Ferill 300. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Microsoft Word.
155. löggjafarþing 2024–2025.
Þingskjal 307 — 300. mál.
Stjórnarfrumvarp.
Frumvarp til laga
um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld o.fl.
(nýsköpun, virðisaukaskattur o.fl.).
Frá fjármála- og efnahagsráðherra.
I. KAFLI
Breyting á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003.
1. gr.
a. 6. málsl. orðast svo: Þrátt fyrir 1. málsl. er lögaðila heimilt að stunda takmarkaða atvinnustarfsemi til fjáröflunar innan þeirra marka sem tilgreind eru í samþykktum hans og leiða má beint af tilgangi lögaðilans og atvinnustarfsemin hefur aðeins óverulega fjárhagslega þýðingu með tilliti til heildartekna hans eða er óverulegur hluti heildarstarfsemi.
b. Við bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um frekari skilgreiningar á starfsemi til almannaheilla og þau skilyrði sem uppfylla þarf fyrir skráningu í almannaheillaskrá Skattsins.
2. gr.
a. Orðin „og því, sem þá kann að vera óráðstafað, til greiðslu auðlegðarskatts hans á álagningarárinu“ í 1. og 3. málsl. falla brott.
b. Í stað „22/37“ í 4. málsl. kemur: 22/31.
3. gr.
4. gr.
a. Orðin „og til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar um upplýsingaskipti á sviði skattamála“ í 7. mgr. falla brott.
b. 9. mgr. orðast svo:
Ríkisskattstjóri getur krafist upplýsinga ókeypis og á því formi sem hann ákveður til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar um upplýsingaskipti á sviði skattamála, þar á meðal frá fjármálastofnunum um framkvæmd áreiðanleikakannana á viðskiptamönnum sínum. Ráðherra skal setja reglugerð um framkvæmd upplýsingaöflunar á grundvelli þessarar málsgreinar.
5. gr.
Úrskurðir skulu uppkveðnir af ríkisskattstjóra eða af starfsmanni í umboði hans og skal koma fram í úrskurði nafn þess sem ákvörðun tók.
6. gr.
Heimilt er að sú málsmeðferð vegna þeirra ákvarðana sem skattrannsóknarstjóri hefur með höndum samkvæmt lögum þessum og öðrum lögum sé rafræn. Í þeim samskiptum sem eiga sér stað skv. 1. málsl. er nægjanlegt að nafn starfsmanns komi fram.
7. gr.
Fullnægi fjármálastofnun ekki upplýsingaskyldu sinni á grundvelli 9. mgr. 92. gr. vegna viðskiptamanns sem samþykktur hefur verið í viðskipti telst það brotlegt skv. 1. málsl. 8. mgr. Ríkisskattstjóra er heimilt að beita dagsektum sem geta numið frá 10.000 kr. til 1 millj. kr. á dag frá þeim degi sem viðskiptamaður er samþykktur og fram að þeim degi sem skyldunni er fullnægt. Óinnheimtar dagsektir falla ekki niður þó að skilaskyldur aðili skili síðar gögnum. Ríkisskattstjóra er heimilt að fella niður sektir sé sýnt fram á óviðráðanlegar ástæður eða aðrar gildar ástæður séu bornar fram fyrir vanskilum.
II. KAFLI
Breyting á lögum um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991.
8. gr.
a. Í stað „5.400 kr.“ í 3. tölul. kemur: 6.500 kr.
b. Á undan „ökuskírteini“ í 11. og 13. tölul. kemur: stafrænt.
c. Á undan „bráðabirgðaökuskírteini“ og „ökuskírteini“ í 12. tölul. kemur: stafrænt.
d. Á eftir 13. tölul. koma þrír nýir töluliðir, svohljóðandi:
14. Fyrir ökuskírteini úr plasti 2.000 kr.
15. Fyrir flýtiafgreiðslu ökuskírteinis úr plasti 4.000 kr.
16. Fyrir ökuskírteini úr plasti fyrir 65 ára og eldri 500 kr.
III. KAFLI
Breyting á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997.
9. gr.
IV. KAFLI
Breyting á búvörulögum, nr. 99/1993.
10. gr.
V. KAFLI
Breyting á búnaðarlögum, nr. 70/1998.
11. gr.
VI. KAFLI
Breyting á lögum um innheimtu opinberra skatta og gjalda, nr. 150/2019.
12. gr.
Hafi gjaldandi höfðað dómsmál til endurgreiðslu skatta, gjalda eða sekta má hann krefjast dráttarvaxta frá þeim tíma þegar dómsmál telst höfðað. Hafi gjald verið dæmt ólögmætt leggjast dráttarvextir á greiðslur málshefjanda sem inntar voru af hendi eftir málshöfðun frá greiðsludegi þar til endurgreiðsla fer fram.
VII. KAFLI
Breyting á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988.
13. gr.
14. gr.
Ákvæði 2. mgr. gilda einnig um eftirtalda aðila við nýskráningu og endurskráningu á virðisaukaskattsskrá skv. 5. gr.:
1. Einstakling sem orðið hefur gjaldþrota á næstliðnum fimm árum fyrir skráningu á virðisaukaskattsskrá.
2. Einstakling sem hefur verið eigandi, stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri gjaldþrota félags einhvern tímann á síðustu 12 mánuðum fyrir gjaldþrot þess og það hafi orðið gjaldþrota á næstliðnum fimm árum fyrir skráningu á virðisaukaskattsskrá.
3. Félag ef eigandi, stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri þess hefur orðið gjaldþrota á næstliðnum fimm árum fyrir skráningu á virðisaukaskattsskrá.
4. Félag ef eigandi, stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri þess var eigandi, stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri gjaldþrota félags einhvern tímann á síðustu 12 mánuðum fyrir gjaldþrot þess og það hafi orðið gjaldþrota á næstliðnum fimm árum fyrir skráningu á virðisaukaskattsskrá.
VIII. KAFLI
Breyting á tollalögum, nr. 88/2005.
15. gr.
Tollyfirvöld skulu í þágu almenns tolleftirlits hafa aðgang að rafrænni vöktun og upptökum úr myndavélakerfum þeirra sem viðhafa slíka vöktun í tollhöfnum þar sem fyrsta og síðasta viðkoma fars er hér á landi, á hafnarsvæðum sem og geymslusvæðum fyrir ótollafgreiddar vörur. Tollyfirvöldum er þannig heimilt, eftir því sem þau telja sig þurfa, að taka sjálf upp efni úr rafrænni vöktun sem þau fá aðgang að eða afrit af þeim upptökum sem þau fá aðgang að. Veita skal tollyfirvöldum aðgang að rafrænni vöktun bæði endurgjaldslaust og á því tæknilega formi og með þeim hætti sem tollyfirvöld mæla fyrir um. Tollyfirvöldum er jafnframt heimilt að viðhafa sjálf rafræna vöktun og taka upp efni úr henni eftir því sem þau telja sig þurfa.
16. gr.
17. gr.
18. gr.
a. Í stað „fyrirtæki og einstaklinga sem brjóta“ í 1. mgr. kemur: hvern þann sem brýtur.
b. Á eftir „skv.“ í 1. mgr. kemur: 4. mgr. 30. gr.
c. Í stað „fyrirtæki“ í 2. málsl. 4. mgr. kemur: lögaðila.
IX. KAFLI
Breyting á lögum um gistináttaskatt, nr. 87/2011.
19. gr.
Greiða skal gistináttaskatt af hverri seldri gistináttaeiningu á:
a. gististað sem hefur rekstrarleyfi í flokki II–IV, sbr. 3. gr. laga um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, nr. 85/2007,
b. tjaldstæði og stæði fyrir húsbíla, tjaldvagna, fellihýsi og hjólhýsi.
Greiða skal gistináttaskatt fyrir hvern dvalargest sem hefur gistináttaeiningu til afnota um borð í skemmtiferðaskipi í innanlandssiglingum við Ísland.
Með gistináttaeiningu er átt við leigu á gistiaðstöðu í allt að einn sólarhring, þ.m.t. yfir nótt. Með gistiaðstöðu er átt við húsnæði eða svæði, þar á meðal um borð í skemmtiferðaskipi, sem leigt er út í þeim tilgangi að þar sé dvalið yfir nótt, svefnaðstaða sé fyrir hendi eða hægt sé að koma henni fyrir og leigan sé almennt til skemmri tíma en eins mánaðar.
Gistináttaskattur af hverri seldri gistináttaeiningu skv. 1. mgr. skal vera sem hér segir:
1. Fyrir gistiaðstöðu skv. a-lið 1. mgr.: 800 kr.
2. Fyrir gistiaðstöðu skv. b-lið 1. mgr.: 400 kr.
Gistináttaskattur fyrir hvern dvalargest skv. 2. mgr. skal vera 400 kr. fyrir hvern byrjaðan sólarhring sem farþegi dvelur í skipinu.
Gistináttaskattur samkvæmt ákvæði þessu myndar ekki gjaldstofn til virðisaukaskatts.
20. gr.
Undanþágur frá gistináttaskatti.
a. við sölu á gistináttaeiningu sem ekki ber virðisaukaskatt samkvæmt lögum um virðisaukaskatt,
b. fyrir gistiaðstöðu sem áhöfn og annað starfsfólk í skemmtiferðaskipi í innanlandssiglingu við Ísland hefur til umráða um borð í skipinu.
21. gr.
a. (3. gr. a.)
Innviðagjald.
Innviðagjald skal vera 2.500 kr. fyrir hvern farþega fyrir hvern byrjaðan sólarhring sem skipið dvelur á tollsvæði ríkisins skv. 1. mgr.
b. (3. gr. b.)
Undanþágur frá innviðagjaldi.
a. ef skemmtiferðaskip í millilandasiglingum leggst að höfn hér á landi og fyrir liggur með sannanlegum hætti að skipið hafi verið í nauðum statt vegna áreksturs, sjóskemmda, veikinda eða ófriðar,
b. fyrir áhöfn og annað starfsfólk um borð í skemmtiferðaskipi í millilandasiglingum.
22. gr.
Þeim sem selja gistináttaeiningar skv. 1. mgr. 2. gr. og rekstraraðilum skemmtiferðaskipa í innanlandssiglingum um Ísland skv. 2. mgr. 2. gr. ber skylda til að greiða gistináttaskatt.
Rekstraraðilum skemmtiferðaskipa í millilandasiglingum skv. 3. gr. a ber skylda til að greiða innviðagjald.
Skattskyldir aðilar, skv. 1. og 2. mgr., skulu ótilkvaddir senda ríkisskattstjóra tilkynningu um skattskylda starfsemi áður en hún hefst.
Ríkisskattstjóri heldur skrá yfir skattskylda aðila samkvæmt lögum þessum. Rekstraraðilum skemmtiferðaskipa skv. 2. mgr. 2. gr. og skemmtiferðaskipa í millilandasiglingum skv. 3. gr. a er heimilt að skrá sig á gistináttaskattsskrá í eigin nafni.
23. gr.
Ríkisskattstjóri annast álagningu gistináttaskatts skv. 2. gr.
Skattskyldir aðilar skv. 2. gr. skulu greiða gistináttaskatt fyrir hvert uppgjörstímabil miðað við fjölda seldra gistináttaeininga eða fjölda farþega skemmtiferðaskips.
Uppgjörstímabil gistináttaskatts skulu vera þau sömu og uppgjörstímabil virðisaukaskatts skv. 1. málsl. 1. mgr. 24. gr. laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988. Gjalddagi er fimmti dagur annars mánaðar eftir lok uppgjörstímabils.
Eigi síðar en á gjalddaga skulu skattskyldir aðilar ótilkvaddir skila Skattinum skýrslu um fjölda seldra gistinátta eða fjölda farþega skemmtiferðaskips á uppgjörstímabilinu og standa skil á greiðslu skattsins til innheimtumanns ríkissjóðs. Beri gjalddaga gistináttaskatts upp á helgidag eða almennan frídag færist hann yfir á næsta virka dag á eftir.
Skýrslur vegna gistináttaskatts skulu vera á því formi sem ríkisskattstjóri ákveður.
24. gr.
Álagning innviðagjalds.
Uppgjörstímabil innviðagjalds hjá rekstraraðilum skemmtiferðaskipa skv. 3. gr. a telst vera sá tími sem skipið er innan tollsvæðis ríkisins hverju sinni. Gjalddagi er sjö dögum eftir að skip yfirgefur tollsvæði ríkisins.
Eigi síðar en á gjalddaga skulu rekstraraðilar skemmtiferðaskipa ótilkvaddir skila Skattinum skýrslu um fjölda farþega á uppgjörstímabilinu og standa skil á greiðslu skattsins til innheimtumanns ríkissjóðs. Beri gjalddaga innviðagjalds upp á helgidag eða almennan frídag færist hann yfir á næsta virka dag á eftir.
Skýrslur vegna innviðagjalds skulu vera á því formi sem ríkisskattstjóri ákveður.
25. gr.
26. gr.
X. KAFLI
Breyting á lögum um vátryggingarsamninga, nr. 30/2004.
27. gr.
28. gr.
29. gr.
a. 1. mgr. orðast svo:
Við dreifingu skaðatrygginga og þeirra persónutrygginga sem falla undir 20. gr. laga um vátryggingastarfsemi, nr. 100/2016, skal dreifingaraðili veita staðlaðar upplýsingar á sérstöku skjali á pappír eða öðrum varanlegum miðli. Vátryggingafélag skal útbúa slíkt upplýsingaskjal vegna allra vátrygginga samkvæmt þessari málsgrein.
b. Orðin ,,vegna skaðatrygginga“ í fyrirsögn greinarinnar falla brott.
30. gr.
31. gr.
a. Orðin „vegna skaðatrygginga“ í 8. tölul. falla brott.
b. Orðin „vegna persónutrygginga“ í 9. tölul. falla brott.
XI. KAFLI
Breyting á lögum um vátryggingastarfsemi, nr. 100/2016.
32. gr.
33. gr.
a. Á eftir orðinu „skaðatryggingum“ í inngangsmálslið 1. mgr. kemur: og þeim persónutryggingum sem getur í þessari grein.
b. Á eftir orðinu „skaðatrygginga“ í inngangsmálslið 2. mgr. kemur: og persónutrygginga.
c. Fyrirsögn greinarinnar orðast svo: Starfsleyfi í skaðatryggingum o.fl.
34. gr.
35. gr.
XII. KAFLI
Breyting á lögum um dreifingu vátrygginga, nr. 62/2019.
36. gr.
a. Á eftir orðinu „skaðatrygginga“ í inngangsmálslið 1. mgr. kemur: og tilgreindra persónutrygginga.
b. Orðin „2. mgr. 20. gr. og“ í 1. málsl. 2. mgr. falla brott.
XIII. KAFLI
Breyting á lögum um gjald af áfengi og tóbaki, nr. 96/1995.
37. gr.
a. (10. gr. b.)
Greiða skal til ríkissjóðs sérstakt gjald af nikótínvörum, vökva í einnota rafrettum og vökva til áfyllingar fyrir rafrettur sem fluttar eru hingað til lands eða eru framleiddar hér á landi.
Með nikótínvörum, vökva í einnota rafrettum og vökva til áfyllingar fyrir rafrettur er átt við vörur sem falla undir lög nr. 87/2018 og flokkast undir 24. kafla í viðauka I við tollalög, nr. 88/2005.
b. (10. gr. c.)
Gjaldskyldir aðilar samkvæmt kafla þessum eru allir þeir sem flytja inn eða framleiða vörur skv. 10. gr. b hér á landi til sölu eða vinnslu.
Gjaldskyldir aðilar eru enn fremur þeir sem flytja með sér til landsins vörur skv. 10. gr. b til eigin nota, svo og þeir sem fá sendar slíkar vörur erlendis frá án þess að þær séu til sölu eða vinnslu.
Aðilar sem eiga rétt á endurgreiðslu virðisaukaskatts skv. 10. mgr. 42. gr. laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, eru undanþegnir gjaldskyldu við innflutning í samræmi við sérlög eða ákvæði alþjóðasamninga eða tvíhliða samninga.
c. (10. gr. d.)
