fjarnám á háskólastigi.
Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir tillögu til þingsályktunar um fjarnám á háskólastigi, mikilvægt mál sem ég er hæstánægð að fá loksins að mæla fyrir hér í þingsal. Meðflutningsmenn á tillögunni eru hv. þingmenn Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Inga Sæland, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Það er sem sagt talsverður fjöldi þingmanna sem stendur að þessari tillögu ásamt þeirri sem hér stendur.
Tillagan hljóðar svo:
Alþingi ályktar að fela háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að skipa starfshóp til að vinna aðgerðaáætlun um frekari eflingu fjarnáms með áherslu á þróun stafrænna kennsluhátta á háskólastigi.
Markmið vinnunnar, sem hér er lagt til að farið verði í, verði að greina hvernig íslenskir háskólar geti ávallt verið í fremstu röð í notkun stafrænna kennsluhátta og þannig aukið aðgengi að námi og gæði alls náms, hvort sem nemandi stundar námið innan veggja háskóla eða í fjarnámi.
Þá er lagt til að í vinnu starfshópsins verði sérstaklega lögð áhersla á sex punkta eða meginviðfangsefni. Í fyrsta lagi gæði og þróun stafrænna kennsluhátta. Í öðru lagi aukið framboð fjarnáms, bæði einstakra námsleiða og einstakra námskeiða. Í þriðja lagi að allt nám sem mögulegt er að verði fjarnám verði það, nema eðli námsins krefjist staðnáms sérstaklega. Í fjórða lagi að réttindi og hlutverk nemenda verði skilgreind, hvort sem þeir stunda fjar- eða staðnám. Í fimmta lagi samfélagslegt hlutverk háskóla og í sjötta lagi hlutverk stjórnvalda í stuðningi og hvatningu við fjarnám á háskólastigi.
Lagt er til að starfshópurinn skili niðurstöðu til ráðherra fyrir árslok 2023 og ráðherra geri Alþingi grein fyrir niðurstöðunni.
Þetta er í fjórða sinn sem þingsályktunartillagan er flutt en í fyrsta skipti sem mælt er fyrir henni hér í þingsal. Fyrsta tillagan var flutt árið 2015 en var uppfærð og verulega breytt á síðasta ári og er flutt óbreytt núna.
Eins og kunnugt er hefur almennri færni í notkun stafrænnar miðlunar, fjarvinnu og fjarkennslu farið mikið fram á síðustu árum, raunar tekið stökkbreytingu. Tæknin hefur líka þróast hratt og allt viðmót batnað. Það er mikilvægt að við nýtum okkur þessar staðreyndir til að tryggja aðgang að námi óháð aðstæðum einstaklinga og til að tryggja samfélögum aðgang að nauðsynlegri þekkingu, t.d. til að veita þá þjónustu sem við mælum fyrir í lögum.
Möguleikarnir á að nota stafræna kennsluhætti til að tryggja aðgengi að námi og bestu aðstæður til náms og kennslu aukast stöðugt. Samhliða vex að sjálfsögðu krafa samfélagsins um að allt nám á háskólastigi sem mögulegt er að bjóða fram með stafrænum hætti verði í boði.
Tillagan eins og hún liggur hér fyrir álít ég að sé í góðu samræmi við stjórnarsáttmálann þar sem segir m.a. að gert verði átak í netvæðingu náms og aðgengi að stafrænu háskólanámi á Íslandi, sem eykur aðgengi að menntun óháð búsetu og aðstæðum.
Í greinargerð með tillögunni er töluvert farið yfir ávinning samfélagsins af því að auka framboð á fjarnámi og aðgengi að stafrænu háskólanámi á Íslandi, enda er sá ávinningur mikill og ég ætla aðeins að koma inn á það. Samkeppnishæfni byggða og þjóða byggist á menntun íbúa og fjárfesting í menntun er því fjárfesting til framtíðar. Skipulag skólastarfs hefur haft áhrif á þróun samfélaga um aldir og mun gera það um ókomin ár. Ég held að þetta sé staðreynd sem er oft vanmetin þegar rætt er um framboð á háskólanámi.
