann við tiltekinn aðila. Í umsögn Mannréttindastofnunar var tekið undir þetta og á það bent að fara þurfi varlega í þeim tilvikum þar sem erfitt er að staðfesta vilja einstaklings til að tryggja að um raunverulegan stuðning við ákvarðanatöku sé að ræða.
Í minnisblaði frá félags- og húsnæðismálaráðuneyti er á það bent að meginástæðan fyrir því að kveðið er á um þetta fyrirkomulag í frumvarpinu sé að bregðast við þeim raunveruleika að oft og tíðum sé um að ræða fatlað fólk sem geti á engan hátt tjáð sig og þar af leiðandi ekki tjáð vilja sinn um hvort það vilji persónulegan talsmann eða hver hann ætti að vera. Áréttar ráðuneytið að markmiðið með ákvæðinu sé að bjóða upp á leið til að veita fötluðu fólki nauðsynlega aðstoð án þess að þurfa að svipta það lögræði, sjálfræði eða fjárræði.
Í minnisblaðinu kemur enn fremur fram að ráðuneytið telji tillögu Mannréttindastofnunar Íslands góða er varðar að árétta frekar í ákvæðinu að val á persónulegum talsmanni skuli fyrst og fremst byggjast á upplýstu samþykki og skýrum vilja einstaklingsins, þótt eftir atvikum sé hægt að leita til einstaklinga sem þekkja vel til viðkomandi til að aðstoða við staðfestingu á þeim vilja. Telur ráðuneytið að með slíkri áréttingu verði hægt að styrkja ákvæðið enn frekar og draga úr þeirri óvissu sem umsagnaraðilar hafi lýst, án þess þó að draga úr mikilvægri réttindavernd þeirra sem ekki geta tjáð sig.
Meiri hlutinn tekur undir með ráðuneytinu og telur rétt að bæta við málslið í 1. mgr. 8. gr. frumvarpsins þess efnis að við val á persónulegum talsmanni skuli ávallt eftir fremsta megni byggja á upplýstu samþykki og skýrum vilja hins fatlaða einstaklings.
Aðstoð við ráðstöfun fjármuna af tilgreindum bankareikningum (3. tölul. 1. mgr. 13. gr.).
Í umsögn Samtaka fyrirtækja í fjármálaþjónustu voru gerðar athugasemdir við orðalag 3. tölul. 1. mgr. 13. gr. frumvarpsins sem fjallar um aðstoð persónulegs talsmanns við ráðstöfun fjármuna af tilgreindum bankareikningum. Benda samtökin sérstaklega á orðalag 4. málsl. þar sem fram kemur að ekki sé gert ráð fyrir að bankareikningar séu hverju sinni hærri en sem nemi útgjöldum yfir sex mánaða tímabil. Telja samtökin óljóst hvort átt sé við að innstæða á tilgreindum bankareikningum sé ekki hærri en sem nemi útgjöldum hins fatlaða yfir sex mánaða tímabil eða hvort fjárhæð reglulegra krafna sem persónulegur talsmaður hefur heimild til að greiða skuli ekki vera umfram útgjöld hins fatlaða einstaklings yfir sex mánaða tímabil.
Í minnisblaði ráðuneytisins er tekið undir athugasemdir samtakanna um óskýrleika ákvæðisins og telur ráðuneytið rétt að skýra orðalag ákvæðisins nánar. Greinir ráðuneytið frá því að hugsunin að baki orðalaginu hafi verið að innstæða á tilgreindum bankareikningi væri ekki hærri en sem nemi útgjöldum hins fatlaða einstaklings yfir sex mánaða tímabil. Megintilgangurinn er að takmarka fjárhæð þess fjármagns sem persónulegur talsmaður hefur beinan aðgang að og draga þannig úr áhættu á misnotkun, einkum í ljósi þess að persónulegur talsmaður er ekki lögráðamaður með fullt fjárhagslegt umboð.
Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið samtakanna og ráðuneytisins og telur brýnt að skýra orðalag ákvæðisins og leggur til að bætt verði við vísun til þess að um sé að ræða innstæður á bankareikningum.
Aðstoð við umsjón eigna (4. tölul. 1. mgr. 13. gr.).
Í umsögn Sýslumannaráðs komu fram athugasemdir um að orðalag 2. málsl. 4. tölul. 1. mgr. 13. gr. skapi óvissu en þar kemur fram að persónulegur talsmaður hafi sömu heimildir til ráðstöfunar á eign hins fatlaða og hinn fatlaði einstaklingur hafði fyrir. Orðalagið gefi til kynna að óvíst sé hvort hinn fatlaði einstaklingur hafi áfram ráðstöfunarrétt yfir eignum sínum að gerðu samkomulagi við persónulegan talsmann.