Fjárhæð gjalds á vörur skv. 10. gr. b skal vera eftirfarandi:
1. Nikótínvörur: 20 kr. fyrir hvert gramm af heildarþyngd vörunnar.
2. Vökvi í einnota rafrettum: 40 kr. á hvern millilítra af vökva.
3. Vökvi til áfyllingar á rafrettum: 40 kr. á hvern millilítra af vökva.
4. Af vörum skv. 1.–3. tölul. sem seldar eru í tollfrjálsum verslunum sem falla undir ákvæði 2. mgr. 104. gr. tollalaga, nr. 88/2005: 50% af gjaldi skv. 1.–3. tölul.
Gjald skv. 1. mgr. skal lagt á í samræmi við upplýsingar sem tilgreindar eru á umbúðum vöru.
Ef umbúðir vöru greina ekki magn sem aðilar sem tilgreindir eru í 2. mgr. 10. gr. c flytja til landsins eða fá sent erlendis frá er tollyfirvöldum heimilt að meta magn og ákvarða gjald eftir því.
d. (10. gr. e.)
Þeir sem eru gjaldskyldir skv. 1. mgr. 10. gr. c skulu ótilkvaddir senda tilkynningu um starfsemi sína til ríkisskattstjóra. Þeir sem hefja gjaldskylda starfsemi skulu senda tilkynningu áður en starfsemin hefst.
Í tilkynningu skal tilgreina nafn, firmanafn, heimili og kennitölu rekstraraðila og hvers konar framleiðslu eða innflutning sé um að ræða.
Ríkisskattstjóri skal halda skrá yfir alla þá sem eru gjaldskyldir skv. 1. mgr. 10. gr. c laga þessara.
e. (10. gr. f.)
Gjald af innfluttum vörum skv. 10. gr. b skal greitt við tollafgreiðslu þeirra.
Af vörum skv. 10. gr. b, sem framleiddar eru innan lands til sölu þar, reiknast gjald við sölu eða afhendingu vörunnar frá verksmiðju eða framleiðanda til kaupanda og skiptir ekki máli hvenær eða með hvaða hætti greiðsla fer fram.
Uppgjörstímabil gjalds skv. 2. mgr. er einn almanaksmánuður. Gjaldi ásamt skýrslu skal skila eigi síðar en á öðrum virka degi eftir lok hvers uppgjörstímabils vegna sölu eða afhendingu á vörum á því tímabili.
f. (10. gr. g.)
Ríkisskattstjóri leggur á gjald skv. 10. gr. d.
Sé gjald ekki greitt á gjalddaga, sbr. 10. gr. f, skal aðili sæta álagi til viðbótar því gjaldi sem honum ber að standa skil á. Sama gildir ef framleiðandi á vörum skv. 10. gr. b hefur ekki skilað skýrslu eða henni verið ábótavant og gjald því áætlað, nema hann hafi greitt fyrir gjalddaga upphæð sem svarar til áætlunar eða gefið fullnægjandi skýringu á vafaatriðum fyrir lok kærufrests.
Álag skv. 2. mgr. skal vera 1% af þeirri upphæð sem vangreidd er fyrir hvern byrjaðan dag eftir gjalddaga, þó ekki hærra en 10%.
Sé gjald ekki greitt innan mánaðar frá gjalddaga skal greiða ríkissjóði dráttarvexti af því sem gjaldfallið er. Dráttarvextir skulu reiknaðir frá og með gjalddaga.
Verði vanskil á greiðslu gjalds skal ríkisskattstjóri synja innflytjanda eða framleiðanda vöru skv. 10. gr. b um frekari greiðslufrest meðan vanskil vara.
Ef um er að ræða ítrekuð eða stórfelld vanskil á greiðslu gjalds, álags skv. 2. mgr. eða dráttarvaxta skv. 3. mgr. geta tollyfirvöld án fyrirvara stöðvað tollafgreiðslu á öðrum vörum til skuldara eða látið lögreglu stöðva atvinnurekstur skuldarans, m.a. með því að setja starfsstöðvar, skrifstofur, útsölur, tæki og vörur undir innsigli þar til full skil eru gerð, enda telji tollyfirvöld hagsmuni ríkissjóðs ekki verða tryggða með öðrum hætti.
g. (10. gr. h.)
Gjald skv. 10. gr. d skal fellt niður eða endurgreitt í eftirtöldum tilvikum:
1. Við sölu á vörum skv. 10. gr. b úr landi.
2. Við innflutning og sölu á vörum til tollfrjálsra verslana og tollfrjálsra forðageymslna, sbr. þó 4. tölul. 1. mgr. 10. gr. d. Jafnframt af vörum skv. 10. gr. b sem gjald hefur verið reiknað eða greitt af en þær síðan sendar til útlanda, í tollfrjálsa verslun, í tollvörugeymslu, í tollfrjálsa forðageymslu eða á frísvæði eða þeim fargað undir eftirliti tollyfirvalda.
3. Við innflutning á vörum skv. 10. gr. b til aðila sem njóta skattfrelsis hér á landi samkvæmt alþjóðasamningum sem Ísland er aðili að.
4. Við innflutning og sölu á vörum skv. 10. gr. b til framleiðslu á vörum sem eru gjaldskyldar samkvæmt lögum þessum til framleiðenda sem hafa leyfi til að selja vörurnar skv. 14. gr. a laga um nikótínvörur, rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur, nr. 87/2018.
38. gr.
a. Í stað orðanna „og 2. mgr. 10. gr.“ í 1. málsl. 1. mgr. kemur: 2. mgr. 10. gr. og 10. gr. h.
b. Í stað orðanna „og tóbaki“ í 2. málsl. 1. mgr. og 2. mgr. kemur: tóbaki, nikótínvörum, vökva í einnota rafrettum og vökva til áfyllingar fyrir rafrettur.
39. gr.
40. gr.
Gjaldskyldir aðilar skv. 10. gr. c, sem framleiða vörur skv. 10. gr. b hér á landi til sölu eða vinnslu fyrir 1. janúar 2025, skulu tilkynna ríkisskattstjóra um starfsemi sína eigi síðar en 15. janúar 2025.
41. gr.
XIV. KAFLI
Breyting á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009.
42. gr.
43. gr.
a. Við 5. tölul. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Til beins kostnaðar telst ekki kostnaður sem tengist fjármögnun eða sölu- og markaðsstarfsemi.
b. Í stað „fyrirtækið“ í 6. tölul. kemur: nýsköpunarfyrirtækið.
c. Í stað orðsins „möguleika“ í 9. tölul. kemur: markaðstækifæri fyrir þá vöru, þjónustu eða framleiðsluaðferð sem verið er að þróa í verkefninu, ásamt meginforsendum sem viðkomandi áætlun byggist á.
44. gr.
Tilgreina ber í umsókn hvort fyrirtæki tengt umsækjanda hafi jafnframt lagt fram umsókn hvers árs á grundvelli 4. gr.
45. gr.
a. 2. tölul. 1. mgr. orðast svo: að fram komi töluleg markmið um áhrif á rekstrartekjur/ útflutning, störf og/eða annan virðisauka nýsköpunarfyrirtækis sem verði til vegna verkefnisins á líftíma afurða þess, ásamt áætlun um markaðssetningu og forsendum hennar, og.
b. 3. tölul. 1. mgr. orðast svo: starfsmenn nýsköpunarfyrirtækis hafi sérfræðimenntun, þjálfun eða reynslu á þeim fagsviðum sem hugmynd að virðisaukandi vöru, þjónustu eða framleiðsluaðferð byggist á.
c. Við bætast tvær nýjar málsgreinar, svohljóðandi:
Óheimilt er að framlengja umsókn um sama verkefni sem fengið hefur staðfestingu skv. 1. mgr. oftar en tvisvar. Ef sama verkefni hefur fengið framlengingu í tvígang getur umsækjandi sótt um staðfestingu á nýju verkefni sem byggist á fyrra verkefni ef sýnt er fram á að áfangamarkmiðum hafi sannanlega verið náð og nýtt verkefni byggist á þeim árangri.
Rannís getur afturkallað staðfestingu skv. 1. mgr. ef forsendur hafa breyst frá því að umsókn var staðfest. Er Rannís heimilt að krefjast upplýsinga og gagna, á því formi sem það óskar, til að leggja mat á hvort forsendur standist enn. Telst það breyttar forsendur ef framgangur verkefnis víkur talsvert frá upphaflegri áætlun þannig að verkefnið uppfyllir ekki lengur skilyrði fyrir staðfestingu, sbr. 1. mgr. og 4. gr., sem og ef upplýsingagjöf er ábótavant þannig að ekki sé hægt að leggja mat á þau atriði. Breyttar forsendur eiga jafnt við um verkefni sem uppfylltu skilyrði laganna en gera það ekki lengur sem og verkefni sem uppfylltu ekki skilyrðin, svo sem ef umsókn hefur byggst á röngum og villandi upplýsingum. Afturköllun samþykkis getur tekið til yfirstandandi og síðustu tveggja tekjuára.
46. gr.
47. gr.
a. Á eftir 1. mgr. kemur ný málsgrein svohljóðandi:
Ríkisskattstjóra er samkvæmt beiðni eða að eigin frumkvæði heimilt að veita Rannís tiltækar upplýsingar um umsækjanda sem skipta máli við afgreiðslu umsóknar. Sama á við um upplýsingar í tengslum við eftirfylgni með staðfestum verkefnum um hvort forsendur hafi breyst.
b. 3. málsl. 3. mgr. fellur brott.
48. gr.
a. Í stað 1.–3. málsl. 1. mgr. koma tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Nýsköpunarfyrirtæki sem er eigandi að rannsóknar- og/eða þróunarverkefnum sem hlotið hafa staðfestingu skv. 5. gr. eiga rétt á sérstökum frádrætti frá álögðum tekjuskatti sem nemur 34 hundraðshlutum af útlögðum, styrkhæfum kostnaði í tilviki lítilla og meðalstórra fyrirtækja en 22,5 hundraðshlutum í tilviki stórra fyrirtækja enda sé um að ræða frádráttarbæran rekstrarkostnað í skilningi 1. mgr. 1. tölul. 31. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003. Hámark kostnaðar til útreiknings á frádrætti frá álögðum tekjuskatti skal vera samtals 1.000.000.000 kr. á rekstrarári, þar af skal heimilt að telja til þeirrar fjárhæðar allt að 20% vegna aðkeyptrar rannsóknar- og/eða þróunarvinnu skv. 6. gr.
b. 3. mgr. orðast svo:
Kostnaður sem fellur til í atvinnurekstri tengdum rannsóknum og þróun skapar ekki frádráttarrétt hjá söluaðila, enda færist slíkur kostnaður til frádráttar hjá kaupanda. Kostnaður sem fellur til vegna rannsóknar- og/eða þróunarverkefnis sem unnið er fyrir annan aðila sem greiðir fyrir þá vinnu samkvæmt samningi, án annarrar áhættu nýsköpunarfyrirtækis en að skila tilteknum niðurstöðum til nota fyrir greiðanda verkefnisins, telst ekki uppfylla markmið skv. 1. gr. Kostnaður sem fellur til vegna umsóknar til Rannís myndar ekki frádráttarrétt hjá nýsköpunarfyrirtæki.
c. Á eftir 3. mgr. koma tvær nýjar málsgreinar, svohljóðandi:
Hámark kostnaðar takmarkast við samanlagðan kostnað fyrirtækja sem teljast tengd og sótt hafa um skattfrádrátt samkvæmt lögum þessum. Sé samanlagður kostnaður umfram hámarkið skiptist frádráttur af öllum styrkhæfum kostnaði hlutfallslega milli fyrirtækjanna. Fyrirtæki teljast tengd þegar:
a. þau eru hluti samstæðu skv. 2. gr. laga um ársreikninga, nr. 3/2006, eða eru undir beinu og/eða óbeinu meirihlutaeignarhaldi eða stjórnunarlegum yfirráðum tveggja eða fleiri fyrirtækja innan samstæðu, eða
b. meirihlutaeignarhald eins fyrirtækis yfir öðru er til staðar samanlagt með beinum og óbeinum hætti, eða
c. þau eru beint eða óbeint í meirihlutaeigu eða undir stjórnunarlegum yfirráðum einstaklinga sem eru tengdir sifjaréttarlegum böndum, t.d. einstaklinga í hjónabandi eða staðfestri samvist, systkina og einstaklinga sem eru skyldir í beinan legg.
Frádráttur samkvæmt lögum þessum, vegna aðkeyptrar þjónustu, er aðeins heimill þegar þjónusta vegna rannsóknar- og/eða þróunarverkefnis er keypt af fyrirtækjum á Evrópska efnahagssvæðinu eða landa sem Ísland hefur gert tvísköttunar- eða upplýsingaskiptasamning við.
d. Orðið „fjármagnskostnað“ í 5. mgr. fellur brott.
49. gr.
Ríkisskattstjóra er heimilt að gera nýsköpunarfyrirtæki, sem hlotið hefur skattfrádrátt skv. 10. gr., að greiða 25% álag á lækkun skattfrádráttar samkvæmt lögum þessum hafi það oftalið frádráttarbæran kostnað. Falla skal frá álaginu ef sýnt er fram á að skattaðila verði eigi kennt um annmarkana. Enn fremur skal ekki leggja á álag ef um refsiverðan verknað er að ræða.
50. gr.
Refsingar.
Ákvæði 109. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, skulu að öðru leyti taka til brota á lögum þessum.
51. gr.
Stefnt skal að endurskoðun laganna fyrir 1. janúar 2027.
XV. KAFLI
Breyting á lögum um samvinnuverkefni um samgönguframkvæmdir, nr. 80/2020.
52. gr.
Fjármála- og efnahagsráðherra er heimilt, í samráði við innviðaráðherra, að undirgangast skuldbindingar fyrir hönd ríkissjóðs vegna útboðs á hringvegi norðaustan Selfoss og brú yfir Ölfusá gegn því að gjaldtaka af umferð um hana standi undir kostnaði í heild eða að lágmarki 50%. Standi gjaldtaka ekki undir öllum kostnaði er heimilt að ákvarða framlög í formi skuggagjalda úr ríkissjóði, enda sé gert ráð fyrir útgjöldunum í samgönguáætlun og fjárheimilda aflað fyrir þeim í fjármálaáætlun og fjárlögum.
Sé heimild skv. 1. mgr. ekki nýtt innan sex mánaða frá gildistöku laga þessara fellur hún úr gildi.
53. gr.
Þrátt fyrir 1. mgr. öðlast 52. gr. laganna þegar gildi.
Greinargerð.
Frumvarp þetta er samið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu og varðar ýmsar breytingar á lögum um skatta og gjöld ásamt fleiri lögum. Um er að ræða breytingar sem snúa að starfsemi til almannaheilla og þeim skilyrðum sem þarf að uppfylla fyrir skráningu í almannaheillaskrá Skattsins, brottfall heimildar til að jafna ónýttan persónuafslátt á móti greiðslu auðlegðarskatts ásamt breytingu á hlutfalli óráðstafaðs persónuafsláttar sem ráðstafað er til greiðslu fjármagnstekjuskatts og undirritun stjórnvaldsákvarðana Skattsins. Lagðar eru til breytingar sem munu styrkja gildandi lagagrundvöll við beitingu viðurlaga í tengslum við áreiðanleikakannanir vegna alþjóðlegra skuldbindinga um upplýsingaskipti á sviði skattamála.
Þá eru lagðar til breytingar sem tengjast gjaldi fyrir skilnað að borði og sæng ásamt gjaldi fyrir útgáfu og framleiðslu ökuskírteina og breytingar til aukins skýrleika á rétti til dráttarvaxta hafi dómsmál verið höfðað til endurgreiðslu skatta, gjalda eða sekta.
Lagðar eru til breytingar um virðisaukaskatt á sölu á þjónustu leiðsögumanna til erlendra atvinnufyrirtækja auk þess sem fjölgað er aðilum sem gert er að skila virðisaukaskatti mánaðarlega.
Kveðið er á um aðgang tollyfirvalda að rafrænni vöktun á svæðum þar sem lögbundið tolleftirlit skal fara fram, um greiðslufrest við uppgjör á bráðabirgðatollafgreiðslu og tollafgreiðslu á grundvelli neyðarleyfis og um heimild tollyfirvalda til að bjóða aðilum að nákvæm leit fari fram með notkun lágskammta röntgenskanna.
