breytingar á raforkulögum til að tryggja raforkuöryggi almennings o.fl.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um breytingu á raforkulögum til að tryggja raforkuöryggi almennings og forgangsröðun raforkuframleiðslu til orkuskipta. Flutningsmenn ásamt mér eru aðrir þingmenn Samfylkingarinnar: Logi Einarsson, Helga Vala Helgadóttir, Jóhann Páll Jóhannsson, Kristrún Frostadóttir og Oddný G. Harðardóttir.
Í tillögugreininni stendur:
„Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að leggja til nauðsynlegar breytingar á lögum og reglugerðum sem hafi það að markmiði að:
1. Skilgreina alþjónustu með fullnægjandi hætti í raforkulögum.
2. Skilgreina hlutverk allra aðila á raforkumarkaði við að tryggja raforkuöryggi.
3. Tryggja raforkuöryggi til kaupenda á almennum orkumarkaði og kveða á um að þeir kaupendur skuli njóta forgangs ef til skömmtunar kemur vegna ónógs raforkuframboðs.
4. Veita Orkustofnun lagaheimild til að grípa inn í á orkumarkaði svo að hægt sé að tryggja raforkuöryggi á almennum orkumarkaði.
5. Forgangsraða raforkuframleiðslu til orkuskipta.“
Lagt er til að ráðherra leggi fram lagafrumvarp þessa efnis eigi síðar en 31. mars 2023.
Markmið tillögu þessarar er að skilið verði á milli raforkumarkaðar stórnotenda sem keppa á frjálsum markaði og gera leynilega langtímasamninga við raforkuframleiðendur annars vegar og almennra notenda, sem eru heimili og smærri fyrirtæki, hins vegar. Í samræmi við innleiðingu þriðja orkupakka Evrópusambandsins, eins og hann hefur verið kallaður hér, í íslenska löggjöf ber stjórnvöldum að skilgreina hverjir njóti svokallaðrar alþjónustu (e. public service obligation) á innlendum orkumarkaði. Með því að skilgreina alþjónustu er einnig hægt að leggja skyldur á opinbera aðila, svo sem Orkustofnun, um að tryggja raforkuöryggi með íhlutun. Þriðji orkupakki ESB var afgreiddur á Alþingi árið 2019. Með samþykktinni voru íslensk stjórnvöld skuldbundin til að innleiða efni hans í íslenska löggjöf. Þó er það svo að enn hafa mikilvægir þættir ekki verið útfærðir í lögum. Þess vegna er þessi tillaga flutt.
Flutningsmenn tillögunnar telja brýnt að stefnumótun stjórnvalda og lagaumhverfi stuðli að innlendum orkuskiptum og að forgangsraðað verði í þágu orkuskipta. Einnig að skilgreining alþjónustu á orkumarkaði verndi almenna notendur fyrir sveiflum í orkuverði og tryggi orkuöryggi þeirra umfram aðra kaupendur.
Hæstv. forseti. Ekkert í núverandi lagaumhverfi raforkunýtingar gerir stjórnvöldum kleift að stýra raforkuframleiðslu hér á landi þannig að hún nýtist beint til orkuskipta. Þannig hafa stjórnvöld ekki í höndunum nauðsynleg tæki til að framfylgja áætlunum um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og uppfylla markmið Íslands í loftslagsmálum. Það er því langt frá því að vera öruggt að orka úr nýjum virkjanakostum renni til orkuskipta.
Ísland er stórframleiðandi endurnýjanlegrar raforku sem virkjuð er með nýtingu vatnsafls- og jarðvarma. Stóriðjufyrirtæki eru kaupendur tæplega 78% raforkuframleiðslunnar hér á landi. Almennir notendur, sem eru heimili og smærri fyrirtæki, kaupa u.þ.b. 18% framleiddrar orku hér á landi en um 4,5% þessarar framleiðslu tapast í flutningskerfinu, því miður. Það verður ekki rætt hér að þessu sinni. Gera má ráð fyrir að orkuskipti úr jarðefnaeldsneyti yfir í rafmagn eða aðra endurnýjanlega orkugjafa á landi krefjist um það bil 5% af núverandi orkuframleiðslu.