Í minnisblaði ráðuneytisins er það áréttað að þrátt fyrir orðalag ákvæðisins haldi hinn fatlaði einstaklingur áfram sínum ráðstöfunarrétti óskertum. Samkomulag við persónulegan talsmann feli í sér heimild fyrir talsmann til að framkvæma ákveðnar ráðstafanir fyrir hönd einstaklingsins eða aðstoða hann við þær en taki ekki sjálfræði einstaklingsins af honum.
Meiri hlutinn telur mikilvægt að orðalag ákvæðisins sé þannig að sjálfræði hins fatlaða einstaklings sé ekki dregið í efa. Leggur meiri hlutinn því til að orðalaginu verði breytt á þann veg að ekki sé fjallað um heimildir sem hinn fatlaði einstaklingur hafði fyrir heldur sem hinn fatlaði einstaklingur hefur.
Læstar útidyrahurðir og/eða útihlið til að tryggja öryggi fatlaðra barna (3. tölul. 2. mgr. 17. gr.).
Í umsögn Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála er á það bent að í frumvarpinu sé gert ráð fyrir því að þjónusta við fötluð börn lúti sömu ákvæðum og þjónusta við fullorðið fatlað fólk hvað varðar V. kafla frumvarpsins um ráðstafanir til að draga úr nauðung í þjónustu við fatlað fólk. Bendir stofnunin á að það sé sérstaklega umhugsunarvert, einkum er varðar skerðingu á ferðafrelsi barna og að sækja þurfi sérstaklega um undanþágu til að hafa hurðir læstar í vistun fyrir fötluð börn. Bent er á að stofnuninni hafi borist tvær tilkynningar um alvarleg óvænt atvik sem hafi átt sér stað í skammtímavistun fyrir fötluð börn þar sem barn hafi farið út úr húsi þar sem dyr voru opnar og hlið ólæst. Í báðum atvikum hafi skapast mikil hætta sem unnt hefði verið að koma í veg fyrir með því að læsa hurðum og/eða hliði í húsnæði skammtímavistunarinnar. Leggur stofnunin því til að texta verði bætt við ákvæði í 20. gr. frumvarpsins um fyrirbyggjandi ráðstafanir er lýtur að því að heimilt sé að læsa útidyrahurðum til að tryggja öryggi fatlaðra barna og koma í veg fyrir að hættulegar aðstæður skapist.
Í minnisblaði ráðuneytisins eru ekki gerðar athugasemdir við þá tillögu stofnunarinnar að heimila að læsa útidyrahurðum til að tryggja öryggi fatlaðra barna í skammtímavistun. Leggur meiri hlutinn því til að bætt verði við nýrri málsgrein í 17. gr. frumvarpsins sem felur í sér undantekningu frá 3. tölul. 2. mgr. 17. gr. þegar um ræðir læsingu útidyrahurða og/eða útihliða til að tryggja öryggi fatlaðra barna eða koma í veg fyrir hættu.
Hreyfiskynjarar í fjarvöktun (3. mgr. 17. gr.).
Í umsögn Reykjavíkurborgar er bent á ósamræmi milli orðskýringar á orðinu fjarvöktun í 3. gr. frumvarpsins og 17. gr. frumvarpsins þar sem einnig er fjallað um fjarvöktun. Í 17. gr. er tilgreint að undanskilið frá því hvað teljist til fjarvöktunar séu einfaldir hreyfiskynjarar. Í 3. gr. er hins vegar eingöngu vísað til þess að undanskildir séu hreyfiskynjarar. Ósamræmið felist þannig í því hvort allir hreyfiskynjarar séu undanskildir eða eingöngu einfaldir hreyfiskynjarar.
Í minnisblaði ráðuneytisins kom fram að eftir að umsagnir bárust um frumvarpið í samráðsgátt stjórnvalda þar sem gerðar voru athugasemdir við þetta orðalag, m.a. vegna óvissu um hvað fælist í hugtakinu einfaldur hreyfiskynjari, hafi ráðuneytið tekið þá ákvörðun að fella brott orðið „einföldum“. Því sé um mistök að ræða að fjalla um einfalda hreyfiskynjara í 3. mgr. 17. gr. frumvarpsins.
Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið og telur rétt að lagfæra 3. mgr. 17. gr. frumvarpsins til samræmis við 3. gr. frumvarpsins með því að vísa eingöngu til „hreyfiskynjara“ í stað þess að vísa til „einfalds hreyfiskynjara“.
Eftirlit Gæða- og eftirlitsstofnunar með stöðuumboði forstöðumanna búsetukjarna (31. gr.).
Í umsögn Gæða- og eftirlitsstofnunar komu fram ábendingar um að skv. frumvarpinu er gert ráð fyrir að Gæða- og eftirlitsstofnun skuli halda skrá um þá forstöðumenn búsetukjarna sem hafa stöðuumboð skv. 1. tölul. a-liðar 2. tölul. 31. gr. Stofnunin teldi brýnt að bætt yrði við ákvæðið setningu um að þjónustuveitandi beri ábyrgð á að tilkynna stofnuninni samstundis um gerð slíks umboðs og koma þannig í veg fyrir að upplýsingarnar berist stofnuninni með tilfallandi hætti. Þá taldi stofnunin að einnig mætti kveða á um að breytingar á umboði skyldu tilkynntar samstundis til stofnunarinnar.
Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið Gæða- og eftirlitsstofnunar og telur rétt að kveða á um skyldu þjónustuveitenda til að tilkynna stofnuninni um gerð stöðuumboðs og um breytingar á því. Það sé mikilvægt fyrir eftirlit stofnunarinnar samkvæmt ákvæðinu að þessar upplýsingar berist stofnuninni svo fljótt sem verða má eftir að umboðin eru gerð eða breytingar verða á þeim. Leggur meiri hlutinn því til að við ákvæðið bætist nýr málsliður þess efnis.
Aðrar minni háttar breytingartillögur.
Þá eru lagðar til minni háttar orðalagsbreytingar sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif á frumvarpið, til að mynda er orðunum „heimild til fjarvöktunar“ í 3. mgr. 26. gr. frumvarpsins breytt í „undanþágu til fjarvöktunar“ til samræmis við orðalag í 18. og 23. gr. frumvarpsins.
Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi
BREYTINGU:
1. Við 1. gr.
a. Í stað orðanna „stuðning við undirbúning upplýstrar ákvörðunar“ í 2. mgr. komi: á stuðningi við ákvarðanatöku að halda.
b. Í stað orðsins „þess“ í 5. mgr. komi: þeirra.
2. Í stað 3. og 4. mgr. 6. gr. komi ný málsgrein, svohljóðandi:
Réttindagæslan tekur ekki ákvarðanir í einstökum málum.
3. Við 1. mgr. 8. gr.
a. Í stað orðanna „á vegna fötlunar sinnar erfitt með að gæta hagsmuna sinna“ í 1. málsl. komi: þarf á stuðningi við ákvarðanatöku að halda.
b. Við bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Við val á persónulegum talsmanni skal ávallt eftir fremsta megni byggja á upplýstu samþykki og skýrum vilja hins fatlaða einstaklings.
4. Orðin „þess efnis“ í 3. mgr. 11. gr. falli brott.
5. Við 1. mgr. 13. gr.
a. Í stað orðsins „bankareikningarnir“ í 4. málsl. 3. tölul. komi: innstæður á bankareikningum.
b. Í stað orðanna „hafði fyrir“ í 3. málsl. 4. tölul. komi: hefur.
6. Við 17. gr.
a. Orðið „einföldum“ í 3. mgr. falli brott.
b. Við bætist ný málsgrein, svohljóðandi:
Þrátt fyrir ákvæði 3. tölul. 2. mgr. teljast ráðstafanir sem takmarka ferðafrelsi fatlaðra barna, svo sem læsing útidyrahurða og/eða útihliða, ekki til nauðungar ef þær eru nauðsynlegar til að tryggja öryggi barnanna og koma í veg fyrir hættu. Slíkar ráðstafanir skulu ávallt byggjast á einstaklingsbundnu mati á þörfum og áhættu hvers barns og endurmetnar reglulega. Enn fremur skal afla skriflegs samþykkis foreldra eða lögráðamanna barns fyrir slíkum ráðstöfunum, nema brýna nauðsyn beri til vegna tafarlausrar hættu. Ákvæði þetta á ekki við um nauðung í þjónustu við fötluð börn sem vistuð eru utan heimilis á grundvelli laga um barnavernd.
7. Í stað orðanna „skv. 22.“ í 6. mgr. 22. gr. komi: samkvæmt ákvæði þessu.
8. Í stað orðsins „sérfræðiteyminu“ í 1. mgr. 25. gr. komi: sérfræðiteymi skv. 23. gr.
9. 3. mgr. 26. gr. orðist svo:
Undanþágan skal vera tímabundin og aldrei veitt til lengri tíma en nauðsynlegt er, þó lengst til 12 mánaða í senn. Undanþágu til fjarvöktunar má þó veita til lengri tíma en aldrei lengur en til fimm ára í senn, enda sé hún rökstudd sérstaklega vegna langtímaveikinda eða annarra varanlegra aðstæðna sem kalla á slíkt úrræði. Í undanþágunni skal felast reglulegt endurmat þjónustuaðila á þeim aðstæðum.
10. Við 1. tölul. a-liðar 2. tölul. 31. gr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Þjónustuveitendur skulu svo fljótt sem verða má tilkynna stofnuninni um gerð stöðuumboða samkvæmt grein þessari og um breytingar á því.
Rósa Guðbjartsdóttir og Sigríður Á. Andersen voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Ragna Sigurðardóttir var einnig fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið samkvæmt heimild í 2. mgr. 29. gr. þingskapa.
Alþingi, 18. maí 2026.
| Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, form., frsm. |
Grétar Mar Jónsson. | Kristján Þórður Snæbjarnarson. | |
| Ragna Sigurðardóttir. | Sandra Sigurðardóttir. | ||