Þá eru lagðar til breytingar á lögum um gistináttaskatt, m.a. um að skemmtiferðaskipum í millilandasiglingum verði gert að greiða innviðagjald í stað gistináttaskatts, að skemmtiferðaskip í innanlandssiglingum greiði gistináttaskatt fyrir hvern farþega fyrir hvern sólarhring, að gistináttaskattur myndi ekki gjaldstofn til virðisaukaskatts og að fjárhæð gistináttaskatts taki breytingum.
Jafnframt eru lagðar til breytingar á löggjöf á vátryggingamarkaði til að samræma orð- og hugtakanotkun á milli lagabálka.
Lögð er til breyting á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Hún varðar fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða og er hluti af þeim aðgerðum sem boðaðar voru til stuðnings við umgjörð lífeyrissjóða í sáttmála um ríkisstjórnarsamstarf Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs.
Þá er lögð er til framlenging bráðabirgðaákvæðis í búvörulögum um tímabil sem afmarka lægri innflutningstolla á tilteknar tegundir grænmetis og lagt til að stofnverndarsjóður íslenska hestakynsins verði lagður niður og eru þau lög á forræði matvælaráðuneytis.
Frumvarpið hefur að geyma ákvæði sem mæla fyrir um gjaldtöku á nikótínvörur og vökva í einnota rafrettur og vökva til áfyllingar í rafrettur, bæði innfluttar vörur og þær sem framleiddar eru hér á landi.
Lagðar eru til breytingar á ákvæðum laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki með það að meginmarkmiði að auka skýrleika hvað varðar eiganda verkefnis og tengda aðila, auk þess sem leitast er við að skerpa á hæfisskilyrðum. Jafnframt eru lagðar til breytingar í því skyni að bæta eftirlit og upplýsingaöflun í samræmi við eftirlitshlutverk Rannís, ríkisskattstjóra sem og endurskoðenda/skoðunarmanna um réttmæti upplýsinga og verkbókhalds verkefna án þess þó að gengið sé gegn því markmiði laganna að efla rannsóknar og/eða þróunarstarf og bæta samkeppnisskilyrði nýsköpunarfyrirtækja hér á landi.
Að lokum eru lagðar til breytingar þar sem brugðist er við stöðu á fjármögnun nýrrar brúar yfir Ölfusá. Útboðsferli verkefnisins hófst í apríl 2022. Ekki var gert ráð fyrir sérstökum fjárheimildum eða lánsfjárheimildum vegna byggingar brúarinnar í fjárlögum þar sem gengið var út frá því að verkefnið gæti staðið undir sér með veggjöldum af umferð um mannvirkið. Tryggja þarf að hægt verði að mæta mögulegum umframkostnaði standi veggjöld ekki undir verkefninu.
2. Tilefni og nauðsyn lagasetningar.
Tilefni og nauðsyn frumvarpsins má rekja til frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2025 ásamt stefnumótun því tengdu.
Nauðsynlegt þykir að setja reglugerðarheimild handa ráðherra í lög um tekjuskatt, nr. 90/2003, til að kveða á um frekari skilgreiningar á starfsemi til almannaheilla og þau skilyrði sem uppfylla þarf fyrir skráningu í almannaheillaskrá Skattsins. Jafnframt þykir ástæða til orðalagsbreytinga, m.a. vegna samkeppnissjónarmiða, þar sem hætta getur verið á því að félagasamtök eða stofnanir fái stundað samkeppnisrekstur í skjóli skráningar í almannaheillaskrá Skattsins.
Í frumvarpinu er lagt til brottfall heimildar til að jafna ónýttum persónuafslætti á móti greiðslu auðlegðarskatts. Heimildin, sem runnið hefur sitt skeið, telst óþörf enda tímabundinn auðlegðarskattur, sem lögfestur var í lok árs 2009 til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð, síðast lagður á við álagningu opinberra gjalda á einstaklinga árið 2014. Breyting á hlutfalli óráðstafaðs persónuafsláttar sem ráðstafað er til greiðslu fjármagnstekjuskatts telst nauðsynleg þar sem fórst fyrir að gera þær breytingar við tekjuskattsbreytingar 2020–2021.
Tilefni tillagna um að ríkisskattstjóra og starfsmönnum Skattsins verði ekki skylt að undirrita stjórnvaldsákvarðanir embættisins, hvort sem er rafrænt eða með eigin hendi, má rekja til stafrænna umbreytinga og þróunar á því sviði. Í stað undirritunar mun koma tölvuundirskrift eða mynd af undirskrift.
Tillaga frumvarpsins um að styrkja lagagrundvöll við beitingu viðurlaga í tengslum við áreiðanleikakannanir vegna alþjóðlegra skuldbindinga um upplýsingaskipti á sviði skattamála er nauðsynleg til að tryggja að fjármálastofnanir sinni upplýsingaskyldu sinni.
Tillaga um að greiða sama gjald fyrir lögskilnaðarleyfi og leyfi til skilnaðar að borði og sæng miðar að því að einfalda innheimtu gjaldanna hjá sýslumanni þannig að síður komi til ofgreiðslu eða vangreiðslu vegna mismunar á fjárhæðum í þeim tilvikum að greitt sé fyrir skilnaðarleyfi án þess að ljóst sé hvort óskað sé lögskilnaðar eða skilnaðar að borði og sæng. Gjald fyrir útgáfu ökuskírteina úr plasti er m.a. til komið vegna umhverfis-, öryggis- og kostnaðarsjónarmiða auk þess sem stafræn ökuskírteini eru í fullu gildi hér á landi.
Framlenging á bráðabirgðaákvæði búvörulaga um tímabil sem afmarka lægri innflutningstolla á tilteknar tegundir grænmetis miðar að því að tryggja nægjanlegt framboð til hagsbóta fyrir neytendur, koma í veg fyrir skortstöðu og draga úr líkum á tímabundnum verðhækkunum vegna álagningar tolla í þeim tilvikum þegar innlent vöruframboð er ekki nægjanlegt.
Tillögu um að leggja niður stofnverndarsjóð íslenska hestakynsins má rekja til brottfalls ákvæðis um gjald í stofnverndarsjóð íslenska hestsins sem byggðist á úrskurði yfirskattanefndar nr. 217/2021 þar sem nefndin komst að þeirri niðurstöðu að lagastoð fyrir innheimtu gjaldsins væri ekki nægileg.
Lagðar eru til breytingatillögur til frekari skýrleika á rétti til dráttarvaxta hafi dómsmál verið höfðað til endurgreiðslu skatta, gjalda eða sekta og byggjast þær á dómi Hæstaréttar Íslands nr. 544/2017.
Tillaga um breytingu á j-lið 2. tölul. 1. mgr. 12. gr. laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, um að sala á þjónustu leiðsögumanna til erlendra fyrirtækja sem nýtt er hér á landi sé skattskyld hér á landi, byggir á þeirri meginreglu að þjónusta, sem er þess eðlis að hún er að jafnaði bundin við tiltekinn stað sem venjulega er sá staður þar sem seljandi er staðsettur eða hún verði hvorki veitt né hennar notið nema bæði seljandi og kaupandi séu viðstaddir, er að jafnaði skattskyld í heimaríki seljanda.
Tillaga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, um að einstaklingum og lögaðilum, sem hafa ákveðin tengsl við félög sem hafa orðið gjaldþrota verður gert skylt að nota almanaksmánuð sem uppgjörstímabil, er ætlað að bæta skil og eftirlit með greiðslu virðisaukaskatts.
Breyting á tollalögum, nr. 88/2005, þess efnis að heimila tollyfirvöldum aðgang að efni úr rafrænni vöktun frá öðrum á svæðum þar sem lögbundið tolleftirlit þarf að fara fram, er ætlað að styrkja tolleftirlit. Breyting á lögunum um að veita greiðslufrest við uppgjör á aðflutningsgjöldum vegna bráðabirgðatollafgreiðslu eða tollafgreiðslu á grundvelli neyðarleyfa, er til hagsbóta fyrir innflytjendur. Þá eru lagðar til breytingar á tollalögum, nr. 88/2005, um að nákvæm leit á farþega geti farið fram með notkun á lágskammta röntgenskanna að fengnu samþykki hans. Tilgangurinn er að bæta og straumlínulaga eftirlit þegar vaknar grunur um mögulegt innvortis smygl hjá farþega við komu til landsins eða við brottför frá landinu. Tími tolleftirlitsskoðunar mun styttast verulega, bæði farþegum og tollgæslunni til hagsbóta auk þess sem boðið er upp á möguleika sem lágmarkar óþægindi farþega sem sæta eftirliti.
Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um gistináttaskatt. Þar er m.a. lagt til að skemmtiferðaskip í millilandasiglingum greiði innviðagjald í stað gistináttaskatts í þeim tilgangi að jafna, eins og mögulegt er, samkeppnisstöðu innlendra og erlendra fyrirtækja í ferðaþjónustu hér á landi. Sú breyting að skemmtiferðaskip í innanlandssiglingum greiði gistináttaskatt fyrir hvern farþega í staðinn fyrir hverja gistináttaeiningu er lögð til til að koma til móts við sjónarmið rekstraraðila skipanna um að slíkt fyrirkomulag sé mun einfaldara í framkvæmd. Þá er lagt til að gistináttaskattur myndi ekki stofn til virðisaukaskatts. Gistináttaskattur er lagður á rekstraraðila þeirra gististaða sem tilgreindir eru í lögunum, þ.m.t. rekstraraðila skemmtiferðaskipa í innanlandssiglingum, og er skatturinn, sem slíkur, ekki hluti af þeim aðföngum sem liggja til grundvallar og nauðsynleg eru til að af sölu á gistingu geti orðið.
Í sáttmála um ríkisstjórnarsamstarf Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er lögð áhersla á umbætur í lífeyrismálum. Í stjórnarsáttmálanum kemur fram að ríkisstjórnin hyggist renna styrkari stoðum undir lífeyriskerfið og stuðla að aukinni hagkvæmni og fjölbreyttari ávöxtunarleiðum. Nokkrum aðgerðum sáttmálans í málaflokknum hefur þegar verið hrint í framkvæmd, svo sem lögfestingu ákvæða um að hækka lágmarksiðgjalds í 15,5% og tilgreindri séreign sem og heimild til handa lífeyrissjóðum að koma að uppbyggingu á íbúðarhúsnæði til útleigu. Þá er vinnu við gerð grænbókar um lífeyriskerfið að ljúka. Tillaga frumvarpsins um að lögfest verði til frambúðar heimild lífeyrissjóða til að eiga allt að 35% af hlutdeildarskírteinum eða hlutum í sjóðum um sameiginlega fjárfestingu sem eingöngu fjárfesta í litlum eða meðalstórum fyrirtækjum skv. 1. og 2. tölul. 3. gr. laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009, er hluti af þeim aðgerðum sem boðaðar voru til vegna stuðnings á umgjörð lífeyrissjóða í sáttmála um ríkisstjórnarsamstarfið. Gildandi heimild lífeyrissjóða er tímabundin og fellur að óbreyttu niður 1. janúar 2025. Tillagan er til þess fallin að styðja við nýsköpunarumhverfi á Íslandi.
Tilgangur þeirra breytinga sem lagðar eru til á lögum á vátryggingamarkaði í frumvarpinu er að koma á betra samræmi í orð- og hugtakanotkun einstakra laga á sviði vátrygginga og samræma orðnotkun í tilvísunum milli laga á þessu sviði. Með lögum á sviði vátrygginga er hér átt við lög um vátryggingarsamninga, nr. 30/2004, lög um vátryggingastarfsemi, nr. 100/2016, og lög um dreifingu vátrygginga, nr. 62/2019.
Þar sem efni og markmið lagabálkanna er mismunandi þykir nauðsynlegt til skýringar á þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu að gera grein fyrir flokkun vátrygginga, fyrst og fremst í lögum nr. 30/2004, sem varð lögbundin frá gildistöku þeirra 1. janúar 2006. Vátryggingar samkvæmt þeim lögum eru annaðhvort skaðatryggingar eða persónutryggingar. Hugtökin voru skilgreind í lögunum, þannig að skaðatryggingar voru skilgreindar skv. 2. mgr. 1. gr.: „Með skaðatryggingum er átt við vátryggingu gegn tjóni eða eyðileggingu á hlut, réttindum eða öðrum hagsmunum, vátryggingu gegn skaðabótaábyrgð eða kostnaði og aðra vátryggingu sem ekki er persónutrygging.“. Persónutryggingar voru skilgreindar í 1. málsl. 2. mgr. 61. gr. laganna: „Með persónutryggingum er í lögum þessum átt við líftryggingu, slysatryggingu og sjúkratryggingu.“. Lögin höfðu svo að geyma reglur um skaðatryggingar í I. hluta og persónutryggingar í II. hluta. Að mörgu leyti giltu sömu reglur um báðar tegundir en að sumu leyti mismunandi reglur, sem almennt voru þannig að vátryggður naut betri réttarstöðu, stundum mun betri, í persónutryggingum en í skaðatryggingum. Fjölmörg sérákvæði voru um líftryggingar í persónutryggingahlutanum, enda hafa þær löngum haft sérstöðu í mörgum efnum.
Við breytingar sem gerðar voru á lögum um vátryggingarsamninga með lögum nr. 61/2019 var gerð tilfærsla á ákvæðum laganna einkum um upplýsingagjöf. Færð voru ákvæði um það efni úr I. hluta um skaðatryggingar og úr II. hluta um persónutryggingar og sett ásamt nýjum reglum um það efni og um skyldur vátryggingamiðlara í nýjan I. hluta laganna, sem ber yfirskriftina; „Almenn ákvæði.“ Aðgreiningu laganna eftir þessar breytingar í skaðatryggingar og persónutryggingar var að öðru leyti haldið með sjálfstæðum reglum um hvorn flokk fyrir sig. Í II. hluta eru reglur um skaðatryggingar og í III. hluta reglur um persónutryggingar. Við þessar breytingar minnkaði innra samræmi fyrrnefndu laganna í orð- og hugtakanotkun og nokkurt ósamræmi hefur einnig orðið í vísan ýmissa ákvæða í lögunum til laga um vátryggingastarfsemi. Þá er þörf á að samræma hugtakanotkun í lögum um vátryggingarsamninga, lögum um vátryggingastarfsemi og lögum um dreifingu vátrygginga að því leyti sem kostur er. Við þá samræmingu þarf þó að gæta þess að flokkun laganna á vátryggingum er reist á mismunandi forsendum. Flokkun laga um vátryggingastarfsemi er önnur en laga um vátryggingarsamninga, enda reist á öðrum forsendum, þ.e. áhættu sem fylgir því að reka vátryggingarstarfsemi í ákveðnum greinaflokkum vátrygginga. Flokkun vátrygginga í lögum um vátryggingarsamninga er reist á eðli vátrygginganna, fyrst og fremst þeim hagsmunum sem vátryggðir eru. Flokkun laga um vátryggingastarfsemi endurspeglast í 20. og 21. gr. þeirra laga. Flokkunin er samevrópsk og hana má sjá í I. og II. viðauka við tilskipun 2009/138/EB og er til þessarar flokkunar vísað í I. viðauka tilskipunar (ESB) 2016/97 um dreifingu vátrygginga. Í þeim lögum eru notuð hugtökin skaðatrygging og/eða persónutrygging og verður það að vera gert þannig að lögbundin merking þessara hugtaka eins og hún er ákveðin í lögum um vátryggingarsamninga sé virt.
Lögð skal áhersla á að í þeim breytingum sem lagðar eru til í þessu frumvarpi á löggjöf á vátryggingamarkaði felast í raun engar efnisbreytingar á lögum um vátryggingastarfsemi og lögum um dreifingu vátrygginga. Miðað við þá framkvæmd laga um vátryggingarsamninga sem verið hefur, einnig eftir breytingar með lögum nr. 61/2019, verða heldur engar breytingar enda hefur í framkvæmdinni verði horft fram hjá því misræmi sem áður er lýst og nú er lagt til að verði lagfært.