Góð grunnmenntun, læsi og talnaskilningur, samskiptafærni, vellíðan og forvitni er samt sem áður undirstaða alls náms og grundvöllur þess að einstaklingar geti bætt við sig þekkingu og tekist á við þjóðfélagsbreytingar alla ævi, þannig að þótt við getum boðið fram stafrænt nám þá má ekki gleyma grunninum sem lagður er í leikskólum og grunnskólum. Grunnurinn nýtist best ef aðgengi einstaklinga, atvinnugreina og byggðarlaga að háskólanámi er tryggt á sem flestum sviðum. Möguleikarnir á aðgengi fyrir alla hafa aldrei verið betri en nú. Öflugt fjarnám getur auðveldað íslenskum háskólum að koma til móts við kröfur atvinnulífsins, ólíkra landsbyggðarlaga og einstaklinga sem búa við ólíkar aðstæður. Ólíkar aðstæður einstaklinga felast ekki bara í því hvort þeir búa í dreifbýli eða þéttbýli og geta líka verið heimilisaðstæður sem ekki bjóða upp á mætingu á skólastað á hverjum degi þótt íbúðin sé við hliðina á háskólanum. Það geta verið aðrar skyldur einstaklinganna, þátttaka í afreksíþróttum, keppni fyrir hönd landsins eða ýmislegt annað sem hefur áhrif á möguleikana til að sækja staðnám daglega. Öflugt fjarnám þarf að vera til staðar í námsleiðum í grunnnámi og framhaldsnámi þar sem háskólanám er liður í símenntun einstaklinga og viðhaldi þekkingar innan stofnana og fyrirtækja. Þá getur aukið framboð fjarnáms gegnt veigamiklu hlutverki í byggðaþróun með almennri hækkun á menntunarstigi og möguleikum til að bregðast við þörf fyrir menntun á ákveðnum sviðum á tilteknum landsvæðum.
Aukið aðgengi helst í hendur við 2. gr. laga um háskóla þar sem segir m.a., með leyfi forseta:
„Hlutverk háskóla er að stuðla að sköpun og miðlun þekkingar og færni til nemenda og samfélagsins alls. Starf háskóla miðar að því að styrkja innviði íslensks samfélags og stöðu þess í alþjóðlegu tilliti með hagsmuni komandi kynslóða að leiðarljósi.“
Í dreifbýlum samfélögum á norðlægum slóðum hefur þróunin víðast orðið sú að háskólar hafa fengið skilgreint hlutverk í þjónustu við dreifbýl svæði. Þetta hlutverk er þá leyst með því að starfrækja net háskólasvæða, útibúa eða námsvera. Má þar t.d. benda á Háskólann í Tromsø í Noregi, Oulu í Finnlandi, nokkra skóla í Norður-Kanada og skóla í dreifbýli Skotlands. Hér á landi hafa aftur á móti símenntunarmiðstöðvar gegnt mikilvægu hlutverki í þjónustu við fjarnema á háskólastigi og við miðlun fjarnáms á háskólastigi í aldarfjórðung. Á síðustu árum hafa nýjar náms- og kennsluaðferðir rutt sér til rúms sem nýtast vel bæði í hefðbundnu háskólanám og fjarnámi. Þetta eru aðferðir eins og spegluð kennsla og ýmsar nýjar leiðir við framsetningu vandaðrar netkennslu, bæði fyrirlestra og leiða til að virkja nemendur til þátttöku. Svo er rétt að muna eftir því að hugtökin dreifnám eða sveigjanlegt nám eru oft einnig notuð um fjarnám.
Aukið framboð fjarnáms getur ekki bara styrkt byggðir og verið liður í byggðaþróun heldur líka bætt samkeppnisstöðu landsins með auknum möguleikum til að miðla sérþekkingu innan lands milli byggðarlaga, frá landsbyggð til borgar og öfugt, og verið tækifæri til að miðla sérhæfðri þekkingu Íslendinga til alþjóðasamfélagsins, t.d. á sviði sjávarútvegs, siglinga, nýtingar jarðhita og jafnréttismála.
