stjórn fiskveiða.
Virðulegur forseti. Þetta mál er beint í tengslum við stefnu Viðreisnar um að þeir sem njóta einkaréttar á afnotum yfir okkar sameiginlegu fiskveiðiauðlind sýni a.m.k. gegnsæi í sinni skráningu á skipulegum hlutabréfamarkaði, að við tryggjum dreifða eignaraðild, þessi grunnprinsipp sem okkur finnst öllum sjálfsögð. Ég bind reyndar vonir við að í þessari stóru nefnd, sem mér sýnist sem hæstv. ráðherra nefni líka Auðlindina okkar, þó að þar þokist ekki mikið áfram, að þar geti þetta mál eða mál svipaðs eðlis náð fram að ganga af því að þetta er eðlilegt skref að taka; að skerpa á reglum varðandi skráningu fyrirtækjanna á skipulegum hlutabréfamarkaði og ekki síður hitt hvernig við dreifum eignaraðild. Það sé raunverulega þannig að það sé alveg ljóst hverjir það eru sem eru með 12% af heildaraflahlutdeild og það geti enginn einstaklingur, lögaðili eða tengdir aðilar, farið með meira en tiltekinn hluta af hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétti innan félagsins. Þannig að þetta tikkar í þau box, tikkar í aukið gegnsæi, líka aukinn skilning almennings á því hvernig sjávarútvegsfyrirtæki eru rekin og hverjir eiga þau. Ef okkur er í raun annt um að það gildi hér einhver hámarksaflahlutdeild og það sé dreifð eignaraðild þá á fólk einmitt að horfa til þessa frumvarps sem við erum núna að mæla fyrir aftur í fjórða sinn.
Frumvarpið hefur þríþættan tilgang. Í fyrsta lagi er því ætlað að auka gagnsæi fjárhagsupplýsinga með kröfum um skráningu á skipulegum hlutabréfamarkaði. Í öðru lagi felur það í sér kröfu um dreifða eignaraðild stærri útgerðarfyrirtækja. Í þriðja lagi afmarkar það með skýrari hætti en gildandi lög það hámark í heildaraflahlutdeild sem einstakir aðilar eða tengdir aðilar geta ráðið yfir. Þetta er að mínu mati líka ágæt leið til að koma til móts við þá réttlætiskennd sem almenningi hefur líka fundist hafa verið misboðið á umliðnum misserum og árum. Þetta eru svona þær lágmarksbreytingar sem við þurfum að sjá gerast í fiskveiðistjórnarmálum okkar.
Ný lög um stjórn fiskveiða voru sett 1990 að frumkvæði ríkisstjórnar Framsóknarflokks, Alþýðubandalags, Alþýðuflokks og Borgaraflokks og höfðu að geyma ákvæði um frjálst framsal aflaheimilda. Því var ætlað að stuðla að aukinni hagræðingu og hagkvæmni í rekstri útgerðarfyrirtækja. Í þeim lögum voru engar hömlur lagðar á stærð fyrirtækja, af hálfu þessarar vinstri stjórnar, og engar kröfur um dreift eignarhald. Þetta var engu að síður mikilvægt ákvæði til þess að ná ákveðinni hagræðingu.
Þegar sýnt var að verulegur árangur hafði náðst í aukinni hagræðingu og við sáum að ákveðnum tilgangi laganna hafði verið náð og hagkvæmni í rekstri, t.d. með samruna fyrirtækja, beitti þáverandi ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sér fyrir því árið 1998 að ákvæði voru sett í lögin sem mæltu fyrir um hámark aflahlutdeildar hverrar útgerðar í einstökum tegundum og 12% heildaraflahlutdeild. Það var sem sagt hægri stjórn sem setti takmörkunina á heildaraflahlutdeildina. Þá var jafnframt gert ráð fyrir að stærð eignarhluta í einstökum útgerðarfyrirtækjum yrði takmörkuð við 20% færi heildaraflahlutdeild þeirra yfir 8%. Það ákvæði vel að merkja, um þessa ákveðnu takmörkun upp á 20%, var síðan fellt úr lögunum árið 2002 fyrir forgöngu ríkisstjórnar þessara sömu flokka. Það reyndi því í rauninni aldrei á það í framkvæmd.
Tilgangurinn með nýju lögunum frá 1998 var að stuðla að dreifðari eignaraðild og að mínu mati meiri sátt um sjávarútveginn og koma í veg fyrir að aflaheimildir söfnuðust á fáar hendur. Þá voru þegar uppi þær raddir að aflaheimildirnar væru að safnast á fáar hendur. Hvað ætli þær raddir hefðu sagt í dag? Á þessum tíma voru öll útgerðarfyrirtæki langt innan við þau mörk sem lögin kváðu á um. Stærsta félagið þá réði yfir 4,81% heildaraflahlutdeildar. Um lagasetningunni árið 1998 ríkti algjör einhugur á Alþingi en djúpstæður ágreiningur reis um rýmkun ákvæðanna árið 2002 með niðurfellingu kröfunnar um dreift eignarhald allra stærstu fyrirtækjanna.
