eignarréttur og erfð lífeyris.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um eignarrétt og erfð lífeyris. Með mér á tillögunni er gjörvallur Flokkur fólksins; Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Hér segir:
Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir árslok 2023 sem hafi að markmiði að tryggja eignarrétt og ráðstöfunarrétt fólks á lífeyri og að heimila erfð lífeyrisréttinda. Frumvarpið tryggi m.a. að:
a. fólk geti valið á milli þess að greiða skyldubundinn lífeyrissparnað í sjóð sem veitir hlutfallslega réttindaávinnslu eða að greiða inn á sérgreindan reikning þar sem hægt er að velja hvernig lífeyrir er ávaxtaður,
b. við andlát gangi lífeyrisréttindi að erfðum til maka og barna að fullu; erfingjar geti valið hvort lífeyrir verði greiddur út eða hvort réttindin flytjist til erfingja.
Í greinargerð með frumvarpinu segir:
Tillaga þessi var lögð fram á 151. (54. mál ) og 152. löggjafarþingi (52. mál) en náði ekki fram að ganga og er nú lögð fram að nýju óbreytt, sem sagt í þriðja sinn.
Þegar lífeyriskerfinu var komið á fót í kjölfar kjarasamninga árið 1969 var almennur sá skilningur launafólks að skyldubundin gjöld í lífeyrissjóði myndu tryggja launafólki eignarrétt þess á lífeyrisréttindum. Síðan þá hefur eignarréttur fólks á lífeyri ítrekað verið takmarkaður og skilyrtur, ýmist með lögum og reglugerðum eða samþykktum lífeyrissjóða.
Fólk hefur almennt lítið val um það hvernig lífeyrissparnaður þess er ávaxtaður. Um það ráða stjórnir lífeyrissjóða mestu. Lífeyrissjóðir hafa gert mistök í fjárfestingum og stundum hafa þau mistök orðið dýrkeypt fyrir sjóðfélaga. Í slíkum tilvikum eru möguleikar sjóðfélaga til að krefjast breytinga eða hafa áhrif takmarkaðir. Sjóðfélagi sem er ósáttur við rekstur lífeyrissjóðs hefur jafnan ekki önnur úrræði en að greiða atkvæði um hvaða fulltrúi verkalýðsfélags verði skipaður í stjórn lífeyrissjóðs eða að skipta um lífeyrissjóð. Þá sitja fulltrúar atvinnurekenda tíðum einnig í stjórnum lífeyrissjóða en gagnvart þeim hefur sjóðfélagi almennt engin úrræði. Sumir lífeyrissjóðir hafa sett samþykktir sem heimila kjör stjórnarmanna á aðalfundi þar sem sjóðfélagar geta greitt atkvæði. Þeir eru þó undantekning frá reglunni. Þá er oft misbrestur á að sjóðfélagar séu upplýstir um þau réttindi sem þeir hafa gagnvart stjórn lífeyrissjóðs, á grundvelli sjóðsaðildar.
Þótt lífeyrisréttindi eigi að njóta verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar er varla hægt að skilgreina lífeyrisréttindi sem eign vegna þess hve lítið forræði sjóðfélagar hafa á lífeyrisréttindum. Því er nauðsynlegt að breyta lögum þannig að þau tryggi fólki viðunandi ráðstöfunarrétt á réttindum sínum því svo sannarlega eru þetta peningarnir okkar. Ef lög veita fólki ekki rétt til að hafa áhrif á hvernig réttindin eru varðveitt er lögbundin skylda um greiðslu iðgjalda í raun og veru skattheimta með óljós vilyrði um endurgreiðslu síðar.
Við skulum skoða þetta aðeins. Í raun og veru er verið að svipta okkur öllum ákvörðunarrétti, meira og minna, yfir þeim lögþvinguðu greiðslum sem við erum skikkuð til að greiða í lífeyrissjóði, lífeyrissjóði sem t.d. eiga núna hátt í 7.000 milljarða kr. Frábært. En mikið væri nú meira gaman ef þetta fengi nú að flytjast til eftirlifandi ættingja og þeir fengju að erfa það sem við erum búin að vera lögþvinguð til að greiða alla starfsævina, svo ég tali nú ekki um það ef við skyldum vera svo ólánsöm að hrökkva upp af áður en kemur til þess að við getum tekið út þetta fé. Þannig að í raun og veru eins og þetta stendur hér er þessi greiðsla í raun og veru ekkert annað en skattheimta með óljós vilyrði um að við fáum síðar peningana okkar. Það er bara verið að leggja ofan á okkur aukaálögur á skattinn til að safna í sameiginlegan sjóð okkar allra. Ef við hrökkvum upp af þá erfist þetta ekki nema að litlu leyti. Almenni lífeyrissjóðurinn og einhverjir örfáir hafa verið að gefa kost á því að jafnvel 30% gætu kannski erfst. Mikil greiðvikni, innan gæsalappa.