Á liðnum misserum hefur nokkuð verið fjallað um meintan orkuskort á Íslandi. Nær væri að segja að spurn sé eftir endurnýjanlegri raforku og að sú spurn sé óendanleg og því ljóst að verðmæti vörunnar getur aðeins vaxið, verðið getur aðeins hækkað.
Að auki skal bent á að í lokuðu raforkukerfi sem byggist á nýtingu náttúruauðlinda getur þurft að grípa til skerðinga á afhendingu orku, t.d. í slæmum vatnsárum, eins og við þekkjum. Fyrirtæki sem gera orkusamninga um lægra orkuverð gegn heimild til þess að framleiðandinn geti skert afhendingaröryggi í slæmu vatnsári vita að hverju þau ganga og semja um slíkt verð. Með tillögu þessari er lagt til að ráðist verði í breytingar á raforkulögum svo tryggja megi að raforkuframleiðslu verði forgangsraðað í þágu orkuskipta og að raforka til almennings og smærri fyrirtækja sé þar með sett í forgang.
Forseti. Með afgreiðslu þriðja orkupakkans á Alþingi skuldbatt Ísland sig til að innleiða í landslög skyldur samkvæmt raforkutilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2009/72/EB en þar er kveðið á um skyldur aðildarríkjanna til að tryggja rétt almennings og smærri fyrirtækja til svokallaðrar alþjónustu, þ.e. að fá afhenta raforku af tilteknum gæðum á sanngjörnu verði sem er auðveldlega og greinilega samanburðarhæft, gagnsætt og án mismununar. Þá skulu ríkin leggja þá skyldu á dreifingarfyrirtæki raforku að tengja viðskiptavini við net sín. Frá gildistöku gildandi raforkulaga hefur vernd notenda einkum birst í lagaskyldu dreifiveitna til að tengja notendur við dreifikerfið og ákvæðum í reglugerð um að tryggja notendum sölusamninga. Ekki er lögð skylda á einstök orkufyrirtæki til að afla raforku fyrir almenna markaðinn eins og kunnugt er.
Í skýrslu starfshóps um orkuöryggi á heildsölumarkaði fyrir raforku sem kom út árið 2020 er lagt til að kveðið verði á um alþjónustu í lögum þar sem fram komi hvað felist í alþjónustu og hverjir skuli njóta hennar. Í skýrslunni er lagt til að í því sambandi verði byggt á skilgreiningu alþjónustu í fyrrnefndri raforkutilskipun Evrópusambandsins líkt og gert er í tillögu þessari. Þá lagði starfshópurinn til að tekin yrði afstaða til þess hvort lítil fyrirtæki, samkvæmt skilgreiningu 3. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar, skuli einnig njóta slíkrar alþjónustu. Ráðherra hefur falið enn einum starfshópi að fylgja eftir tillögum framangreinds starfshóps með tillögum um breytingar á regluverkinu með það að markmiði að tryggja orkuöryggi almennings. Nú tæpum tveimur árum síðar hafa tillögurnar því miður enn ekki litið dagsins ljós þrátt fyrir að verkefnið sé mjög brýnt. Flutningsmenn leggja því til að umræddri vinnu verði hraðað og að frumvarp til breytinga á raforkulögum verði tilbúið eigi síðar en 31. mars næstkomandi og lagt fram á hinu háa Alþingi.
Með setningu núgildandi raforkulaga, nr. 65/2003, var skylda Landsvirkjunar til að sjá notendum á landinu öllu fyrir fullnægjandi framboði á raforku aflögð. Þess í stað skyldi framboð raforku ráðast af markaðslögmálum. Núgildandi löggjöf mælir hvergi fyrir um ábyrgð eða skyldu neins aðila til að sinna almennum markaði en eftirspurn eftir raforku á almennum markaði hefur vaxið undanfarin ár og mun að öllum líkindum aukast verulega á næstu árum og áratugum. Með því að kveða á um rétt almennings og smærri fyrirtækja til alþjónustu er almenningi í landinu tryggður réttur til að fá afhenta raforku af tilteknum gæðum og á sanngjörnu verði, sem er auðveldlega og greinilega samanburðarhæft og gagnsætt og án mismununar eins og áður hefur komið fram. Þá felst í alþjónustunni að íslensk stjórnvöld leggi þá skyldu á dreifingarfyrirtæki raforku að tengja viðskiptavini við net sín. Í fyrrgreindri skýrslu starfshóps um orkuöryggi á heildsölumarkaði fyrir raforku er bent á að fela megi Orkustofnun að tilnefna aðila sem sjái til þess að ávallt verði til staðar fullnægjandi framboð raforku fyrir almenning. Þetta megi gera með því að leita tilboða frá þeim sem vilja taka að sér að veita þessa þjónustu og staðreyna þannig með gagnsæjum hætti hversu mikill kostnaður fylgi þjónustunni. Þá bendir starfshópurinn á að einnig mætti veita heimilum og smærri fyrirtækjum forgang ef til skömmtunar kemur vegna skorts á framboði raforku, hvort sem hann er vegna markaðsbrests eða skyndilegs samdráttar í framleiðslu af öðrum ástæðum. Að lokum leggur þessi sami starfshópur til að grunnsjónarmið vegna skömmtunar á raforku verði bundin í lög. Það er lykilatriði, hæstv. forseti, að svo verði gert.