Tillögu um gjaldtöku á nikótínvörur, einnota rafrettur og áfyllingarvökva er fyrst og fremst ætlað að hafa áhrif á og sporna við sífellt útbreiddari notkun meðal barna og ungs fólks. Nú er svo komið að nikótínpúðarnir eru algengasta neysluform nikótíns hér á landi en aðeins lítill hluti notenda nikótínpúða er fyrrum reykingafólk sem notar nikótínpúða til þess að hætta tóbaksreykingum. Þá innihalda þessar vörur oftast mikið magn nikótíns, eru afar ávanabindandi og sýnt þykir að þær hafi neikvæð áhrif á þroska og heilsu ungmenna og barna. Með hækkun gjalds á umræddar vörur standa vonir til að draga úr neyslu hjá yngsta aldurshópnum.
Tillögur frumvarpsins um breytingar á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009, byggja að meginstefnu til á ábendingum sem fram koma í niðurstöðu skýrslu OECD frá ágúst 2023 og ber heitið „Evaluating the effects of the R&D tax credit in Iceland“. Breytingunum er ætlað að auka á skilvirkni laga og reglna þegar kemur að stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki og eru samdar með hliðsjón af niðurstöðu skýrslu OECD sem gerði úttekt á stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki að beiðni fjármála- og efnahagsráðherra og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Tilefni lagasetningar og mat á nauðsyn hennar byggir að stórum hluta á áðurnefndri skýrslu OECD þar sem m.a. er komist að þeirri niðurstöðu að skattastuðningur vegna rannsókna og/eða þróunar hafi hvetjandi og jákvæð áhrif á fyrirtæki til frekari fjárfestinga á því sviði. Er þá sérstaklega vísað til lítilla og örfyrirtækja. Það er m.a. mat OECD að forsvarsmenn fyrirtækja virðast hafa góðan skilning á gildandi reglum um málaflokkinn. Hins vegar er á það bent að þörf sé á að skerpa á þeim atriðum regluverksins sem snúa að eftirfarandi þáttum: hæfisskilyrði umsókna um rannsóknar- og/eða þróunarverkefni, reglur um eignarhald á rannsóknar- og/eða þróunarverkefnum, undirverktakastarfsemi í rannsóknum og þróun, þar á meðal aðkeypt þjónusta sem unnin er erlendis, kostnað vegna hugverkaréttinda og félagasamstæður. Þá er bent á í skýrslunni að nokkuð skorti á flæði gagna milli Rannís og ríkisskattstjóra sem er talið takmarka skilvirkni kerfisins. Jafnframt er á það bent að skerpa ætti á reglum um viðskipti milli tengdra aðila, m.a. til að tryggja að hámarkskostnaður sé metinn á grundvelli GBER reglugerðarinnar þannig að móður og dótturfélög falli undir sama þak um hámarkskostnað. Jafnframt var nefnt að huga þyrfti að því að setja skorður á aðkeypta vinnu erlendis frá og hvernig megi koma í veg fyrir misnotkun úrræðisins, t.d. með því að stofna félag hér á landi fyrst og fremst til að fá endurgreiðslur án þess að raunveruleg starfsemi fari fram hér á landi. Þá kemur og fram í skýrslu OECD að tryggja þurfi að fjárhagsleg umgjörð kerfis sem grundvallast á lögunum sé sjálfbær.
Afar brýnt er að verkefni tengt brú yfir Ölfusá komist af stað. Núverandi brú yfir Ölfusá er tæplega 80 ára gömul og var ekki hönnuð fyrir það umferðarálag sem á henni er nú. Greiningar á burðarvirki brúarinnar á undanförnum árum hafa bent til veikleika. Af þessum sökum verður umferð þungra bíla bönnuð um brúna um leið og opnað verður fyrir umferð á nýrri brú.
Umferð beggja vegna Selfoss hefur aukist hratt á síðustu tíu árum, um 80% vestan og um 45% austan. Umferðarþunginn hefur haft í för með sér mikla og vaxandi tafamyndun á Hringveginum sinnhvorum megin við brúna á annatímum.
Íbúum á svæðinu hefur fjölgað hratt á undanförnum árum, mest á Selfossi, eða um 50%, frá 2014. Færsla á þungum umferðarstraumi út úr bænum er sífellt mikilvægari fyrir framtíð bæjarins. Umferðinni fylgir mikil mengun, hávaði og öryggisógn auk þess sem hún hindrar aðgengi um bæinn.
Það er því ljóst að mikill samfélagslegur ávinningur er af nýrri brú yfir Ölfusá, bæði fyrir nærsamfélagið og landið allt. Óhætt er að fullyrða að ávinningurinn er umtalsvert meiri en sú fjárhagslega áhætta sem kann að skapast reynist umferð um nýja brú verða undir væntingum. Sjá nánar umfjöllun í kafla 3.19.
3. Meginefni frumvarpsins.
3.1. Starfsemi til almannaheilla og almannaheillaskrá Skattsins.
Lagðar eru til orðalagsbreytingar á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, þannig að ekki leiki vafi á því að lögaðila, sem hefur með höndum starfsemi sem telst til almannaheilla og skráður er í almannaheillaskrá Skattsins, er einungis heimilt að stunda takmarkaða atvinnustarfsemi til fjáröflunar innan þeirra marka sem tilgreind eru í samþykktum hans og leiða má beint af tilgangi lögaðilans og atvinnustarfsemin hefur aðeins óverulega fjárhagslega þýðingu með tilliti til heildartekna hans eða er óverulegur hluti heildarstarfsemi. Jafnframt er lögð til heimild til að setja reglugerð svo setja megi frekari skilgreiningar á starfsemi til almannaheilla og þau skilyrði sem uppfylla þarf fyrir skráningu í almannaheillaskrá Skattsins.
3.2. Ónýttur og óráðstafaður persónuafsláttur.
Lagt er til að felld verði brott heimild til að jafna ónýttum persónuafslætti á móti greiðslu auðlegðarskatts á eftir greiðslu tekjuskatts og útsvars í lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003. Heimild þessi er óþörf þar sem hinn tímabundni auðlegðarskattur, sem lögfestur var í lok árs 2009 til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð, rann sitt skeið og var síðast lagður á við álagningu opinberra gjalda á einstaklinga árið 2014.
Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir því að hlutfall óráðstafaðs persónuafsláttar sem ráðstafað er til greiðslu fjármagnstekjuskatts breytist úr 22/37 í 22/31. Breytingin tekur mið af skatthlutfalli fjármagnstekjuskatts og lægsta skatthlutfalli tekjuskatts einstaklinga sem nú er að meðtöldu útsvari 31,48%.
3.3. Undirritun stjórnvaldsákvarðana Skattsins.
Lagt er til að heimilað verði að úrskurðir og önnur samskipti Skattsins við einstaklinga og lögaðila verði send beint úr skrifstofu- eða málaskráningarkerfum á bréfsefni stofnunar án þess að starfsmaður sem ákvörðun tók undirriti hana með eigin hendi en þess í stað verði ákvörðun staðfest með árituðu (vélrituðu) nafni viðkomandi starfsmanns eða eftir atvikum mynd af eiginhandarundirritun hans.
3.4. Áreiðanleikakannanir vegna alþjóðlegra skuldbindinga um upplýsingaskipti á sviði skattamála.
Lögð er til breyting til að styrkja gildandi lagagrundvöll um viðurlög lögaðila, sbr. 108. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, í þeim tilvikum þegar upplýsingagjöf fjármálastofnana vegna áreiðanleikakannana í skattamálum til skattyfirvalda er ábótavant, sbr. 92. gr. laganna. Er hér verið að koma til móts við athugasemdir frá jafningjamati Efnahags- og framfararstofnunarinnar (e. OECD Peer Review Process) en Ísland hefur skuldbundið sig til að innleiða lágmarkskröfur um upplýsingaskipti undir BEPS (e. Base Erosion and Profit Shifting) aðgerðaáætluninni sem felur m.a. í sér endurskoðun annarra ríkja á regluverki Íslands (umrætt jafningjamat).
3.5. Gjald fyrir skilnað að borði og sæng og gjald fyrir útgáfu og framleiðslu ökuskírteina.
Lögð er til breyting á 14. gr. laga um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991, þess efnis að sama gjald verði greitt fyrir lögskilnaðarleyfi og leyfi til skilnaðar að borði og sæng eða 6.500 kr. Jafnframt er lagt til að tekið verði sérstakt gjald fyrir ökuskírteini úr plasti, flýtiafgreiðslu þeirra og fyrir ökuskírteini úr plasti til handa 65 ára og eldri. Kostnaður vegna útgáfu og prentun ökuskírteina úr plasti er því felldur á rétthafa ökuréttinda. Gjald vegna útgáfu stafrænna ökuskírteina helst hins vegar óbreytt.
3.6. Framlenging á bráðabirgðaákvæði búvörulaga um tímabil sem afmarka lægri innflutningstolla á tilteknar tegundir grænmetis.
Gert er ráð fyrir eins árs framlengingu á gildistíma ákvæðis til bráðabirgða EE búvörulaga, nr. 99/1993, þannig að það gildi út árið 2025. Í ákvæðinu er kveðið á um tímabil sem afmarka lægri innflutningstolla á tilteknar tegundir grænmetis.
3.7. Niðurlagning stofnverndarsjóðs íslenska hestakynsins.
Með lögum um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld o.fl., nr. 102/2023, var gjaldtökuákvæði laga um útflutning hrossa, nr. 27/2011, fellt brott þar sem yfirskattanefnd hafði komist að þeirri niðurstöðu í úrskurði nr. 217/2021 að lagastoð fyrir henni væri ekki nægileg. Í frumvarpi þessu er nú lagt til að stofnverndarsjóður íslenska hestakynsins verði lagður niður.
3.8. Réttur til dráttarvaxta hafi dómsmál verið höfðað til endurgreiðslu skatta, gjalda eða sekta.
Lagðar eru til breytingar á lögum um innheimtu opinberra skatta og gjalda, nr. 150/2019, til frekari skýrleika. Annars vegar þess efnis að það sé einungis gjaldandi sjálfur sem höfðað hefur dómsmál, sem geti krafist dráttarvaxta frá þeim tíma þegar dómsmál telst höfðað. Hins vegar að bætt verði við lögin ákvæði þess efnis að málshefjandi geti átt rétt til dráttarvaxta vegna greiðslna ólögmæts gjalds sem innt er af hendi eftir málshöfðun.
3.9. Fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða.
Lagt er til að lögfest verði til frambúðar heimild lífeyrissjóða til að eiga allt að 35% í stað 20% af hlutdeildarskírteinum eða hlutum í sjóðum um sameiginlega fjárfestingu sem eingöngu fjárfesta í litlum eða meðalstórum fyrirtækjum skv. 1. og 2. tölul. 3. gr. laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009, eða einstakri deild þeirra, þó aldrei umfram 1% heildareigna sinna í hverjum sjóði. Núgildandi heimild fellur að óbreyttu niður 1. janúar 2025 en hún á rætur að rekja til aðgerða til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru. Markmið hennar var m.a. að auðvelda stofnun nýsköpunarsjóða með því að aðeins þrír lífeyrissjóðir þyrftu að hafa aðkomu að slíkum sjóði í stað fimm.
Sú tillaga sem lögð er til í frumvarpinu er að meginefni í samræmi við núgildandi tímabundna heimild þó að því leyti að lagt er til að skilyrðið um fimm ára innlausnartíma fjárfestingar verði fellt brott. Það að setja skilyrði um innlausn í þeim sjóðum sem falla undir heimildina megi fyrst fara fram að fimm árum liðnum eftir að þeir hófu fjárfestingu kann að hafa áhrif á á skilvirka eignastýringu lífeyrissjóða og reiknaða ávöxtun sjóðs þar sem rekstraraðila sjóðs væri að óbreyttu ekki heimilt að skila fjármunum til lífeyrissjóða fyrr en að þeim tíma liðnum.
3.10. Skattskyld sala á þjónusta leiðsögumanna til erlendra fyrirtækja til notkunar hér á landi.
Lagðar eru til breytingar á j-lið 2. tölul. 1. mgr. 12. gr. laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, þannig að ákvæðið nái einnig til sölu á þjónustu leiðsögumanna til atvinnufyrirtækja, sem hvorki hafa heimilisfesti hér á landi né stunda hér atvinnustarfsemi frá fastri starfsstöð, enda sé þjónustan nýtt hér á landi. Með lögum um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, lögum um kílómetragjald vegna notkunar hreinorku- og tengiltvinnbifreiða og lögum um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 63/2024, var gerð breyting á lögum um virðisaukaskatt að því er varðar sölu skattskyldra aðila á þjónustu til atvinnufyrirtækja, sem hvorki hafa heimilisfesti hér á landi né stunda hér atvinnustarfsemi frá fastri starfsstöð (svokölluð B2B-viðskipti eða „Business to Business“ á ensku). Er þar byggt á sams konar fyrirkomulagi og mælt er fyrir um í leiðbeiningum Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) um virðisaukaskatt frá árinu 2015 og tilskipun Evrópusambandsins um sameiginlegt virðisaukaskattskerfi, nr. 2006/112/EB, þar sem kveðið er á um að sala á þjónustu skuli að jafnaði skattlögð í heimaríki kaupanda. Hins vegar ef um er að ræða þjónustu sem er þess eðlis að hún er að jafnaði bundin við tiltekinn stað sem er venjulega sá staður þar sem seljandi er staðsettur eða hún verði hvorki veitt né hennar notið nema bæði seljandi og kaupandi séu viðstaddir er heimilt að skattleggja þjónustuna í heimaríki seljanda. Þess háttar þjónustu er gerð skil í a–j-liðum 2. tölul. 1. mgr. 12. gr. laga um virðisaukaskatt. Með hliðsjón af eðli þeirrar þjónustu sem þar er talin upp þykir rétt að bæta þar við þjónustu leiðsögumanna, nánar tiltekið í j-lið 2. tölul. 1. mgr. 12. gr. laganna. Það þýðir að leiðsögumanni ber að innheimta virðisaukaskatt þegar hann selur erlendu atvinnufyrirtæki leiðsögn sem nýtt er hér á landi. Á móti kann hið erlenda atvinnufyrirtæki að eiga rétt á að fá endurgreiddan þann virðisaukaskatt sem það hefur greitt vegna kaupa á þjónustu leiðsögumanna hér á landi til atvinnustarfsemi sinnar erlendis enda séu uppfyllt skilyrði reglugerðar um endurgreiðslu virðisaukaskatts til erlendra fyrirtækja, nr. 1243/2019.