Flokkur fólksins leggur til að fólk fái að velja á milli þess að greiða í sjóð sem veitir hlutfallsleg réttindi eða að greiða inn á sérgreindan reikning sem hefur að geyma inneign þess. Fólk ætti að geta valið milli þess hvort lífeyrissparnaður þess er nýttur í áhættusamar eða hófsamar fjárfestingar, ekki satt? Mörgum blöskrar þær ákvarðanir sem lífeyrissjóðir taka um ráðstöfun sparnaðar þeirra en hafa lítil sem engin úrræði á móti eins og ég réttilega benti hér á áðan. Sjóðfélagi á að hafa val um hvort lífeyrissparnaður hans er nýttur í að fjármagna byggingu kísilvers eða í kaup á verðtryggðum skuldabréfum. Því er lagt til að Alþingi feli ráðherra að leggja fram frumvarp sem tryggi fólki val á milli þess hvort lífeyrissparnaður þess veiti hlutfallsleg réttindi eða verði geymdur á sérgreindum reikningi og að sjóðfélagi geti þá valið milli sparnaðarleiða. Þannig getur sjóðfélagi, svo að dæmi séu tekin, valið hvort lífeyrissparnaður hans verði ávaxtaður með útlánum til húsnæðiskaupa, varðveittur í skuldabréfum eða nýttur í áhættusamar fjárfestingar.
Meðal þeirra takmarkana og skilyrða sem gilda um lífeyri fólks er sú regla að lífeyrisréttindi falla niður við andlát sjóðfélaga. Því erfast lífeyrisréttindi í skyldubundnum lífeyrissjóðum almennt ekki, eins og ég áður nefndi, til eftirlifandi ættingja sjóðfélaga. Eignarréttarvernd 72. gr. stjórnarskrárinnar tryggir m.a. rétt til að ráðstafa eignum til eftirlifenda við andlát. Þessi réttur er skertur þegar lög kveða á um að réttindi sjóðfélaga falli niður við andlát. Lífeyrissjóðum er þar með heimilt að kveða í samþykktum sínum á um rýmri rétt eftirlifenda en sá réttur er sjaldan miklu meiri en hið lögbundna lágmark. Sumir lífeyrissjóðir bjóða upp á erfanlegan lífeyrissparnað, eins og ég réttilega nefndi áðan, en þeir eru svo sannarlega mun færri en hinir. Heimild er í lögum til að kveða á um skiptingu lífeyrisréttinda milli hjóna en allt of fáir nýta sér þá heimild, því miður. Í stað þess að lífeyrisréttindi erfist er eftirlifandi maka aðeins tryggður makalífeyrir í tvö ár og börnum er aðeins tryggður barnalífeyrir til 18 ára aldurs. Lífeyrissjóður verzlunarmanna greiðir sem dæmi makalífeyri sem nemur 60% af réttindum sjóðfélaga og aðeins í þrjú ár frá andláti sjóðfélaga eða þar til börn sjóðfélaga og maka hans ná 23 ára aldri. Barnalífeyrir hjá sjóðnum er svo greiddur þar til barn nær 20 ára aldri og er aðeins um 19.000 kr. á mánuði. Já, það er nú ansi lág tala, en hérna hafa þeir aðeins teygt sig lengra. Hvað verður þá um lífeyrissparnað hins látna? Hann dreifist á heildina, hann dettur í hítina, hann bara fer til annarra. Aðrir sjóðfélagar græða nokkrar krónur á meðan fjölskylda hins látna verður fyrir verulegu tekjufalli.
