persónuvernd og vinnsla persónuupplýsinga.
Frú forseti. Hér er enn eitt sanngirnis- og réttlætismálið sem ég er að fara að mæla fyrir. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Eins og fram hefur komið eru þetta fjárhagsupplýsingar um einstaklinga. Með mér á frumvarpinu eru Flokkur fólksins, þau Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson.
1. gr. laganna orðast svo, með leyfi forseta:
„15. gr. laganna orðast svo, ásamt fyrirsögn:
Bann við miðlun upplýsinga sem varða fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga.
Vinnsla upplýsinga sem varða fjárhagsmálefni og lánstraust einstaklinga, þ.m.t. vanskilaskráning og gerð lánshæfismats, í því skyni að miðla þeim til annarra, er bönnuð.“
Og 2. gr.: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“
Í greinargerð með frumvarpinu, sem ég mælti áður fyrir á 150. og 152. löggjafarþingi, 60. mál, er lögð til lítilleg breyting til einföldunar, með hliðsjón af ábendingum í umsögnum Persónuverndar.
Aðgangur að lánsfjármagni er grunnforsenda þess að fólk geti komið sér úr klóm fátæktarinnar. Ef fólk nær að losna út af leigumarkaðnum og komast í eigin fasteign fær það loks ráðrúm til að ná upp eignarmyndun. Í stað þess að greiða leigu greiðir fólk afborganir af lánum, sem í mörgum tilfellum eru jafnvel lægri en leigugreiðslur fyrir sambærilegt húsnæði. Það eiga þó ekki allir jafn greiðan aðgang að lánsfjármagni.
Neytendur þurfa að standast lánshæfis- og greiðslumat áður en lánastofnanir veita þeim lán. Greiðslumatið fer þannig fram að lagt er mat á reglulegar tekjur og fyrirhuguð útgjöld lántakanda og áætlað hver greiðslugeta hans er. Lánshæfismatið er m.a. byggt á viðskiptasögu aðila á milli eða upplýsingum úr gagnagrunnum um fjárhagsmálefni og lánstraust.
Sífellt berast fréttir af fólki sem getur ekki fengið lán frá lánastofnunum vegna niðurstöðu lánshæfismats. Margir fá synjun um fyrirgreiðslu þrátt fyrir góða greiðslugetu og án þess að lán séu í vanskilum. Fólk fær gjarnan þá skýringu að vegna þess að þriðji aðili hafi gefið því of lága einkunn geti lánastofnunin ekki veitt því lán. Slík einkunnagjöf er svokallað persónusnið. Með því er átt við sjálfvirka vinnslu persónuupplýsinga sem felst í því að nota þær til að meta ákveðna þætti er varða hagi einstaklings, einkum að greina eða spá fyrir um þætti er varða greiðslustöðu hans. Slík persónusnið eiga ekki að leiða til sjálfvirkrar ákvarðanatöku. Því mega lánastofnanir ekki hafna lánveitingu án þess að taka tillit til annarra atriða. Engu að síður hafa slík persónusnið mikið vægi við mat á lánshæfi einstaklings.
Dæmi eru um að fólk fái lága einkunn í persónusniði vegna þess að það hafi á einhverju tímabili verið á vanskilaskrá. Slíkt er lagt til grundvallar þrátt fyrir ábendingar Neytendasamtakanna um fjölda tilvika þar sem vanskil hafa verið skráð á einstaklinga vegna smálána sem kunni að vera ólögmæt. Gjarnan er það svo að eina vernd neytenda gagnvart lánveitendum er að halda eftir greiðslu telji þeir lánin ólögmæt. Þeir eiga þá á hættu að það hafi áhrif á lánstraust þeirra til frambúðar. Það hefur jafnframt sýnt sig að eitt helsta vopnið í höndum smálánafyrirtækja er að hóta neytendum um vanskilaskráningu greiði þeir ekki umdeildar kröfur. Slíkt er með öllu ótækt. Enn fremur getur það haft neikvæð áhrif á persónusnið ef viðkomandi hefur gengið í gegnum greiðsluaðlögun. Þá eru jafnvel dæmi um að það hafi áhrif á persónusnið hversu oft viðkomandi hefur verið flett upp í vanskilaskrá. Persónuvernd hefur þó úrskurðað að óheimilt sé að ljá því vægi við gerð persónusniðs.