3.11. Aðilum fjölgað sem skulu nota almanaksmánuð sem uppgjörstímabil virðisaukaskatts.
Lagðar eru til breytingar á 3. mgr. 24. gr. laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988. Samkvæmt gildandi ákvæði er einstaklingum, við nýskráningu og endurskráningu á virðisaukaskattsskrá, gert skylt að nota hvern almanaksmánuð sem uppgjörstímabil í að minnsta kosti tvö ár frá skráningu, ef þeir hafa orðið gjaldþrota á næstliðnum fimm árum fyrir skráningu. Sama gildir um félag ef eigandi, stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri þess hefur orðið gjaldþrota á næstliðnum fimm árum frá skráningu. Með breytingunni nú mun ákvæðið einnig ná til einstaklinga sem óska eftir skráningu á virðisaukaskattsskrá og hafa verið eigendur, stjórnarmenn eða framkvæmdastjórar í gjaldþrota félögum einhvern tímann á síðustu tólf mánuðum fyrir gjaldþrot þeirra. Ákvæðið mun einnig ná til félaga sem óska eftir skráningu á virðisaukaskattsskrá og eigendur, stjórnarmenn eða framkvæmdastjórar þess hafa verið eigendur, stjórnarmenn eða framkvæmdastjórar í gjaldþrota félögum einhvern tímann á síðustu tólf mánuðum fyrir gjaldþrot þeirra. Í báðum framangreindum tilvikum er miðað við að umrædd félög hafi orðið gjaldþrota á næstliðnum fimm árum fyrir skráningu á virðisaukaskattsskrá. Breytingin er liður í því að styrkja áhættumiðað eftirlit ríkisskattstjóra með þeim sem eru skráðir á virðisaukaskattsskrá. Nauðsynlegt er að hafa aukið eftirlit með þeim sem hafa komið að stjórnun félaga sem hafa orðið gjaldþrota. Mörg dæmi eru um að einn og sami einstaklingurinn hafi komið að stjórnun margra félaga sem öll hafa orðið gjaldþrota og skilið eftir sig skuldir, m.a. í formi skatta og gjalda. Í sumum tilvikum virðist vera um svokallað „kennitöluflakk“ að ræða en það er þegar eigendur atvinnurekstrar misnota félagaform með takmarkaða ábyrgð og stofna nýtt félag í sama atvinnurekstri til að losa undirliggjandi rekstur undan fjárhagslegum skuldbindingum en viðhalda samt eignum. Fyrra félagið fer þá í gjaldþrot. Í aðdraganda gjaldþrots er jafnvel skipt um eigendur og stjórnendur í félaginu. Hinir nýju eigendur og stjórnendur, sem jafnan eru nefndir „útfararstjórar“, fylgja félaginu í gjaldþrot. Þannig geta hinir raunverulegu stjórnendur komið í veg fyrir að nöfn þeirra séu tengd hinu gjaldþrota félagi. Með því að miða við síðustu 12 mánuði fyrir gjaldþrot, eins og gert er í breytingartillögunni, er ætlunin að ná til raunverulegra stjórnenda félaga. Breytingunni nú er ætlað að bæta skil og eftirlit með greiðslu virðisaukaskatts. Hún er liður í því að draga sem fyrst fram í dagsljósið þá aðila sem ekki gera fullnægjandi skil á virðisaukaskatti og að ríkisskattstjóri geti brugðist við án tafar við slíkri háttsemi með því að úrskurða þá af virðisaukaskattsskrá.
3.12. Aðgangur tollyfirvalda að efni úr myndavélakerfum þeirra sem viðhafa slíka vöktun á svæðum þar sem tolleftirlit fer fram.
Lagt er til að kveðið verði sérstaklega á um í tollalögum, nr. 88/2005, að tollyfirvöld skuli hafa aðgang að rafrænni vöktun og upptökum úr myndavélakerfum þeirra sem viðhafa vöktun á svæðum þar sem lögbundið tolleftirlit skuli viðhaft. Einnig að tollyfirvöldum verði heimilt að taka upp eða taka afrit af því efni sem þau fá aðgang að. Skulu aðilar veita tollyfirvöldum aðgang að rafrænni vöktun endurgjaldslaust og á því formi og á þann hátt sem tollyfirvöld mæla fyrir um. Lögbundið hlutverk tollyfirvalda er m.a. að annast tollframkvæmd á landinu öllu og hafa eftirlit með innflutningi, umflutningi og útflutningi á vörum til og frá landinu ásamt því að hafa eftirlit með ferðum og flutningi fara og fólks til og frá landinu, sbr. 1. og 3. tölul. 1. mgr. 40. gr. tollalaga. Tolleftirlit fer því að mestu leyti fram á landamærum, þ.m.t. á svæði tollhafna þar sem jafnframt er að finna geymslusvæði fyrir ótollafgreiddar vörur. Tolleftirlit fer einnig fram í öðrum höfnum en tollhöfnum en þar eru tollyfirvöld ekki með fastar starfsstöðvar og viðvarandi viðveru. Í mörgum tollhöfnum og öðrum hafnarsvæðum er viðhaft myndavélaeftirlit þar sem myndavélabúnaður er í eigu hafnaryfirvalda, rekstraraðila tollvörugeymsla og flugvalla. Það hefur mikla þýðingu fyrir tolleftirlit að tollyfirvöld hafi aðgang að efni úr slíkum myndavélakerfum. Mörg dæmi eru hins vegar um að sveitarfélög og einkaaðilar neiti að veita tollyfirvöldum aðgang að rafrænni vöktun á umræddum svæðum. Af þeim sökum er talið nauðsynlegt að kveða sérstaklega á um það í tollalögum að eigendum myndavélabúnaðar á fyrrnefndum svæðum sé skylt að veita tollyfirvöldum rauntíma aðgang að myndavélakerfi sínu auk þess að veita þeim aðgang að eða afrit af þeim upptökum sem til eru í vörslu eigenda myndavélakerfanna á hverjum tíma. Einnig er lagt til að kveðið verði á um í tollalögum að veiti aðilar sem viðhafa rafræna vöktun á fyrrnefndum svæðum ekki tollyfirvöldum aðgang að umræddum upplýsingum geti það varðað stjórnvaldssektum. Enn fremur er lagt til að áréttað verði í tollalögum að tollyfirvöldum sé jafnframt heimilt að viðhafa sjálf rafræna vöktun og taka upp efni úr henni eftir því sem þau telja sig þurfa.
3.13. Greiðslufrestur á aðflutningsgjöldum við uppgjör þeirra í tilvikum bráðabirgðatollafgreiðslu og tollafgreiðslu á grundvelli neyðarleyfa.
Samkvæmt 121. gr. tollalaga, nr. 88/2005, njóta þeir sem skráðir eru á virðisaukaskattsskrá greiðslufrests (tollkrítar) á aðflutningsgjöldum enda séu þeir í skilum við ríkissjóð. Greiðslufrestur gildir ekki þegar um er að ræða bráðabirgðatollafgreiðslu, sbr. 36. gr. tollalaga eða tollafgreiðslu á grundvelli neyðarleyfis, sbr. 37. gr. sömu laga. Lagt er til að því verði breytt þannig að heimilt verði að veita greiðslufrest við uppgjör á aðflutningsgjöldum vegna bráðabirgðatollafgreiðslu eða tollafgreiðslu á grundvelli neyðarleyfa. Bráðabirgðatollafgreiðsla er t.d. framkvæmd þegar ekki liggja fyrir öll gögn sem skulu liggja til grundvallar aðflutningsskýrslu eða þau eru ófullnægjandi. Tollyfirvöld geta þá veitt innflytjanda frest til að skila inn fullnægjandi gögnum og er gjalddagi aðflutningsgjalda ákveðinn við sama tímamark, venjulega innan 20 daga frá bráðabirgðatollafgreiðslu. Innflytjandi fær þá vörurnar afhentar gegn því að leggja fram fjártryggingu fyrir áætluðum aðflutningsgjöldum. Á gjalddaga er hefðbundin tollafgreiðsla framkvæmd og þarf innflytjandi að staðgreiða aðflutningsgjöldin við það tímamark. Þó að innflytjandi sé á virðisaukaskattsskrá og nýtur greiðslufrests á aðflutningsgjöldum er ekki heimilt að fella þessi gjöld undir greiðslufrestinn (tollkrítina). Þegar um neyðarleyfi er að ræða er heimilt að afhenda vörur ótollafgreiddar. Framflytjandi eða sá sem geymir ótollafgreiddar vörur ber þá ábyrgð á greiðslu aðflutningsgjalda. Sem dæmi þá eru neyðarleyfi veitt þegar um er að ræða viðkvæmar vörur sem berast til landsins utan hefðbundins opnunartíma tollyfirvalda en þola ekki biðina eftir tollafgreiðslu. Þetta að á t.d. við um ýmis lyf. Við uppgjör á aðflutningsgjöldum, sem venjulega á sér stað síðar sama dag og varan er afhent, ber innflytjanda að staðgreiða aðflutningsgjöldin. Ekki er heimilt að fella gjöldin undir greiðslufrestinn hans.
3.14. Notkun lágskammta röntgenskanna við nákvæma leit á manni.
Lagt er til að lögfest verði heimild fyrir tollgæsluna að framkvæma nákvæma leit á aðila með lágskammta röntgenskanna að fengnu samþykki hlutaðeigandi. Samkvæmt gildandi 159. gr. tollalaga, nr. 88/2005, hefur tollgæslan heimildir til leitar á mönnum og hefur í framkvæmd verið gerður greinarmunur á leit og nákvæmari leit. Við nákvæma leit er farþegi látinn afklæðast á meðan almenn leit á sér stað utan klæða. Þegar upp vaknar grunur um innvortis smygl á fíkniefnum hjá farþega fer í gang ferli sem getur reynst bæði tíma- og mannaflafrekt fyrir farþegann og tollgæsluna ásamt því sem inngripið getur reynst farþegum þungbært. Í þeim tilfellunum er lögregla kölluð til og farþegi handtekinn og færður í fangaklefa. Hann er síðan sendur í tölvusneiðmyndatöku á heilbrigðisstofnun og honum haldið áfram þar til búið er að lesa úr myndunum. Það sem af er ári 2024 hafa 1.618.106 farþegar komið til landsins í gegnum Keflavíkurflugvöll og af þeim hafa 1.625 verið valdir til frekari skoðunar út frá áhættumiðaðri greiningu tollgæslunnar. Af þeim voru 1.155 skoðaðir og á 172 einstaklingum var framkvæmd nákvæm skoðun. Af þeim 172 farþegum voru 55 sendir í tölvusneiðmyndatöku og 22 af þeim reyndust vera með fíkniefni/fíknilyf innvortis.
Með innleiðingu á lágskammta röntgenskanna væri þeim farþegum sem ella þyrftu að gangast undir nákvæma leit gefinn kostur á, gegn upplýstu samþykki, að fara í skönnun og þar með leysa sig undan tolleftirlitsskoðun á tiltölulega skömmum tíma. Gert er ráð fyrir að leitin í heild sinni taki á bilinu 10 til 20 mínútur og þarf farþegi ekki að afklæðast við skönnunina. Tollgæslan ráðgerir að nota svokallaða „single view“-skanna þar sem aðeins búkur er myndaður en með því er dregið töluvert úr mögulegri geislun eða niður í sem samsvarar 0,25 micro Sivert. Til samanburðar þá er talið að farþegar séu útsettir fyrir rétt um 60 micro Sivert í flugi frá London til Los Angeles. Röntgenskanninn varpar mynd á skjá og á grundvelli þess sem myndin sýnir tekur tollgæslan ákvörðun um framhaldið. Annað hvort er farþegi leystur undan frekari afskiptum eða lögregla er kölluð til. Myndir frá röntgenskanna verða ekki vistaðar. Ávinningur af slíkum röntgenskanna er margþættur. Í fyrsta lagi mun röntgenskanni bæta og straumlínulaga tolleftirlit til frambúðar. Í öðru lagi er boðið upp á möguleika sem lágmarkar óþægindi farþega sem sæta eftirliti og í mörgum tilfellum tryggt að ekki þurfi að ganga lengra með aðkomu lögreglu og heilbrigðisyfirvalda. Í þriðja lagi felst í þessu aukið öryggi og aukin afkastageta hjá tollgæslu, þar sem mál fá skjótari afgreiðslu og traustari stoðum er skotið undir ákvarðanir tollgæslunnar um að leysa farþega undan frekara eftirliti. Leiða má að því líkur að sá tímasparnaður sem verður við eftirlit, verði breytingartillagan að lögum, dragi einnig verulega úr heilsufarsáhættu þeirra sem sannanlega bera fíkniefni innvortis. Þannig verður hægt að koma þeim fyrr en ella undir læknishendur verði tollgæslan vör við innvortis smygl í kjölfar skönnunar.
3.15. Breytingar á lögum um gistináttaskatt – innleiðing á innviðagjaldi o.fl.
Lagðar eru til breytingar á lögum um gistináttaskatt, nr. 87/2011. Lagt er til að skemmtiferðaskip í millilandasiglingum greiði innviðagjald í stað gistináttaskatts líkt og verið hefur frá 1. janúar 2024, sbr. lög um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld o.fl., nr. 102/2023. Breytingartillagan tekur mið af ferðamálastefnu og aðgerðaáætlun til ársins 2030 sem kom fram í þingsályktun menningar- og viðskiptaráðherra og var samþykkt á Alþingi 21. júní 2024 (1036. mál á 154. löggjafarþingi 2023–2024). Í þingsályktuninni kemur fram að innleiða skuli löggjöf um sérstaka gjaldtöku, innviðagjald, sem lagt verði á komur erlendra skemmtiferðaskipa. Þar segir enn fremur að komum ferðamanna með skemmtiferðaskipum til landsins hafi fjölgað umtalsvert á undanförnum árum og að innlend ferðaþjónustufyrirtæki hafi búið við skerta samkeppnisstöðu gagnvart erlendum skemmtiferðaskipum. Erlend skemmtiferðaskip greiði takmarkaða skatta til íslenska ríkisins, helst þjónustugjöld á borð við hafnargjöld til viðkomandi hafna, þ.m.t. eftir atvikum farþegagjald, og vitagjald til ríkissjóðs. Í þingsályktuninni kemur fram að heilt yfir felist í þessu ákveðið samkeppnisforskot skemmtiferðaskipa á innlenda ferðaþjónustu og mismunun sem erfitt sé að réttlæta þar sem farþegar skipanna njóta á sama hátt íslenskrar náttúru og innviða og aðrir ferðamenn sem eru hér á landi. Innviðagjaldið verður innheimt fyrir hvern byrjaðan sólarhring fyrir hvern farþega. Með gjaldtökunni sé ætlunin að jafna samkeppnisstöðu innlendra og erlendra fyrirtækja í ferðaþjónustu. Fyrirkomulag við uppgjör á innviðagjaldi skemmtiferðaskipa í millilandasiglingum verður sambærilegt og verið hefur með gistináttaskatt hjá þeim að því undanskildu að gjalddagi innviðagjalds verður sjö dögum eftir að skip yfirgefur tollsvæði ríkisins. Gjalddaginn er færður fram til að gefa rekstraraðilum skemmtiferðaskipa aukið svigrúm til að ljúka skýrsluskilum og uppgjöri á innviðagjaldi.
Skemmtiferðaskip í innanlandssiglingum greiða áfram gistináttaskatt en lagt er til að skipin greiði skattinn fyrir hvern byrjaða sólarhring fyrir hvern farþega í skipi í stað fyrir hverja selda gistináttaeiningu líkt og nú er. Með þessu er komið til móts við sjónarmið rekstraraðila skemmtiferðaskipa um að slíkt fyrirkomulag sé einfaldara þar sem sala þeirra á ferðum miðast við hvern farþega en ekki hvern klefa eða káetu. Þá er lagt til að skemmtiferðaskip í innanlandssiglingum geri upp gistináttaskatt á saman hátt og þeir sem selja gistináttaeiningar.
Enn fremur er lögð til hækkun á fjárhæð gistináttaskatts hjá öllum þeim sem eiga að greiða skattinn. Að lokum er lagt til að gistináttaskattur myndi ekki lengur gjaldstofn til virðisaukaskatts. Það þýðir að gistináttaskattur telst ekki til skattverðs skv. 1. tölul. 2. mgr. 7. gr. laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988. Sú breytingartillaga kemur ekki í veg fyrir að skattskyldir aðilar innheimti gistináttaskattinn eftir sem áður hjá viðskiptavinum sínum og ætti að auðvelda þeim að miða innheimtuna við annað tímamark en það þegar sölureikningur fyrir gistingu er gefinn út.
3.16. Breytingar á löggjöf á vátryggingamarkaði.
Lagðar eru til breytingar á lögum um vátryggingasamninga, nr. 30/2004, lögum um vátryggingastarfsemi, nr. 100/2016, og lögum um dreifingu vátrygginga, nr. 62/2019, til að bæta samræmi í orð- og hugtakanotkun laganna. Sjá nánari umfjöllun um tilefni breytinganna í 2. kafla frumvarpsins.