Við ættum að hlusta á raddir þeirra sem hafa upplifað þessa hlið kerfisins; misst ástvini og orðið fyrir tekjufalli. Þeirra sem hafa þurft að flytja af fjölskylduheimilinu í minna húsnæði og leita aðstoðar hjálparsamtaka til að ná endum saman. Allt það erfiði þrátt fyrir að hinn látni hafi átt fjárhagsleg réttindi sem hefðu ella staðið undir framfærslu eftirlifenda. Hví ekki að leyfa fjölskyldu látins sjóðfélaga að njóta góðs af lífeyrissparnaði hans? Stórt er spurt. En er þetta kerfi lífeyrissjóðs sanngjarnara en að deila sparnaði hins látna með fjölskyldunni eða eigum við frekar að deila því niður á alla hina sjóðfélagana? Eða eigum við bara að halda áfram að safna í þennan feita, risastóran sjóð? Að láta einhverja reyna að halda því fram að með því að vera með erfanleg réttindi og með því að dáinn einstaklingur fái í rauninni það sem hann er búinn að spara með allri sinni starfsævi og svo lögþvingun, greiðslum í lífeyrissjóði — að hann fái að vita það að það fari til eftirlifandi fjölskyldu. Ég hef líka ítrekað mælt fyrir því, og það er annað mál, það er allt annað mál en þó tengt lífeyrissjóðunum að sjálfsögðu, en ekki tengt beint þessu hérna sem ég er hér að ræða um, að tryggja erfðarétt eftirlifandi — þá er athyglinnar virði að á sínum tíma var sett sérregla um lífeyrissjóði sem kom í veg fyrir að þeir þyrftu að greiða staðgreiðslu eins og næstum því allir aðrir á Íslandi; launafólk, atvinnurekendur, fyrirtækin í landinu, allir þurfa að greiða staðgreiðslu en ekki lífeyrissjóðurinn. Hann þarf nefnilega ekki að greiða staðgreiðslu af því sem við eigum þarna fyrr en við útborgun, þegar við erum komin á eftirlaun eða höfum lent í slysi, orðið fyrir áföllum, neyðumst til að taka út sparnaðinn okkar. Hvað skyldi nú koma mikið inn í lífeyrissjóðina á hverju einasta ári? Hvað skyldi flæða mikið inn í lífeyrissjóðina á hverju einasta ári frá launþegunum í landinu? Um 300 milljarðar kr., hvorki meira né minna. Þegar ég kom á þing áttu þessir sjóðir um 6.000 milljarða tæplega og inn í þá flæddu 240–250 milljarðar á ári. Það hefur vaxið sem sagt, frábært, um hátt í 800 milljarða, kominn í ríflega 6.700 milljarða eignarhluturinn. Og núna í beinu framhaldi — af því að ég er svo heit fyrir þessari nýju fjármálaáætlun til næstu fimm ára, sem hér er verið að boða, þar sem nánast ekkert er gert fyrir þá sem eru hér að lepja dauðann úr skel, skelfingu lostnir og á mörkum þess að missa heimili sín. Það á að skoða eitthvað í sumar, það á að hækka almannatryggingarnar eitthvað í sumar, innan gæsalappa, ég veit ekki hvað mikið. Þetta er búið að vera í ferli, þetta er búið að vera í nefndum og þetta er búið að vera í skoðun alveg síðan fyrir fimm árum, eins og þurfi einhverjar nefndir, ráð eða starfshópa til að átta sig á því hve margir búa hér í sárri fátækt.
Hugsið ykkur hvað bara þetta dæmi sem ég er að koma með hér í þriðja sinn — um erfanlegan rétt eigin peninga manns, þess sem maður hefur sjálfur greitt og verið þvingaður til að greiða og fær ekki einu sinni að ráða því hvernig þú ávaxtar eða sparar, þú ert einfaldlega að borga það í lífeyrissjóð, hvort sem þér líkar betur eða verr — hugsið ykkur hvað hefði mátt gera mikið og hvað það myndi hjálpa mörgum sem í rauninni ganga ekki bara í gegnum sorgina og ástvinamissinn þegar jafnvel fyrirvinnan fellur frá heldur er stærsti hluturinn af sparnaðinum hans í lífeyrissjóði hrifsaður burt frá þeim og settur í hítina. Þetta er ósanngjarnt kerfi. Þetta er handónýtt kerfi. Það er ósanngjarnt því að það er ekki nóg með það náttúrlega fyrir þá sem eru að nýta kerfið og fá greitt úr lífeyrissjóði heldur eru þeir skertir bara út af öllum sköpuðum hræranlegum hlutum, það er nákvæmlega sama hvað það er. Það er nákvæmlega sama hvað það er, ríkissjóður er samur við sig.
Í rauninni hef ég lítið meira um þetta að segja og ætla bara að nota tækifærið til að benda á þessa blessuðu fjármálaáætlun í kjölfarið vegna þess að það að koma með skilyrðislausan eignarrétt á það sem við skilyrðislaust eigum — þá er það löggjafans að breyta þessu. Það er ekki lífeyrissjóðanna eða okkar að valsa um á skítugum skónum um það sem fólk er lögþvingað til að spara. Þetta eru grundvallarmannréttindi og þau eru varin af stjórnarskrá. Almenn lög eiga aldrei að geta breytt því sem þú hefur áunnið þér og átt 100% rétt á. Löggjafinn á ekki að geta vaðið yfir eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar á skítugum skónum, aldrei nokkurn tímann. Ég segi bara: Ég vona að það verði tekið tillit til þess og ætla að vona að sérregla lífeyrissjóðanna í sambandi við staðgreiðslu verði afnumin á stundinni. Þá mun það skila ríkissjóði á milli 60 og 70 milljörðum kr. í ríkiskassann á hverju einasta ári.