Það er með öllu ótækt, frú forseti, að neytendur geti ekki fengið lán vegna þess að þeir hafi á einhverju tímabili verið með lán í vanskilum. Á því geta verið ýmsar skýringar. Hér má nefna að í efnahagshruninu haustið 2008 hækkuðu skuldir heimilanna verulega. Það hafði þó ekki áhrif á greiðslugetu fólks í mörgum tilvikum. Eflaust lentu þá margir á vanskilaskrá án þess að reglulegar tekjur þeirra hefðu skerst. Í kjölfarið kom í ljós að stór hluti lánanna, gengistryggð lán, var ólögmætur. Þá tók Alþingi þá ákvörðun að leiðrétta skuldir heimilanna nokkrum árum síðar. Íslendingar ættu því að þekkja það þjóða best að vanskil eru ekki endilega einstaklingnum að kenna. Þau ættu því ekki að elta fólk til grafar löngu eftir afskráningu.
Vinnsla á fjárhagsupplýsingum einstaklinga í því skyni að miðla þeim til annarra fellur undir lög um persónuvernd. Það liggur alveg á borðinu. Í 15. gr. þeirra er fjallað um heimild til slíkrar vinnslu en þar segir að hún sé starfsleyfisskyld. Lagt er til að slík vinnsla verði einfaldlega bönnuð. Þannig verður girt fyrir að þriðji aðili geti haft úrslitaáhrif á möguleika neytenda til að taka lán.
Aðeins eitt fyrirtæki hefur í dag leyfi til slíkrar vinnslu, Creditinfo Lánstraust hf. Verði frumvarp þetta að lögum mun fyrirtækið þurfa að láta af þeirri starfsemi sinni sem snýr að vinnslu fjárhagsupplýsinga um einstaklinga í því skyni að miðla upplýsingum til annarra. Fyrirtækið gæti því ekki lengur miðlað upplýsingum úr vanskilaskrá eða eigin lánshæfismati.
Eftir sem áður munu lánastofnanir þurfa að uppfylla kröfur laga um framkvæmd lánshæfis- og greiðslumats. Neytendur geta þá treyst því að lánveitandi sjálfur leggi mat á lánshæfi þeirra í stað þess að byggt sé á gögnum frá þriðja aðila.
Það er von flutningsmanna að í kjölfarið muni fækka þeim tilfellum þar sem neytendum er vísað á dyr vegna niðurstöðu lánshæfismats sem byggist á upplýsingum sem gefa ekki rétta mynd af fjárhagsstöðu þeirra.
Frú forseti. Creditinfo, sem ég nefni hér, eigum við aðeins að skoða það? Ég hafði samband við Creditinfo eftir að ung kona ætlaði að reyna að kaupa sér fasteign norður í landi á sárafáar krónur. Þessi unga kona hafði verið með vanskil á kreditkortinu sínu en hún var búin að greiða það upp. En sjáið þið til, þarna varst þú, ágæta unga kona, að sýna af þér þvílíkt gáleysi og þvílíkt kæruleysi. Þú stóðst ekki í skilum þannig að núna setjum við þig í snöru næstu fjögur árin og þú færð ekkert lán, takk fyrir. Við erum ófeimin við að skila þessu, fyrir utan það að hugsast gæti nefnilega, segir völvan, framtíðarspákonan þarna inni, völvan frá Delfí jafnvel, að það sé alveg greinilega eitthvert bein í þér sem hugsanlega gæti orsakað að þú munt ekki standa í skilum í framtíðinni. Þú ert alveg stórvarasöm lánveitendum landsins og þeir ættu að passa sig á því. Það er líka saga af moldríkum einstaklingi sem hafði lent í því að lenda einmitt á vanskilaskrá fyrir fáránlega lága fjárhæð en þakka þér kærlega fyrir, allt hans lánstraust sópaðist burt með því.