3.17. Gjaldtaka á nikótínvörur, einnota rafrettur og áfyllingarvökva í rafrettur.
Lagðar eru til breytingar á lögum um gjald af áfengi og tóbaki, nr. 96/1995, þess efnis að nýjum kafla verði bætt við lögin um gjald á nikótínvörur, einnota rafrettur og áfyllingarvökva í rafrettur. Almennt er vökvi í rafrettur og nikótínpúðar tóbakslausir og falla því utan gjaldtöku laga um gjald af áfengi og tóbaki. Með lögum nr. 56/2022 er vörðuðu breytingar á lögum um rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur, nr. 87/2018, voru nikótínpúðar felldir undir gildissvið þeirra laga og gilda nú að mestu leyti sömu reglur um slíkar vörur og gilda um rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur. Þá liggur fyrir að notkun á nikótínpúðum hefur aukist hröðum skrefum hér á landi undanfarin ár og mældist dagleg notkun ungra karlmanna í aldurshópnum 18–34 ára 32% á árinu 2023 en áður var hún nær 20% árið 2020. Á Íslandi hefur notkun á rafrettum einnig verið algengust á meðal ungs fólks þó dagleg notkun hér á landi hafi verið stöðug undanfarin ár, eða um 7% í aldurshópnum 18–34 ára. Um nokkurt skeið hefur verið kallað eftir að stjórnvöld bregðist við þessari útbreiddu notkun meðal ungs fólks á nikótínvöru sem, þrátt fyrir reglur um aldurstakmörk, sýnileikabann, bann við notkun og sölu á tilteknum stöðum, eykst frá ári til árs. Hafa þessi úrræði þótt duga skammt og að þörf sé á að grípa til frekari aðgerða til að sporna við aukinni notkun meðal barna og ungmenna.
Mikil þróun hefur átt sér stað í gjaldtöku vegna nikótínvara og rafrettna síðustu ár í nágrannaríkjum okkar og hafa ríkin farið töluvert ólíkar leiðir í sinni gjaldtöku. Í Finnlandi hafa gjöld verið lögð á vökva í rafrettur frá árinu 2017 og nú nýlega, eða í ársbyrjun 2024 var gjaldtaka jafnframt látin ná yfir nikótínpúða sem finnsk stjórnvöld áætla að muni skila 50 milljón evrum í viðbótartekjur. Í Finnlandi er gjaldtaka á nikótínpúða tvíþætt, annars vegar er hún virðistengd, þ.e. 10% af smásöluverði og síðan er lagt 0,1 evru gjald á hvert gramm vörunnar. Lágmarks gjald er 0,14 evrur eða sem samsvarar að lágmarki 20 kr. á hvert gramm. Þá leggja þeir 0,3 evrur á hvern millilítra af rafrettuvökva eða sem svarar til rétt um 45 kr. Í Noregi hefur sú leið verið farin að leggja rétt um 5 norskar krónur á hvern millilítra af nikótínvökva í rafrettur sem eru rétt um 60 kr. en tóbakslausir nikótínpúðar eru alfarið bannaðir og er banninu fyrst og fremst ætlað að vernda börn og ungmenni gegn nýjum vörum sem valda nikótínfíkn. Í Danmörku skipta þeir gjaldtöku á vökva í rafrettur í tvennt á grundvelli styrkleika. Þannig ber vökvi sem er sterkari en 12 mg/g af nikótíni 2,5 danskar krónur á hvern millilítra á meðan vökvi sem er vægari ber 1,5 danska krónur. Í íslenskum krónum eru þetta rétt tæpar 50 kr. á sterkari vökvann og 30 kr. á þann vægari. Þá munu aðrar nikótínvörur bera 10 aura á hvert milligramm af nikótíni frá og með árinu 2025 en nýlega tvöfölduðu Danir gjaldtöku á nikótínvörur. Áður var hún 5,5 aurar á hvert milligramm af nikótíni. Svarar þetta til 2 kr. gjaldtöku á hvert milligramm af nikótíni. Til nánari skýringa myndi dós af nikótínpúðum samkvæmt framangreindu, í hæsta styrkleika, þ.e. 20 mg/g sem vegur 15 gr. bera gjald að fjárhæð 600 kr. í Danmörku. Svíþjóð virðist síðan ganga nokkuð skemur en hinar Norðurlandaþjóðirnar og leggja þeir á bilinu 2 til 4 sænskar krónur á hvern millilítra af vökva í rafrettur, eða frá 26 kr. til 52 kr. og aðeins 20 aura á hvert gramm af nikótínvöru eða rétt um 2 kr.
Til að setja áætlaða gjaldtöku hér á landi í nokkurt samhengi þá myndi 20 kr. hækkun á hvert gramm af nikótínvöru hækka staðlaða dós af nikótínpúðum, sem vegur um 15 grömm um 300 kr. Til samanburðar er tóbaksgjald á einn pakka af vindlingum (20 stk.) að fjárhæð 604 kr. Þá myndi 40 kr. verðhækkun millilítra vökva í rafrettu hækka einnota rafrettu, með 2 millilítra af vökva, um 80 kr.
Gjaldið mun ekki ná til rafrettna sem flokkast sem lækningatæki samkvæmt lögum um lækningatæki né til áfyllinga fyrir rafrettur sem flokkast sem lyf samkvæmt lyfjalögum. Þá mun gjaldið ekki ná til nikótínvara sem markaðssettar eru sem lyf og flokkast sem lyf samkvæmt lyfjalögum.
3.18. Stuðningur við nýsköpunarfyrirtæki.
Í úttekt sem Efnahags- og framfarastofnunin (OECD) vann að beiðni fjármála- og efnahagsráðherra og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra er lagt mat á áhrif skattafsláttar til fyrirtækja vegna rannsóknar og þróunar á Íslandi. Ábendingar OECD lutu m.a. að því að skýra þyrfti ákvæði um eignarhald á rannsóknar- og/eða þróunarverkefnum í lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009, skerpa þyrfti hugtakið rannsóknar- og þróunarkostnaður þar sem tilgreint væri hvers konar kostnaður gæti talist beinn kostnaður við verkefni sem hlotið hefðu staðfestingu samkvæmt lögunum og auka þyrfti almennt skýrleika laganna, m.a. með því að skerpa á ákvæðum sem tækju til orðskýringa er vörðuðu rannsóknir og þróun. Jafnframt lutu ábendingar OECD að því að íslensk stjórnvöld mættu tryggja betur að stuðningur samkvæmt lögunum nýttist til að efla sem best rannsókna- og þróunarstarf hér á landi og huga mætti að því að setja skorður á aðkeypta vinnu erlendis frá. Þá þyrfti að auka samstarf milli Rannís og Skattsins, skýra verkaskiptingu og valdheimildir stofnananna sem og auka á flæði gagna milli þeirra, ásamt því að auka eftirlit Skattsins.
Í frumvarpinu eru því lagðar til breytingar á áðurnefndum lögum sem ætlað er að koma til móts við ábendingar OECD auk þess sem lagt er til að ríkisskattstjóra verði heimilt að beita álagi á lækkun skattfrádráttar vegna óstyrkhæfs kostnaðar eða rangrar upplýsingagjafar sem skattaðila verði ekki kennt um. Þá eru jafnframt lögð til refsiákvæði sem ætlað er að koma í veg fyrir að lögin verði misnotuð líkt og gildir samkvæmt lögum um tekjuskatt.
Að lokum er lagt til að ákvæði 10. gr. laganna komi að fullu til framkvæmda rekstrarárið 2025 og að stefnt verði að endurskoðun laganna innan tveggja ára frá gildistöku laganna, verði frumvarpið samþykkt, þ.e. fyrir 1. janúar 2027.
3.19. Brú yfir Ölfusá.
Í lögum um samvinnuverkefni um samgönguframkvæmdir, nr. 80/2020, er í a-lið 2. mgr. 1. gr. veitt heimild til að bjóða út sem samvinnuverkefni eins og hringveg norðaustan Selfoss og brú yfir Ölfusá. Útboðsferli vegna nýrrar brúar yfir Ölfusá og aðliggjandi vega hófst í apríl 2022 þegar Vegagerðin auglýsti eftir áhugasömum aðilum til að taka þátt í markaðskönnun til undirbúnings útboðs.
Vegagerðin auglýsti samkeppnisútboð 3. mars 2023 um hönnun, framkvæmd og fjármögnun á framkvæmdatíma og bárust umsóknir frá fimm þátttakendum sem í kjölfarið voru allir metnir hæfir til að taka þátt í útboðinu og var þeim sent boð um þátttöku í maí 2023 á forsendum útboðsauglýsingarinnar. Í nóvember 2023 voru þessum fimm hæfu þátttakendum send útboðsgögn og þeim gefnir þrír og hálfur mánuður til að skila inn bindandi upphafstilboðum. Ekki var gert ráð fyrir sérstökum fjárheimildum eða lánsfjárheimildum vegna byggingar brúarinnar í fjárlögum þar sem gengið hefur verið út frá því að verkefnið geti staðið undir sér með veggjöldum af umferð um mannvirkið.
Vegna sérstöðu verkefnisins var fjármála- og efnahagsráðherra veitt heimild í 6. gr. fjárlaga fyrir árið 2024 til að undirgangast skuldbindingar fyrir hönd ríkissjóðs vegna útboðs á Ölfusárbrú gegn því að sérstök gjaldtaka fyrir akstur um hana stæði undir kostnaði. Í umfjöllun í greinargerð með frumvarpi sem varð að fjárlögum segir að „[l]eggja [þurfi] endanlegt mat á fjárhagslega sjálfbærni verkefnisins sem staðfest er af fjármálaráðuneytinu þegar endanlegur forsendur liggja fyrir með lögbundinni aðkomu og að fenginni umsögn Ríkisábyrgðasjóðs, sbr. lög um ríkisábyrgðir, nr. 121/1997, að teknu tilliti til sérstöðu verkefnisins sem felst í því að ekki er um ábyrgðarþega utan A-hluta fjárlaga að ræða“.
Hinn 12. mars síðastliðinn voru opnuð tilboð í verkið og reyndist þá aðeins vera einn þátttakandi sem lagði fram tilboð, ÞG-verk. Samningaviðræður við bjóðanda hófust 10. apríl og lauk með því að verktaki gerði lokatilboð í verkið í byrjun júlí og var óskað eftir áliti Ríkisábyrgðasjóðs vegna áformaðrar ábyrgðarskuldbindingar vegna verkefnisins, alls 17,9 milljarða kr. vegna hönnunar, framkvæmdar og fjármögnunar verkefnisins. Ríkisábyrgðasjóður komst að þeirri niðurstöðu að fyrirhuguð ábyrgðaskuldbinding vegna verkefnisins bæri með sér talsverða áhættu fyrir ríkissjóð. Þá er það jafnframt mat sjóðsins að viðskiptalíkan verkefnisins væri mjög háð forsendum og að ekki væri hægt að fullyrða að skilyrði 6. gr. heimildar fjárlaga væri uppfyllt, þ.e. að tekjur af umferð um brúna myndu standa undir öllum kostnaði. Niðurstaða fjármála- og efnahagsráðuneytisins var því sú að ekki væri hægt að virkja heimildina í 6. gr. fjárlaga nema fyrir lægi hvernig yrði staðið undir umframkostnaði vegna verkefnisins ef á reyndi.
Ekki verður skrifað undir samninga við framkvæmdaaðila verkefnisins fyrr en niðurstaða hvað þetta varðar liggur fyrir.
Í frumvarpinu er lagt til að tryggt verði að hægt verði að mæta mögulegum umframkostnaði standi veggjöld ekki undir framkvæmd við hringveg norðaustan Selfoss og brú yfir Ölfusá. Með frumvarpinu er fjármála- og efnahagsráðherra veitt heimild í samráði við innviðaráðherra að undirgangast skuldbindingar fyrir hönd ríkissjóðs í því skyni. Þá er kveðið á um að standi gjaldtaka ekki undir öllum kostnaði vegna verkefnisins verði gert ráð fyrir mismuninum í samgönguáætlun og veitt fjárheimild fyrir honum í fjárlögum í formi skuggagjalda. Slíkt framlag úr ríkissjóði myndi taka mið af ígildi umferðar sem á vantar um mannvirkið til að tryggja fjárhagslega sjálfbærni að teknu tilliti til þeirra veggjalda sem innheimt verða af því.
4. Samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar.
Í ljósi ákvæða 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar var þess sérstaklega gætt við undirbúning frumvarpsins að orðalag breytinganna væri skýrt og að öðru leyti í samræmi við kröfur sem leiða má af stjórnarskrárákvæðunum. Í 40. gr. stjórnarskrárinnar segir að engan skatt megi á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Þá segir í 1. mgr. 77. gr. að skattamálum skuli skipað með lögum, ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Í frumvarpinu eru gerðar breytingar sem að meginstefnu til byggjast á ábendingum sem fram koma í skýrslu OECD. Breytingarnar eru hvorki í andstöðu við það ríkisstyrkjakerfi sem felst í lögunum né skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið.
Frumvarpið þykir að öðru leyti ekki fela í sér álitaefni sem kalli á sérstaka umfjöllun um samræmi við stjórnarskrá eða alþjóðlegar skuldbindingar.
5. Samráð.
Frumvarpið snertir fyrst og fremst skattskylda aðila, bæði einstaklinga og lögaðila en einnig stjórnsýslu skattamála auk hagsmunaaðila á sviði lífeyris og vátrygginga. Við gerð þess var haft samráð við dómsmálaráðuneytið, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið, heilbrigðisráðuneytið, innviðaráðuneytið, matvælaráðuneytið, menningar- og viðskiptaráðuneytið, Rannís, Seðlabanka Íslands og Skattinn vegna einstakra ákvæða þess.
Áform um frumvarpið voru kynnt almenningi í samráðsgátt stjórnvalda á vefnum Ísland.is 25. september til 4. október 2024 (mál nr. S-192/2024). Sex umsagnir bárust, frá AECO, Félagi atvinnurekenda, Landssamtökum lífeyrissjóða, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins og einstaklingi.
Í umsögn Félags atvinnurekenda er bent á að vanda þurfi til við breytingar á lögum um gistináttaskatt, nr. 87/2011, að því er varðar gjaldtöku gististaða, svo að samkeppnisstaða ólíkra tegunda gististaða verði jöfnuð. Hvetur félagið til þess að skoða fremur breytingu á lögum með tilliti til ferðamanna í stað þess að horfa á breytingar út frá tegund gististaða þar sem flokkun gististaða geti verið vandasöm. Tekið er undir sjónarmið félags atvinnurekenda um að vanda þurfi til verka þegar ólíkar tegundir gististaða eru grundvöllur skattlagningar. Í lögunum var frá upphafi enginn greinarmunur gerður á gististöðum. Gjaldið var það sama hvort sem um var að ræða hótel eða tjaldstæði. Í lögum um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld o.fl., nr. 102/2023, var þessu breytt og frá 1. janúar 2024 hafa tjaldstæði greitt helmingi lægra gjald en aðrir gististaðir, þ.m.t. hótel og gistiheimili. Í þessu frumvarpi er gengið enn lengra í að jafna samkeppnisstöðu milli innlendra og erlendra fyrirtækja í ferðaþjónustu hér á landi með því að auka við gjaldtöku á skemmtiferðaskip í millilandasiglingum. Vegna athugasemda samtaka atvinnurekenda um að til standi að leggja vörugjald á rafrettur og nikótínpúða í tveimur ráðuneytum, þ.e. bæði í heilbrigðisráðuneytinu og fjármála- og efnahagsráðuneytinu, þykir rétt að benda á að það stendur ekki til. Gjaldtaka á umræddar vörur er alfarið ákvörðuð á grundvelli fyrirliggjandi frumvarps þó ekki sé loku fyrir það skotið að með áformuðu frumvarpi heilbrigðisráðherra um tóbaksvarnir, rafrettur og nikótínvörur komi staðsetning gjaldtökuheimildanna til endurskoðunar.
Í umsögn Samtaka atvinnulífsins er vakin athygli á því að miðað við fyrstu átta mánuði ársins hafi seldum gistinóttum fækkað um 4% á milli ára. Benda samtökin á að hinar Norðurlandaþjóðirnar innheimti ekki gistináttaskatt og leggja því til að skatturinn verði felldur brott. Þessu er til að svara að meirihluti ríkja innan Evrópusambandsins leggja á skatt sem er sambærilegur gistináttaskatti og er slík skattlagning til skoðunar annars staðar á Norðurlöndunum um þess mundir. Umræðan þar virðist öll vera á þann veg að innleiða eigi slíkan skatt þar. Má því gera ráð fyrir að innan tíðar verði hinar Norðurlandaþjóðirnar ekki eftirbátar Íslands í þessum efnum.