Aftur að tillögunni og því verkefni sem lagt er til að farið verði í. Bilið á milli fjarnáms og staðnáms minnkar sífellt með aukinni notkun stafrænna kennsluhátta og þar með er framboð á góðu fjarnámi orðið liður í að bjóða upp á gæðanám. Slíkt nám byggist á bestu mögulegu tækni og þjálfar nemendur í vinnuaðferðum framtíðarinnar. Því má telja eðlilegt að fjarnám sé hluti af kjarnastarfsemi háskóla, enda mikilvægt að háskólar noti stafræna kennsluhætti til að ná til fjölbreytts hóps námsmanna og til að ná til þekkingar hvar sem er í heiminum.
Eins og ég kom inn á í upphafi eru áherslurnar sem lagt er til að verði farið í í vinnu starfshópsins í sex liðum. Langar mig að koma svolítið ítarlega inn á alla vega eitt verkefnið, sem er samfélagslegt hlutverk háskóla við að tryggja öllum íbúum landsins aðgang að þekkingu — það verði skoðað sérstaklega — og hvort þörf sé á að breyta kröfum stjórnvalda til háskóla í lögum til að þetta verði tryggt. Eins að í vinnunni verði tekið til skoðunar hvort skólarnir hefðu kannski mismunandi hlutverk á þessu sviði í samræmi við áherslur og sérhæfingu þeirra í milli. Þar með er lögð áhersla á að móta samstarfsvettvang háskóla og samstarf þeirra við símenntunarmiðstöðvarnar nánar. Þá hafa í gegnum tíðina ítrekað komið upp hugmyndir um stofnun netháskóla eða samstarfsnets fyrir allt fjarnám á háskólastigi í landinu. Áhersla er lögð á að það verði allt tekið til skoðunar hvernig þetta samspil geti skilað sem bestum árangri.
Þá er einnig í þessu samhengi bent á að það sé mikilvægt að skoða hvert hlutverk stjórnvalda er í stuðningi og hvatningu við fjarnám í háskólum, sem eru býsna sjálfstæðir, og hvernig því hlutverki stjórnvalda verði best við komið. Þá er bent á að mikilvægt sé að auk fulltrúa háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis komi að vinnu starfshópsins fulltrúar allra háskólanna, sérfræðingar í kennslufræðum og fulltrúar símenntunarmiðstöðva af öllu landinu.
Í greinargerðinni eru líka dregnar saman upplýsingar úr svari mennta- og menningarmálaráðherra frá 151. löggjafarþingi við fyrirspurn sem sú sem hér stendur lagði fram. Í svarinu kom fram hvað hver og einn háskóli væri að gera tengt fjarnámi eða sveigjanlegu námi. Yfir þetta er farið í greinargerðinni og ekki ætla ég að fara ofan í það hér, en mér er hins vegar ljúft að geta þess að ég tel að það sé nú loksins, eftir hátt í 20 ára stöðnun á þessu sviði, veruleg hreyfing á málum. Á kynningardögum háskólanna þessa dagana er verið að kynna aukið framboð fjarnáms á ýmsum sviðum. En betur má ef duga skal. Við þurfum að hreyfa okkur hraðar, því aðgengi að námi hefur bein áhrif á tækifæri einstaklinga og jafnrétti til náms, en það felast líka miklir almannahagsmunir í því að nauðsynleg þekking sé til staðar í samfélögum og byggðum um allt land.
Það eru hagsmunir einstakra byggða og samfélagsins alls að hægt sé að veita þjónustu þar sem hennar er þörf. Þess vegna verður að leggja áherslu á að bjóða upp á fjarnám í greinum fyrir fólk sem vill t.d. mennta sig í að þjónusta börn og fjölskyldur um land allt, t.d. nám til starfsréttinda sem byggir ofan á grunnnám á háskólastigi eins og talmeinafræði, ljósmóðurfræði o.fl.
Virðulegi forseti. Að lokum legg ég til að tillögunni verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