Við skulum hætta að tala um lánin og lánstraustið og Creditinfo og annað slíkt og snúa okkur að persónuverndinni. Persónuverndarlögin eru orðin það öflug að það liggur við að það þurfi að taka manni blóð eða jafnvel tannlæknaskýrslu frá tannlæknum til að skoða það hvort tannsettið á myndinni stemmi við tennurnar í mér til að maður geti gert grein fyrir sér og sagt deili á sér. Það liggur við, frú forseti, að maður þurfi að ganga hér með vegabréf upp á vasann til að sýna deili á sér og jafnvel þó að allir í bankanum viti hver þú ert þá er eins gott að þú sýnir skilríki. Það er gríðarlega mikil persónuvernd fyrir mig og fyrir þig en þegar kemur að því að miðla upplýsingum um þig til þriðja aðila, fjárhagsupplýsingum um þig til þriðja aðila og selja þær og græða á þeim, þá allt í einu er engin persónuvernd. Þá er engin persónuvernd í boði fyrir mig og ekki heldur fyrir þig. Þannig að ég segi: Það er löngu tímabært að reyna að koma með einhverja samfellu í þetta mótsagnakennda ferli þar sem móðir getur ekki einu sinni spurst fyrir um eitt eða neitt fyrir dóttur þótt það sé jafnvel vitað að það séu móðir og dóttir. Það þarf að sanna það eða koma með umboð og helst á það að vera vottað af tveimur vottum. Komdu með umboð, annars máttu ekki sækja magnýltöflurnar fyrir hana eða hvað eina annað sem er. Meira að segja gamall maður, eiginmaður sem þurfti að sækja lyf fyrir konuna sína, því að hún var ekki fótafær og gat ekki gert það sjálf, hann þurfti frá að hverfa út af nýju öflugu persónuverndarlöggjöfinni, jafnvel þó að hann hefði gert þetta árum saman, af því bara að. Nú þarftu að koma með umboð frá henni. Þó að við séum búin að sjá þig hérna endalaust og ævinlega að gera þetta mánaðarlega þá eru reglurnar breyttar í dag, ágæti maður. Persónuverndarlöggjöfin segir þetta. Á sama tíma má njósna um þig. Á sama tíma má koma með upplýsingar um þig og þín fjármál frá a til ö og miðla þeim til þriðja aðila og græða á því peninga. Þetta er ekki bara ósanngjarnt, þetta er vægast sagt andstyggilegt og í algerri mótsögn við í rauninni persónuverndarlöggjöfina. Það ætti að láta reyna á þetta vegna þess að við tókum upp þessa öflugu persónuverndarlöggjöf í gegnum þennan EES-samning og það þyrfti náttúrlega að láta reyna á þetta víðar en bara hér, það er bara nokkuð ljóst.
Frú forseti. Það er algerlega ótækt að ungu fólki sem einhvers staðar hefur lent út af sporinu og skuldað 100.000 kall í smálán eða skuldað 200.000 kall hjá VISA og hefur gert það upp — það er algerlega síðasta sort að sá aðili sem hefur aðgang að fjárhagsupplýsingum um viðkomandi einstakling geti orðið þess valdandi að einstaklingurinn er nánast tekinn úr umferð í fjögur ár hvað lýtur að því að geta fengið fyrirgreiðslu, geta fengið lán og geta komið sér upp þaki yfir höfuðið. Þetta er síðasta sort og það er í rauninni löngu orðið tímabært að taka á þessu máli af skynsemi, af sanngirni og visku frá a til ö.