Í umsögn AECO, Samtaka leiðangursskipa á Norðurslóðum, er vísað í fyrri umsagnir varðandi fyrirhugaða breytingu á j-lið 2. tölul. 1. mgr. 12. gr. ef breytingin varðar umboðsmenn skemmtiferðaskipa hér á landi. Því er til að svara að breytingin varðar ekki umboðsmenn slíkra skipa. Með umsögninni fylgdu þrjú skjöl þar sem fjallað er um afnám tollfrelsis til handa skemmtiferðaskipum í innanlandssiglingum. Tollfrelsi þeirra var afnumið með lögum nr. 102/2023 og tekur það gildi 1. janúar 2025. Frumvarpið hefur ekki að geyma neinar tillögur varðandi umrætt tollfrelsi.
Í umsögn einstaklings kemur m.a. fram að það sé grimmd að halda því fram að ekki þurfi lengur stuðning við íslenska hrossarækt og ættu embættismenn að spara í öðru en þessum lið fjárlaga. Þessu er til að svara að málið á sér forsögu en Stofnverndarsjóður íslenska hestsins starfar samkvæmt reglugerð um stofnverndarsjóð íslenska hestakynsins, nr. 1123/2015, og 15. gr. búnaðarlaga, nr. 70/1998. Fagráð í hrossarækt fer með stjórn sjóðsins og hann er í vörslu Bændasamtaka Íslands. Samkvæmt lögum nr. 124/2018, um breytingu á lögum um útflutning hrossa, nr. 27/2011, var kveðið á um innheimtu sérstaks gjalds (skatts) af hverju útfluttu hrossi. Gjaldið var föst krónutala eða 3.500 kr. Tekjur af gjaldinu áttu samkvæmt lögunum að renna í stofnverndarsjóð íslenska hestsins. Gjaldið hefur hins vegar ekki verið innheimt í nokkur ár þar sem yfirskattanefnd komst að þeirri niðurstöðu að lagastoð fyrir henni væri ekki nægjanleg. Eftir úrskurð yfirskattanefndar var það niðurstaða þáverandi atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra að leita annarra leiða fremur en að halda innheimtunni til streitu. Gjaldtökuákvæðið var því fellt brott með lögum um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld o.fl., nr. 102/2023. Matvælaráðherra og Bændasamtök Íslands ásamt deild hrossabænda hafa nú sammælst um að leggja formlega niður Stofnverndarsjóð sem kveðið er á um í búnaðarlögum. Með vísan til framangreinds er nú lagt til að stofnverndarsjóður íslenska hestakynsins verði lagður niður. Þess má þó geta að nýverið var auglýst í fyrsta sinn eftir umsóknum til þróunarstyrkja í hrossarækt á Íslandi. Frá og með haustinu 2024 er þannig hægt að sækja um sérstaka þróunarstyrki í hrossarækt, sbr. reglugerð um almennan stuðning við landbúnað, nr. 430/2021.
Í umsögn Landssamtaka lífeyrissjóða kemur fram að boðuð áform um að heimila lífeyrissjóðum til frambúðar að eiga stærri hlut en 20% í sjóðum um sameiginlega fjárfestingu sem eingöngu fjárfesta í litlum og meðalstórum fyrirtækjum skv. 1. og 2. tölul. 3. gr. laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009, séu jákvæð. Þá fagna Samtök atvinnulífsins því í umsögn sinni að gera eigi heimild lífeyrissjóða til slíkrar fjárfestingar varanlega. Í umsögn Landssamtaka lífeyrissjóða er þó m.a. bent á að núgildandi skilyrði um að innlausnir í sjóðum skuli fyrst fara fram að fimm árum liðnum eftir að þeir hófu fjárfestingar sé líklegt til að hafa óheppileg áhrif á rekstur slíkra sjóða. Fram kemur að slík takmörkun kunni að hafa þau áhrif að hún dragi úr hvata sjóðstjóra til að reka hverja fjárfestingu sjóðs áfram og skila því fé sem fjárfest hafði verið þar sem ekki sé heimilt að skila fé til fjárfesta á tímabilinu fram að lokum fimmta starfsárs sjóðsins. Fallist er á framkomin sjónarmið samtakanna að því er þetta varðar og lagt til að ekki verði gerð áframhaldandi krafa um að innlausnir í viðkomandi sjóðum geti fyrst farið fram fimm árum eftir að sjóður hóf fjárfestingar. Í því sambandi er til að mynda litið til þess að skilyrði þessa efnis kann að hafa áhrif á reiknaða ávöxtun sjóðs þar sem honum er ekki heimilt að skila fjármunum fjárfestingar til lífeyrissjóða fyrr en að liðnum fimm árum frá fjárfestingu.
Í áformaskjali um frumvarpið sem kynnt var almenningi í samráðsgátt stjórnvalda kom fram að fyrirhugað væri að breyta lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, vegna óskiptrar ábyrgðar umboðsmanna og annarra sem væru í fyrirsvari fyrir erlenda aðila sem reka hér á landi skattskyld viðskipti. Við nánari athugun á málinu hafa komið í ljós atriði sem þarfnast nánari skoðunar áður en fyrirhugaðar breytingar verða lagðar fram í frumvarpi til breytinga á lögum um virðisaukaskatt. Unnið verður áfram í málinu í samræmi við fyrirliggjandi áform.
Frumvarpsdrög voru kynnt almenningi í samráðsgátt stjórnvalda á vefnum Ísland.is 15.–20. október 2024 (mál nr. S-213/2024). Skammur tími var veittur til athugasemda þar sem Alþingiskosningar fara fram 30. nóvember 2024 og gert er ráð fyrir starfsstjórn fram að kosningum. Þar sem þingslit fara fram nokkru fyrir þingkosningar var talið nauðsynlegt að stytta þann frest sem gefinn var til athugasemda fyrir almenning og hagsmunaaðila, sbr. 2. og 4. mgr. 9. gr. samþykktar ríkisstjórnarinnar um undirbúning og frágang stjórnarfrumvarpa og þingsályktunartillagna, sbr. 10. gr. reglna um starfshætti ríkisstjórnar, nr. 791/2018. 27 umsagnir bárust, 4 frá einstaklingum og 23 frá lögaðilum þar sem gerðar eru athugasemdir við fyrirhugaðar breytingartillögur frumvarpsins.
Í umsögn eins lögaðila eru m.a. gerðar athugasemdir við breytingu á lögum um innheimtu opinberra skatta og gjalda, nr. 150/2019, til aukins skýrleika á rétti til dráttarvaxta hafi dómsmál verið höfðað til endurgreiðslu skatta, gjalda eða sekta. Lagt er til að á eftir 1. málsl. efnismálsgreinar 11. gr. frumvarpsdraganna, komi nýr málsliður, svohljóðandi: „Einnig skal greiða gjaldanda sem ekki hefur átt aðild að slíku dómsmáli, en telst vera í sömu stöðu og gjaldandi dómsmálsins, dráttarvexti frá þeim tíma þegar dómsmálið var höfðað“. Þessu er til að svara að varðandi breytingu á ákvæðum um dráttarvexti í lögum nr. 150/2019, frá því sem var í eldri lögum um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, nr. 29/1995, voru meginsjónarmiðin fyrir því þau að tryggja jafnræði gjaldenda og að þeir yrðu eins settir óháð því hvaða sérþekkingu eða sérfræðiaðstoð þeir byggju yfir eða nytu. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 150/2019 var lögð áhersla á að greiðsla vaxta vegna endurgreiðslna væri lögákveðin og ekki háð því að gjaldendur gerðu kröfu um endurgreiðslu eða greiddu með fyrirvara um lögmæti kröfu eins og tíðkaðist í gildistíð eldri laga. Að baki þessari breytingu lágu því m.a. jafnræðissjónarmið. Eins og fram kemur í skýringum við 11. gr. frumvarpsdraganna er tillaga að lagabreytingu til aukins skýrleika á 8. gr. laga nr. 150/2019, m.a. til að taka af allan vafa um að málshefjandi eigi rétt til dráttarvaxta af þeim greiðslum sem hann innir af hendi í samræmi við lagaskyldu þar til gjald verður dæmt ólögmætt. Telja verður að eðlilegt sé að önnur vaxtaregla eigi að gilda um málshefjanda en um aðra sem einnig hafa greitt gjald sem dæmt er ólögmætt. Sjónarmið að baki þeirri breytingartillögu eru m.a. þau að málshefjandi leggur til kostnað og fyrirhöfn við höfðun dómsmáls. Ekki var lagt til að sama regla gilti um aðra gjaldendur en tekið skal fram að þeir aðilar fá einnig bætur, skaðabótavexti skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001.
Einn lögaðili gerir athugasemdir í umsögn sinni við þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpsdrögunum á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, í tengslum við starfsemi til almannaheilla og þau skilyrði sem þarf að uppfylla fyrir skráningu í almannaheillaskrá Skattsins. Gildandi lög kveði á um að atvinnustarfsemi sé heimil innan þeirra marka sem samþykktir og tilgangur heimila eða hafi starfsemin aðeins óverulega fjárhagslega þýðingu með tilliti til heildartekna. Fyrirhuguð breyting mæli aftur á móti fyrir um „takmarkaða atvinnustarfsemi“ í samræmi við tilgang, auk þess að atvinnustarfsemin megi einvörðungu skila litlum hluta heildartekna. Það kunni að leiða til þess að félög falli af skránni og fyrirhuguð breyting sé ekki til þess fallin að ná þeim markmiðum sem að var stefnt. Þá er reglugerðarheimild talin orka tvímælis gagnvart stjórnarskránni.
Því er til að svara að þvert á móti verður að telja breytinguna nauðsynlega að fenginni reynslu eftir lögfestingu laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld, nr. 32/2021. Samkvæmt gildandi lokamálslið 9. tölul. 4. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, getur verið hætta á því að félagasamtök eða stofnanir telji sér heimilt að stunda umfangsmikinn atvinnurekstur. Sú takmörkun sem sett var með orðalaginu „innan þeirra marka sem tilgreind eru í samþykktum hans og leiða má beint af tilgangi lögaðilans“ og ætlað var að opna á takmarkaðan atvinnurekstur verður að telja um margt óljósa í þessu samhengi og hefur ekki fangað þá takmörkuðu heimild til atvinnurekstrar sem ætlað var. Að gefnu tilefni og fenginni reynslu verður að telja þá afmörkun sem fram kemur í a-lið 1. gr. frumvarpsdraganna leiða til aukins skýrleika ákvæðisins og er hún nauðsynleg til að draga megi úr hættu á því að félagasamtök eða stofnanir fái stundað umfangsmikinn atvinnurekstur í skjóli skráningar í almannaheillaskrá Skattsins. Í þessu sambandi er rétt að hafa í huga að almennt verður að gera greinarmun á því hvort stundaður sé almennur atvinnurekstur eða hvort hugsjónastarfsemi sé starfrækt til almannaheilla. Hugsjónastarfsemi sem starfrækt er til almannaheilla er almennt fjármögnuð með almennum framlögum fyrirtækja og einstaklinga auk þess sem slíkri hugsjónarstarfsemi fylgir iðulega mikil sjálfboðavinna, sbr. starfsemi íþróttafélaga og björgunarsveita. Slík starfsemi fellur utan skattskyldu, skv. 5. tölul. 4. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, enda ekki talið að grunneðlisþættir starfseminnar feli í sér atvinnurekstur. Þó tiltekin takmörkuð atvinnustarfsemi fari fram hjá lögaðilum eins og íþróttafélögum og björgunarsveitum og kunni að vega mikið í tekjuöflun þeirra þá teldist slík atvinnustarfsemi aðeins til óverulegs hluta heildarstarfsemi slíkra lögaðila. Ákvæðið ætti því ekki að hafa áhrif á starfsemi þeirra og þeim því alla jafna heimil skráning á almannaheillaskrá Skattsins að öðrum skilyrðum uppfylltum.
Hvað varðar athugasemdir sem snúa að því að framsal skattlagningarvalds með reglugerð sé í andstöðu við stjórnarskrána er bent á að nánari skilgreiningar á starfsemi til almannaheilla og skilyrði sem uppfylla þarf fyrir skráningu í almannaheillaskrá Skattsins koma nú fram í tveimur reglugerðum, þ.e. reglugerð um frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi, nr. 1300/2021, og reglugerð um frádrátt einstaklinga frá tekjum utan atvinnurekstrar vegna gjafa og framlaga til lögaðila sem starfa til almannaheilla, nr. 215/2022. Skráning á almannaheillaskrá Skattsins varðar lögaðila utan atvinnurekstrar sem starfa að almannaheillamálefnum en einnig einstaklinga og lögaðila sem styrkveitendur. Telja verður að betur fari á því að hafa nánari skilgreiningar á starfsemi til almannaheilla og skilyrði sem uppfylla þarf fyrir skráningu í almannaheillaskrá Skattsins í sérstakri reglugerð en í framangreindum tveimur reglugerðum auk þess sem reglugerð nr. 1300/2021 varðar fyrst og fremst frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi eins og nafn hennar ber með sér.
Tveir lögaðilar fagna framlengingu bráðabirgðaákvæðis í búvörulögum, nr. 99/1993, um tímabil sem afmarka lægri innflutningstolla á tilteknar tegundir grænmetis. Þó sé nauðsynlegt að endurskoða tímabil tolla í búvörulögum til að koma til móts við grænmetisskort hér á landi. Lagt er til að fyrirkomulagið, sem hefur verið framlengt með bráðabirgðaákvæði, verði lögfest varanlega. Þá er talin ástæða til að tekið verði til skoðunar hvort ekki sé tilefni til að kveða til bráðabirgða á um tollalækkun ferskra eggja sem falla undir vöruliðinn 0407 í tollskrá. Gert er ráð fyrir eins árs framlengingu á gildistíma ákvæðis til bráðabirgða EE laganna þannig að það gildi út árið 2025. Með framlengingunni er tryggt nægjanlegt framboð til hagsbóta fyrir neytendur, auk þess sem komið er í veg fyrir skortstöðu og dregið úr líkum á tímabundnum verðhækkunum vegna álagningar tolla í þeim tilvikum þegar innlent vöruframboð er ekki nægjanlegt. Búvörulög, nr. 99/1993, eru á forræði matvælaráðherra en taka má undir að tilefni sé til að taka til skoðunar hvort festa skuli ákvæðið varanlega í sessi. Hvað skoðun á tollalækkun ferskra eggja varðar verður þeirri athugasemd beint til matvælaráðherra.
Einn lögaðili gerir athugasemdir við þá breytingu á tollalögum, nr. 88/2005, að veita tollyfirvöldum aðgang að rafrænni vöktun á svæðum þar sem lögbundið tolleftirlit skuli fara fram. Heimildin sé rúm og án takmarkana. Þá megi ætla að breytingin skerði friðhelgi einkalífs auk þess sem hún komi inn á persónuvernd og ýmis framkvæmdaratriði séu óljós. Lagt er til að breytingatillaga frumvarpsdraganna verði tekin til endurskoðunar. Bent er á að lögbundið hlutverk tollyfirvalda er m.a. að annast tollframkvæmd á landinu öllu og hafa eftirlit með innflutningi, umflutningi og útflutningi á vörum til og frá landinu ásamt því að hafa eftirlit með ferðum og flutningi fara og fólks til og frá landinu, sbr. 1. og 3. tölul. 1. mgr. 40. gr. tollalaga. Aðgangur að rafrænni vöktun og upptökum úr myndavélakerfum verður ávallt háður þeim takmörkunum að þurfa að vera í samræmi við eftirlitshlutverk tollyfirvalda, sbr. framangreint, en eðli málsins samkvæmt verður að játa tollyfirvöldum nokkurt svigrúm við mat á því hvað telst nauðsynlegt hverju sinni. Það hefur mikla þýðingu fyrir lögbundið tolleftirlit að tollyfirvöld hafi aðgang að efni úr myndavélakerfum þar sem eftirlit er til staðar, t.d. í höfnum og á flugvöllum. Vísast að öðru leyti til umfjöllunar í kafla 3.12.
