norðurskautsmál 2022.

Virðulegi forseti. Ársskýrsla Íslandsdeildar þingmannaráðstefnunnar um norðurskautsmál fyrir árið 2022 liggur fyrir á þskj. 1016 og er 646. mál. Ársskýrslan gerir störfum þingmannanefndarinnar ítarleg skil. Hér mun ég því aðeins stikla á stóru en vísa að öðru leyti til skýrslunnar.

Þingmannaráðstefnan um norðurskautsmál er umræðuvettvangur þingmanna frá ríkjum við norðurskaut, sem og fulltrúa ríkisstjórna, háskólastofnana og félagasamtaka sem láta sig málefni norðursins varða. Fyrsta ráðstefna þingmanna og fulltrúa norðurskautssvæða var haldin í Reykjavík árið 1993 og var hún undanfari stofnunar þingmannanefndar um norðurskautsmál sem sett var formlega á laggirnar árið 1994.

Formenn landsdeilda aðildarríkjanna átta mynda svo þingmannanefnd og er meginviðfangsefni nefndarinnar að skipuleggja þingmannaráðstefnuna sem haldin er á tveggja ára fresti og fylgja eftir samþykktum hennar. Þá fylgist þingmannanefndin grannt með störfum Norðurskautsráðsins. Þingmannanefndin fundar að jafnaði þrisvar á ári. Þjóðþing Bandaríkjanna, Kanada, Rússlands og Norðurlanda eiga fulltrúa í nefndinni og auk þess á Evrópuþingið fastan fulltrúa. Nokkur samtök þingmanna, frumbyggja og þjóðarbrota á norðurslóðum eiga fasta áheyrnarfulltrúa í nefndinni með rétt til þátttöku í umræðum, meðal þeirra eru fulltrúar Norðurlandaráðs og Vestnorræna ráðsins.

Íslandsdeildin kemur saman eftir þörfum og þá gerir formaður grein fyrir starfi þingmannanefndarinnar og nefndarmenn fá jafnframt upplýsingar um starf Norðurskautsráðsins. Fulltrúarnir þrír í Íslandsdeildinni sækja svo þingmannaráðstefnurnar á tveggja ára fresti.

Almennt má segja að helstu verkefni í norðurskautssamstarfi lúti að sjálfbærri þróun og umhverfismálum. Einnig hefur sérstök áhersla verið lögð á mannlíf á norðurslóðum, varðveislu og þróun menningararfleifðar og lífshátta þeirra þjóðflokka sem byggja landsvæðin við norðurskautið, sem og aukna efnahagslega og félagslega velferð íbúa norðursins. Einnig er rík áhersla lögð á að halda norðurslóðum sem lágspennusvæði í alþjóðasamskiptum. Þá hefur þingmannanefndin á undanförnum árum lagt sérstakan metnað í að eiga frumkvæði að margs konar verkefnum sem hægt er að leggja fyrir Norðurskautsráðið til framkvæmdar.

Virðulegi forseti. Á vettvangi þingmannanefndar um norðurskautsmál bar hæst á árinu 2022 þingmannaráðstefnu sem haldin var í Nuuk 11.–13. september, en vegna innrásar Rússa í Úkraínu var Rússum ekki boðin þátttaka í þeirri ráðstefnu.

Innrás Rússlands í Úkraínu hafði óhjákvæmilega veruleg áhrif á starfið og starfaði þingmannanefndin því án þátttöku Rússa eftir 24. febrúar þegar Rússar hófu ólögmæta innrás í Úkraínu.

Hinn 8. mars sendi þingmannanefndin frá sér yfirlýsingu varðandi innrásina þar sem fram kemur að friðsamlegt samstarf á norðurslóðum sé nauðsynleg forsenda fyrir starfi þingmannanefndar um norðurskautsmál. Tilefnislaus innrás Rússlands í Úkraínu hafi skapað nýjan og alvarlegan veruleika í alþjóðasamfélaginu sem kalli á endurskoðun diplómatískra samskipta. Þess vegna geri þingmannanefnd um norðurskautsmál tímabundið hlé á starfi sínu en fylgist áfram náið með þróun mála á svæðinu, með friðsamlega hagsmuni ríkja og íbúa norðurslóða í huga.

Rússland studdi ekki þessa yfirlýsingu og lýsti yfir óánægju með ákvörðun nefndarinnar sem þeir töldu brjóta gegn settum starfsreglum. Nefndin komst aftur á móti að þeirri niðurstöðu að samkvæmt starfsreglum nefndarinnar gætu nefndarmenn fundað að vild án þátttöku Rússa.

Þá vil ég árétta að nefndarmenn voru sammála um að samstarf þingmanna á norðurslóðum og í Norðurskautsráðinu gæti ekki verið með hefðbundnu sniði eftir innrásina í Úkraínu en þrátt fyrir stríðið og afleiðingar þess væri nauðsynlegt að halda áfram að vinna að mikilvægum málefnum norðurslóða eins og baráttunni gegn loftslagsbreytingum, bættum lífskjörum og réttindum frumbyggja og sjálfbærri þróun.

Einnig var tekin ákvörðun um að halda áðurnefnda ráðstefnu án þátttöku Rússa í Nuuk í september sem bar yfirskriftina Ráðstefna þingmanna á norðurslóðum – norrænt og norður-amerískt samstarf. Þrjú meginþemu voru þar til umræðu, í fyrsta lagi var sjónum beint að mannlífi á norðurslóðum, í öðru lagi að loftslagsbreytingum á norðurslóðum og í þriðja lagi efnahagslegri sjálfbærni á norðurslóðum.