Á síðustu árum og einkum frá árinu 2020 hefur samþjöppun í sjávarútvegi aukist nokkuð. Samkvæmt nýjustu viðhorfskönnunum hefur stór hluti þjóðarinnar verulegar áhyggjur af þessari þróun. Nokkur fyrirtæki eru þegar farin að nálgast lögbundin mörk, en eitt þeirra fór um hríð yfir hlutdeildarmörkin árið 2021 og nú er útlit fyrir að annað fyrirtæki fari yfir lögbundið hámark vegna þorskveiða, að öllu óbreyttu. Og vel að merkja, það fyrirtæki hefur líklega farið yfir það, eftir að Vísir var keyptur. Þá er verulegt álitaefni hvort krafan um 50% eignaraðild, svo að aðilar teljist vera tengdir, dugi til að ná markmiðum laganna. Vel er hugsanlegt að um raunveruleg yfirráð geti verið að tefla í einhverjum tilvikum þó að eignaraðild sé undir 50% mörkunum. Eins geta menn haft áhrif á rekstur annars aðila með lánveitingum eða fjárhagslegri fyrirgreiðslu eins og við þekkjum.
Í þessu ljósi má segja að reynslan hafi sýnt að rök standi til þess að afmarka þessi lagaákvæði með skýrari hætti svo að þau megi ná tilgangi sínum og það verði einu sinni hlustað á það sem fólkið í landinu er að kalla eftir. Þá þykir eðlilegt að stærri útgerðarfyrirtæki séu skráð á almennum hlutabréfamarkaði til þess að tryggja betur gegnsæi af því að skráningu á hlutabréfamarkaði fylgja mjög ríkar kröfur um gegnsæi í rekstri fyrirtækja og eignarhaldi, þetta verði gert til þess að tryggja betur gegnsæi í meðferð upplýsinga og í viðskiptum með hlutafé. Jafnframt er ástæða til að endurvekja hugmyndir um takmarkaða hámarkseignaraðild að allra stærstu útgerðarfyrirtækjunum eða 10%. Það hlutfall vísar til skilgreiningar laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, á virkum eignarhlut í fyrirtæki.
Til þess að mæta þessum markmiðum er í frumvarpinu gert ráð fyrir veigamikilli breytingu með því að líta á aðila sem tengda í merkingu laganna ef einn aðili ræður yfir 1% eða meira af heildaraflahlutdeild og annar á 10% hlutafjár eða meira í hinu fyrrnefnda. Þetta þýðir að eigi aðili 10% hlut í útgerðarfyrirtæki þar sem annar aðilinn ræður yfir 1% eða meira af heildaraflahlutdeild er aflahlutdeild þeirra lögð saman til þess að meta hvort hún fari yfir mörkin. Þetta á einnig við ef óbein eignaraðild er með þessum hætti.
Einnig þykir rétt að telja aðila tengda ef annar ræður yfir meira en 1% heildaraflahlutdeildar og á kröfur á hinn þannig að ætla megi að sá fyrrnefndi geti haft áhrif á reksturinn. Aðilum er skylt að upplýsa Fiskistofu um þess háttar tengsl.
Þá er gert ráð fyrir að öll útgerðarfyrirtæki sem fara með 1% heildaraflahlutdeildar eða meira skuli skráð á skipulegum verðbréfamarkaði. Þetta gerir kröfur um meira gagnsæi varðandi upplýsingar og viðskipti með hlutabréf og dreifðari eignaraðild. Jafnframt er gert ráð fyrir að í útgerðarfyrirtækjum sem fara með 8–12% heildaraflahlutdeildar eigi enginn aðili, einstaklingur, lögaðili eða tengdir aðilar, meira en 10% af hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétti í viðkomandi aðila. Þessu ákvæði er ætlað að koma í veg fyrir frekari samþjöppun eignaraðildar í allra stærstu útgerðarfyrirtækjunum.
Ákvæði frumvarpsins koma til viðbótar þeim ákvæðum sem mælt er fyrir um í gildandi lögum. Þau standa því óhögguð eftir sem áður.
Frumvarpið hefur fyrst og fremst áhrif á stærri fyrirtæki. Möguleikar þeirra til frekari samþjöppunar eru þrengdir frá því sem er og kröfur um dreift eignarhald og gegnsæi umtalsvert meiri. Minni og meðalstór fyrirtæki hafa á hinn bóginn sömu möguleika og áður til að hagræða í rekstri með því að sameinast. Ekki er á það fallist að kröfur um skráningu á almennum hlutabréfamarkaði eða takmarkanir á hlutafjáreign einstakra aðila í allra stærstu útgerðarfélögunum hindri hagræðingu í rekstri. Við höfum séð það svo sannarlega ekki hindra eitt eða neitt.
Mig langar aðeins að fara betur yfir greinar frumvarpsins, ég hef ekki gert það áður í þau skipti sem ég hef flutt framsögu með þessu máli, 1. og 2. gr.