Nauðsynlegt er því að tryggja með lögum rétt almennings til að fá afhenta raforku af ákveðnum gæðum. Samkvæmt gildandi reglum er öllum almennum notendum hér á landi tryggð alþjónusta í formi tenginga við dreifiveitur og réttar til samnings við orkusala. Lagt er til að Orkustofnun verði gert að tilnefna aðila sem eiga að sjá til þess að ávallt sé fyrir hendi fullnægjandi framboð raforku fyrir almenning og smærri fyrirtæki og til að tryggja raforkuöryggi heimila og lítilla fyrirtækja.
Þá hef ég mælt fyrir tillögunni svo að segja orðrétt, hæstv. forseti. Mig langar aðeins að bæta því við að mér er auðvitað kunnugt um að það sé verið að vinna að frumvarpsgerð, vonandi, og reglugerðarsetningu um þessi mál, en tillagan er flutt, og var flutt á síðasta þingi þó að ekki hefði náðst að mæla fyrir henni þá, til þess að reka á eftir þeirri vinnu, vekja athygli á mikilvægi hennar og beina kastljósinu að raforkuöryggi í landinu. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga í þessu samhengi að í raun eru tveir aðskildir raforkumarkaðir í landinu, þ.e. sá sem alþjóðleg stórfyrirtæki sem reka stóriðju keppa á og gera um samninga til langs tíma sem eru leynilegir við Landsvirkjun, Orkuveituna eða aðra orkuframleiðendur og svo hinn markaðurinn, sem er miklu minni, tekur yfir tæplega 20% raforkuframleiðslunnar og er í raun og veru allir hinir, öll heimilin í landinu, öll fyrirtæki í landinu, allt sem heldur þannig séð starfsemi samfélagsins gangandi. Alþjónustan, þ.e. tryggingin sem fæst með því að lögbinda alþjónustuna og gefa Orkustofnun þær lagalegu heimildir sem hún þarf að hafa til að tryggja hana, er algjört lykilatriði fyrir raforkuöryggi heimila og fyrirtækja.
Það er auðvitað þannig, og það hefur komið fram í máli orkumálastjóra, og við vitum að skerðingar hafa komið illa við þá sem hafa samið um skerðanlega orku, það gerist t.d. því miður í sumum byggðarlögum úti á landi og hefur valdið vandræðum þar í vondum vatnsárum en það þarf auðvitað líka, og þar þarf hið opinbera, ríki og sveitarfélög, að beita sér, að sjá til þess að öll sú orka sem skilgreind er undir alþjónustu, sem tryggja á raforkuöryggi í landinu, geti ekki verið skerðanleg, þ.e. að slíkir samningar séu ekki gerðir og það þarf að vinna að því að flytja það yfir. Og ef það kallar á sérstakra samninga ríkis og sveitarfélaga um fjárhagslega hagsmuni og framlög og annað slíkt þá tel ég að okkur beri að gera slíkt þannig að það sé ekki þannig eins og gerst hefur t.d. í Norðvesturkjördæmi, í byggðarlögum þar, að fólk lendi í ófyrirséðum skerðingum og eigi, og það er mjög skiljanlegt, mjög erfitt með að skilja hvers vegna þær eru gerðar í landi þar sem raforkuframleiðsla er eins mikil á endurnýjanlegum orkugjöfum og raun ber vitni.