Niðurstöður ráðstefnunnar eða samantekt frá henni var m.a. að lögð skyldi áhersla á mikilvægi þess að réttindi frumbyggja væru virt og viðurkennd, þar á meðal tilmæli frá heimskautaráði Inúíta, ICC, og Samaþinginu. Jafnframt að brýnt væri að byggja upp frumkvöðlahugsun meðal ungs fólks á norðurslóðum, skapa tækifæri til menntunar og góð starfsskilyrði til að tryggja að íbúar gætu keppt um störf á svæðinu.

Þá vil ég nefna að fulltrúar Íslandsdeildar lögðu áherslu á að efla aðgerðir á sviði geðheilbrigðis með áherslu á forvarnir gegn áfengis- og vímuefnanotkun, gegn sjálfsvígum og kynferðislegu ofbeldi. Jafnframt bentu þau á mikilvægi þess að leitast yrði við að auka hæfni afskekktra samfélaga við að nýta stafræna þróun og aðgengi að stafrænum innviðum.

Af fleiri málum sem voru ofarlega á baugi hjá þingmannanefndinni má nefna aðildarumsókn Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu, lýðræði, forystu kvenna og kvikmyndagerð á norðurslóðum með það að markmiði að auka sýnileika íbúa svæðanna.

Virðulegi forseti. Í upphafi árs 2022 gætti enn verulegra áhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru og fóru fundir fram rafrænt. Nefndarmenn deildu upplýsingum um áhrif heimsfaraldursins og þær áskoranir sem fámenn svæði norðurslóða glímdu við í baráttunni síðustu tvö árin, svo sem við flutning bóluefna og sýna í miklum kulda. Þá voru nefndarmenn sammála um að baráttan við heimsfaraldur hefði varpað ljósi á mikilvægi samstöðu og alþjóðlegs samstarfs á norðurslóðum.

Sem formaður Íslandsdeildar tók ég þátt í fjarfundum þingmannanefndarinnar og öll Íslandsdeild tók þátt í ráðstefnu þingmannanefndarinnar sem fór fram í Nuuk. Í mars kynnti formaður starf þingmannanefndar á ráðstefnu á Akureyri. Ráðstefnan var liður í vinnu við gerð framkvæmdaáætlunar um framkvæmd stefnu Íslands í málefnum norðurslóða en sú stefna var samþykkt með þingsályktun í maí 2021, en framkvæmdaáætlun er í vinnslu.

Einnig má nefna að nýtt vefsvæði og ný samfélagsmiðlasíða þingmannanefndarinnar voru teknar í notkun á árinu og aukin áhersla lögð á miðlun upplýsinga á veraldarvefnum og stafræna tækni í störfum nefndarinnar.

Eins og áður sagði er gerð grein fyrir því sem fram fór á fundum nefndarinnar í fylgiskjölum skýrslu þeirrar sem hér er mælt fyrir og vísa ég til hennar varðandi frekari upplýsingar um störf nefndarinnar á árinu 2022.

Þar sem ekki var mælt fyrir skýrslu Íslandsdeildarinnar fyrir árið 2021 hér í þingsal langar mig undir lokin að koma örstutt inn á hana en hún liggur fyrir á vef Alþingis sem þskj. 651 og er 452. mál frá 152. löggjafarþingi 2021–2022. Starfið á árinu 2021 markaðist af heimsfaraldri eins og síðastliðið ár og hélt nefndin eingöngu fjarfundi það ár. Eins var 14. ráðstefna þingmannanefndarinnar haldin sem fjarfundur í apríl, en fyrirhugað hafði verið að halda hana í Tromsö í Noregi og var búið að fresta henni ítrekað þar til ákveðið var að ráðstefnan yrði haldin sem fjarfundur.

Fram að alþingiskosningum 25. september 2021 áttu sæti í Íslandsdeild þau Ari Trausti Guðmundsson, fyrrverandi hv. þingmaður, sem var formaður, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson og sú sem hér stendur, sem þá var varaformaður. Mig langar að nota þetta tækifæri til að þakka þeim samstarfið í nefndinni á síðasta kjörtímabili en báðir sinntu þeir verkefnum nefndarinnar af miklum áhuga og höfðu miklu að miðla inn í starfið hvor á sínu á sviði.

Þann 1. desember 2021 var svo ný Íslandsdeild skipuð og vil ég þakka núverandi fulltrúum Íslandsdeildar, hv. þingmönnum Eyjólfi Ármannssyni, varaformanni, og Berglindi Ósk Guðmundsdóttur gott samstarf á þessum mikilvæga vettvangi. Einnig þakka ég ritara Íslandsdeildar, sem er Arna Gerður Bang, fyrir afbragðsgóða samvinnu.

Virðulegi forseti. Loks vil ég geta þess að næsti fundur nefndarinnar er fyrirhugaður í Washington seinni partinn í apríl og ef af verður er það fyrsti staðfundur þingmannanefndarinnar síðan í febrúar 2020 og fyrsti formlegi þingmannanefndarfundurinn á rúmu ári.

Þá læt ég staðar numið í frásögn af störfum Íslandsdeildar þingmannaráðstefnunnar um norðurskautsmál á árunum 2021 og 2022.