Í a-lið 1. gr. er lagt til að skilgreining á tengdum aðilum verði rýmkuð verulega þegar kemur að mati á því hvort hámarki heildaraflahlutdeildar sé náð. Rýmkuð skilgreining á tengdum aðilum. Bætt er við nýjum töluliðum sem kveða á um að aðilar séu tengdir ef annar ræður yfir, eins og ég gat um áðan, 1% heildaraflahlutdeildar eða meira og hinn á a.m.k. 10% eignarhlut í þeim fyrrnefnda. Þetta þýðir að eigi útgerðarfyrirtækið 10% hlut eða meira í öðru útgerðarfyrirtæki og annað þeirra ræður yfir meira en 1% heildaraflahlutdeildar er hlutdeild beggja lögð saman til þess að meta hvort þau séu innan 12% hámarksins.
Þá er líka gert ráð fyrir því að aðilar teljist tengdir ef annar aðili ræður yfir meira en 1% heildaraflahlutdeildar og á jafnframt kröfur á hinn, eins og ég gat um áðan, þannig að þau fjármálatengsl geti haft áhrif á reksturinn.
Í b-lið 1. gr. er lagt til að við 13. gr. laganna bætist ný málsgrein sem mælir fyrir um að öll útgerðarfyrirtæki sem ráða yfir 1% heildaraflahlutdeildar skuli skráð á skipulegum verðbréfamarkaði. Jafnframt er mælt fyrir um að í þeim útgerðarfyrirtækjum sem ráða yfir 8–12% heildaraflahlutdeildar geti enginn einstaklingur, lögaðili eða tengdir aðilar, farið með meira en 10% hlutafjár eða atkvæðisréttar. Það er mikilvægt að ítreka þetta, ég fór yfir þetta áðan. Þetta er gríðarlega mikilvægt atriði og er hluti af því sem við í Viðreisn teljum mikilvægt að gera til þess að byggja upp traust og trúverðugleika á þessari mikilvægu atvinnugrein sem sjávarútvegurinn er. Það er hægt að fara leiðir til þess að byggja upp traust í samfélaginu, m.a. með því að hafa reglur skýrar varðandi gegnsæi, varðandi kröfur um upplýsingar og varðandi dreifða eignaraðild.
Mig langar síðan að draga fram að í 2. gr. er ákveðið svigrúm. Það er ákvæði til bráðabirgða. Það þykir rétt að gefa þeim fyrirtækjum sem fyrir gildistöku laganna eru yfir þeim nýju mörkum sem kveðið er á um í a-lið 1. gr. frumvarpsins, tíu ára aðlögun. Það skiptir máli. Þau fá tíu ára aðlögun til að gæta þess að þau geti fylgt eftir þessu frumvarpi sem vonandi verður einhvern tíma að lögum. Eðlilegt er talið að gefa eins árs frest til þess að skrá fyrirtæki sem ráða yfir 1% eða meira af heildaraflahlutdeild á almennan hlutabréfamarkað þegar lögin taka gildi. Þá þykir hæfilegt að gefa 20 ára frest til þess að fullnægja ákvæðum um hámarkseignarhlut í fyrirtækjum sem ráða yfir 8–12% af heildaraflahlutdeild við gildistöku laganna. Þeir sem kunna að fara yfir 12% eftir gildistöku laganna verða að uppfylla skilyrði um hámarkshlutafjáreign um leið og þær aðstæður skapast.
Við erum að setja fram skýrari kröfur um gegnsæi, skýrari kröfur um upplýsingar, skýrari kröfur um það að við eigum ekki að vera að fara svolítið í kringum reglurnar og anda laganna og vilja löggjafans eins og verið er í rauninni að gera nú. Ég viðurkenni það alveg að við erum að skerpa á og gera skýrari og strangari reglur um stærri fyrirtæki um leið og við erum að auka svigrúm og möguleika lítilla og meðalstórra fyrirtækja til samþjöppunar og hagræðingar. Við eigum að þróa, þroska og efla íslenskan sjávarútveg áfram. Þetta er undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar, einn af nokkrum í dag og hefur þróast með þeim hætti á umliðnum árum og áratugum að við getum öll verið stolt af. En við vitum það vel að það er alltaf eitt stórt atriði sem er eftir og það er að fólk fái meira traust á sjávarútvegi á grunni þess að gera skýrari kröfur um gegnsæi og upplýsingar annars vegar og hins vegar að þjóðin fái eðlilega hlutdeild í þeim arði sem fiskveiðiauðlindin gefur útgerðinni og þjóðarbúinu. Þetta frumvarp er partur í því að vinna að meiri sátt um þessa mikilvægu atvinnugrein okkar. Við erum ekki að kollvarpa neinu kerfi hér. Við erum einfaldlega að setja fram skýrari reglur til eigenda aflahlutdeildar núna í sjávarútvegi. Ég held að fólk eigi að taka svona máli fagnandi því að þetta er skref í þá átt að öll þjóðin geti sameinast um þennan grundvallaratvinnuveg okkar sem eru fiskveiðar í landhelgi Íslands.