Í sjö umsögnum lögaðila eru gerðar athugasemdir við fyrirhugaða upptöku innviðagjalds á skemmtiferðaskip í millilandasiglingum og hækkun gistináttaskatts. Tekið er fram að í tillögu til þingsályktunar um ferðamálastefnu og aðgerðaáætlun til ársins 2030 sem lögð hafi verið fram á síðasta þingi hafi verið lagt til að afnema gistináttaskatt til að jafna samkeppnisstöðu innlendra fyrirtækja í ferðaþjónustu og efla samkeppnishæfni þeirra og verðmætasköpun. Í meðförum þingsins hafi tillögunni verið breytt á þá leið að ákvæði laga um gistináttaskatt yrðu tekin til endurskoðunar með það til hliðsjónar að samkeppnisstaða ólíkra gististaða yrði jöfnuð. Kostir þess að afnema gistináttaskattinn yrðu jafnframt kannaðir. Með fyrirliggjandi frumvarpi sé þannig gengið þvert á upphaflegan vilja ráðherra. Jafnframt sé tillaga frumvarpsins ekki í samræmi við þá endurskoðun. Það að gistináttaskatturinn myndi ekki gjaldstofn til virðisaukaskatts sé til bóta en fyrirvarinn of stuttur auk þess sem um íþyngjandi lagabreytingu sé að ræða. Breytingin sé til þess fallin að draga úr samkeppnishæfni gistirekenda hér á landi við erlenda gistirekendur og fjárhæð gistináttaskattsins sé of há. Þá muni breytingin leiða til hækkunar á verði gististaða og eins þurfi að koma skýrt fram hvenær skemmtiferðaskip telst dvelja á tollsvæðinu til að auka skýrleika á því hvenær skattskylda innviðagjalds sé til staðar. Lagt er til að gistináttaskatturinn verði tekinn til endurskoðunar með það að markmiði að afnema hann samhliða endurskoðun á gjaldtöku af ferðaþjónustu þannig að samkeppnisstaða ólíkra tegunda gististaða hér á landi verði jöfnuð. Hyggist stjórnvöld hafa gistináttaskatt áfram er lagt til að lagabreytingar um fjárhæð gistináttaskatts og innviðagjalds á skemmtiferðaskip taki gildi 2027.
Því er til að svara að breytingartillagan tekur mið af ferðamálastefnu og aðgerðaáætlun til ársins 2030 sem kom fram í þingsályktun menningar- og viðskiptaráðherra og var samþykkt á Alþingi 21. júní 2024 (1036. mál á 154. löggjafarþingi 2023–2024). Í þingsályktuninni kemur fram að innleiða skuli löggjöf um sérstaka gjaldtöku, innviðagjald, sem lagt verði á komur erlendra skemmtiferðaskipa. Þar segir enn fremur að komum ferðamanna með skemmtiferðaskipum til landsins hafi fjölgað umtalsvert á undanförnum árum og að innlend ferðaþjónustufyrirtæki hafi búið við skerta samkeppnisstöðu gagnvart erlendum skemmtiferðaskipum. Þannig liggur fyrir ákvörðun ríkisstjórnarinnar um upptöku innviðagjalds á skemmtiferðaskip í millilandasiglingum og kemur þegar af þeirri ástæðu ekki til greina að fresta gildistökunni. Þá verður almennt að játa stjórnvöldum víðtækt svigrúm til tekjuöflunar með skömmum fyrirvara. Benda má á að þegar ferðir eru seldar fram í tímann megi gera ráð fyrir að í samningsskilmálum sé fyrirvari þar sem seljandi áskilji sér rétt til að krefja kaupanda um frekari greiðslur verði breytingar á sköttum og gjöldum. Bent er á að gististaðir og skemmtiferðaskip innheimta skattinn hjá sínum viðskiptavinum. Það eru þeir sem raunverulega eiga að greiða skattinn, ekki gististaðurinn og skemmtiferðaskipið. Hækkun á gistináttaskatti ætti því ekki að hafa áhrif á rekstur þessara aðila nema þá ef samdráttur verður í eftirspurn eftir gistingu. Að öðru leyti er vísað til kafla 3.15.
Tólf umsagnir bárust frá bæði lögaðilum og einstaklingum vegna fyrirhugaðra breytinga á lögum um gjald af áfengi og tóbaki, nr. 96/1995, varðandi gjaldtöku á nikótínvörur, einnota rafrettur og áfyllingarvökva í rafrettur. Í umsögnunum er bent á hugsanlegar neikvæðar afleiðingar þess að hækka gjöld á nikótínpúða, einnota rafrettur og áfyllingarvökva í rafrettur. Kom þar helst fram að með áformaðri gjaldtöku yrði Ísland efst á lista yfir skattlagningu á nikótínvörur. Þá yrði neytendum mögulega beint út á svarta markaðinn sem myndi grafa undan tekjuöflun ríkissjóðs ásamt því að gera stjórnvöldum erfiðara um vik að beita stjórntækjum sínum til neyslustýringar. Þá gæti gjaldtakan haft í för með sér að ungt fólk myndi snúa sér að skaðlegri vörum, svo sem neftóbaki og sígarettum, sem sé í mótsögn við tilgang gjaldtökunnar þar sem nikótín sé í raun mun hættuminni vara en tóbak. Þá eru gerðar athugasemdir við að gjaldtakan miðist við þyngd frekar en styrkleika nikótíns en slíkt endurspegli ekki þá skaðaminnkun sem stefnt sé að og sé stigskipt gjaldtaka eftir styrkleika mun vænlegri leið til að beina einstaklingum í átt að vörum með minni nikótínstyrk. Þá kemur fram að forvörnum og eftirliti sé ábótavant hjá stjórnvöldum og kappkosta ætti að efla það og styrkja til að koma í veg fyrir notkun hjá yngsta aldurshópnum. Jafnframt eru gerðar athugasemdir við mismunandi gjaldtöku nikótínpúða og rafrettuvökva ásamt því sem gerðar eru athugasemdir við stuttan frest til umsagnar.
Með hliðsjón af þessum umsögnum er lagt til að fyrirhugað gjald á nikótínpúða, einnota rafrettur og áfyllingarvökva í rafrettur verði lækkað í 20. kr. á hvert gramm af nikótínvöru og 40 kr. á hvern millilítra af vökva í rafrettur. Með slíkri gjaldtöku færumst við nær nágrannaríkjum okkar og erum í einhverjum tilfellum með lægra gjald, en til hliðsjónar leggja Finnar að lágmarki 20 kr. á hvert gramm nikótínpúða án tillits til styrkleika og 45 kr. á hvern millilítra rafrettuvökva. Þá er gjaldtaka í Danmörku 30 kr. á hvern millilítra rafrettuvökva með styrk undir 12 mg/g af nikótíni og 50 kr. á sterkari rafrettuvökva. Þá líkt og fram hefur komið hafa Danir nýlega tvöfaldað gjaldtöku á nikótínpúða frá og með 2025, en gjaldtakan miðast við styrkleika nikótíns. Til samanburðar, með áðurnefndri lækkun niður í 20 kr. á hvert gramm, yrði gjaldtaka á Íslandi sambærileg því sem Danir leggja á staðlaða dós af nikótínpúðum með styrkleika 10mg/g, nánar tiltekið 300 kr. Ástæður að baki því að gjaldið sé lagt á hvert gramm og millilítra vöru frekar en styrkleika nikótíns eru ákveðin samræmissjónarmið við álagningu tóbaksgjaldsins en það er lagt á hvert gramm tóbaks og síðan er fast gjald á 20 stykki vindlinga óháð styrkleika þeirra. Þá er talið að sá munur sem er á fyrirhugaðri gjaldtöku milli nikótínpúða og rafrettuvökva sé sambærilegur við það sem þekkist erlendis.
Með tilliti til þeirra sjónarmiða sem liggja að baki gjaldtökunni, þ.e. að draga skuli úr neyslu þessara vara, liggur beint við að hækka þurfi verð til að draga úr eftirspurn en óumflýjanlega felst í slíku ákveðin hætta á að neyslumynstur kunni að breytast og munu stjórnvöld fylgjast grannt með þróun mála og útiloka ekki að bregðast við ef þurfa þykir með breyttri gjaldtöku. Þrátt fyrir að ekki liggi fyrir langtímarannsóknir sem sýni fram á að nikótínvörur séu krabbameinsvaldandi líkt og tóbak þá liggja fyrir margar rannsóknir sem sýna skaðleg áhrif nikótíns á heilsu fólks. Áhrif nikótíns á hjarta- og æðakerfi eru löngu þekkt auk þess sem nikótín er ávanabindandi og lækkar þröskuldinn fyrir ungt fólk til að byrja að reykja auk annarrar jaðarhegðunar. Regluleg notkun nikótínpúða veldur skaða á tannholdi og er sá skaði í flestum tilfellum óafturkræfur. Þá liggja fyrir rannsóknir sem sýna fram á að regluleg notkun rafrettna veldur lungnasjúkdómum og skemmdum á lungnavef. Önnur ríki hafa brugðist við fyrrgreindum vanda með gjaldtöku, líkt og að framan er rakið, og er það beinlínis hlutverk stjórnvalda að reyna að stemma stigu við þeim vanda sem blasir við og felst í aukinni notkun barna og ungmenna á skaðlegri vöru. Fyrirhuguð gjaldtaka er í samræmi við þau markmið.
Vegna sjónarmiða um að með hárri gjaldtöku sé neyslu beint í skaðlegri efni, svo sem tóbak og sígarettur, er því til að svara að fyrirhuguð gjaldtaka er áfram umtalsvert lægri en gjaldtaka á tóbak og sígarettur þannig að líkur á því eru hverfandi. Þá er vert að nefna að lyf sem innihalda nikótín, sem framleidd eru og markaðssett til að hjálpa reykingafólki að hætta að reykja, eru skaðaminnkandi. Strangar kröfur eru gerðar til klínískra rannsókna til þess að slík lyf fái markaðsleyfi en hvorki rafrettur né nikótínpúðar falla þar undir. Þar að auki bendir sú staðreynd að þriðjungur fólks á aldrinum 18–29 ára noti nikótínpúða og 5–7% stundi daglegar reykingar til þess að það fólk er ekki að hætta að nota tóbak og færa sig yfir í nikótín heldur er um nýgengi að ræða.
Taka má undir að efla þurfi forvarnir og eftirlit og er frumvarpið einn þáttur í því.
Tíu umsagnir bárust frá lögaðilum að því er varðar fyrirhugaðar breytingar á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009. Það er að meginstefnu til sammerkt með umsögnum að þær snúa að athugasemdum tengdum gjaldfærslu húsnæðiskostnaðar, takmörkun á tímamörkum umsóknar, heimild Rannís til að afturkalla staðfestingu, heimild til beitingar 25% álags, auk atriða er snúa að tengdum aðilum.
Með vísan til þeirra athugasemda sem fram hafa komið varðandi gjaldfærslu húsnæðiskostnaðar verður fallið frá fyrirhuguðum breytingum en þetta kemur væntanlega til skoðunar við fyrirhugaða endurskoðun laganna. Vafi getur leikið á því að húsnæðiskostnaður geti talist sem beinn nýsköpunar- og þróunarkostnaður þar sem hann er oftast hluti af föstum rekstrarkostnaði fyrirtækja, svo sem eins og leigukostnaður eða fyrningar. Mögulega gæti húsnæðiskostnaður tengst nýsköpun og þróun ef húsnæði væri sérstaklega byggt til þess að hýsa rannsóknar- eða þróunarstarfsemi sem getur tæplega átt við um skrifstofuhúsnæði.
Eins og fram kemur í skýringum við 48. gr. frumvarpsins hefði ákvæðið komið að fullu til framkvæmda um næstu áramót þegar bráðabirgðaákvæðin falla úr gildi. Það myndi þýða að nýsköpunarfyrirtæki sem lögin taka til ætti rétt á frádrætti frá álögðum tekjuskatti sem næmi 20 hundraðshlutum af útlögðum kostnaði án tillits til stærðar. Við frumvarpsgerðina þótti rétt að halda aðskildum frádráttarrétti þegar um lítil og meðalstór fyrirtæki væri að ræða annars vegar og stór fyrirtæki hins vegar. Rétt þykir þó að taka tillit til þeirra umsagna sem borist hafa með því að lækka fyrirhugað hlutfall, 34%, að því er tekur til lítilla og meðalstórra fyrirtækja, en hækka hlutfallið í 22,5% þegar um stór fyrirtæki er að ræða.
Að teknu tilliti til framkominna umsagna er lögð til sú breyting á frumvarpinu að Rannís geti afturkallað umsókn ef hún byggist á röngum og villandi upplýsingum og að sú heimild nái til yfirstandandi árs og síðastliðinna tveggja ára. Þessi liður kemur væntanlega til skoðunar við fyrirhugaða endurskoðun laganna.
Hvað beitingu 25% álags varðar er fyrst og fremst verið að horfa til óstyrkhæfs kostnaðar samkvæmt lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, þ.e. kostnað sem ekki verður talið heimilt að falli undir þau lög. Óstyrkhæfur kostnaður samkvæmt þeim lögum kann að vera metinn frádráttarbær samkvæmt lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, þrátt fyrir að hann tengist ekki beint nýsköpunar- og þróunarkostnaði. Ef kostnaður sem talinn hefur verið fram sem styrkhæfur reynist hins vegar ekki frádráttarbær getur viðkomandi sætt álagi fyrir röng framtalsskil til tekjuskatts á grundvelli tekjuskattslaga og álagi á grundvelli þessara laga fyrir röng skil á upplýsingum í þeirri von að fá endurgreiðslu á útlögðum kostnaði. Ekki verður talið að það sé óeðlilegt fyrirkomulag.
Þá hefur verið fyrirliggjandi að bráðabirgðaákvæðin falla úr gildi um næstu áramót. Ekki verður því fallist á athugasemdir um að fyrirtæki hafi mátt búast við því að endurgreiðsluhlutföllin myndu haldast óbreytt sem og hámark kostnaðar til útreiknings á frádrætti frá álögðum tekjuskatti.
Vegna athugasemda um takmarkanir á framlengingu umsókna skal tekið fram að í gildandi lögum er ekki að finna takmörkun á því að fyrirtæki get sótt um staðfestingu Rannís á grundvelli sama verkefnis. Að ígrunduðu máli var talið eðlilegt að heimila staðfestingu verkefnis tvisvar sinnum eftir að hafa fengið staðfestingu á umsókn í fyrsta sinn. Er þá samtals um að ræða þrjú ár. Hins vegar er ekki verið að loka á mögulega staðfestingu á grundvelli nýs verkefnis sem byggist á fyrra verkefni ef sýnt er fram á að áfangamarkmiðum hafi verið náð sem sé tiltekin mælanlegur áfangi sem gefi góða mynd að því hvort verkefnið sé að réttri leið.
Með fyrirhugaðri breytingu hvað varðar skilgreiningu á sérfræðimenntun er eingöngu verið að skerpa á skilgreiningu um menntun starfsfólks nýsköpunarfyrirtækis og ekki um að ræða efnisbreytingu á ákvæðinu. Þá skal tekið fram að skilgreining á stjórnunarlegum yfirráðum og tengdum aðilum er í samræmi við þá skilgreiningu sem fram kemur í 7. gr. reglugerðar um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 758/2011.
Vegna athugasemda sem gerðar eru við virðisaukaskatt sem lagður er á hreinorkubílaleigubíla er bent á að bílaleigur hafa frá 1. janúar 2024 getað sótt um styrk úr Orkusjóði vegna kaupa á rafmagnsbílum líkt og einstaklingar og önnur fyrirtæki. Þá nýtist bílaleigum vel sú heimild að reikna sérstakt fyrningarálag í tekjuskatti á stofnverð hreinna eigna sem aflað er á árunum 2021–2025 og teljast umhverfisvænar. Auk þess nýtast bílaleigum vel þeir sérstöku styrkir sem Orkusjóður hefur veitt vegna uppsetningar hleðslustöðva við gististaði og fjölsótta ferðamannastaði.
Að lokum eru gerðar athugasemdir við fyrirhugaða breytingu á tollalögum, nr. 88/2005, þess efnis að heimila tollyfirvöldum leit í innrituðum farangri farþega og áhafnar að viðkomandi fjarstöddum. Fallið hefur verið frá áformum um að leggja þá breytingu til í frumvarpinu. Til stendur að leggja fram frumvarp á næstu misserum þar sem brugðist verður við ábendingum í áhættumati ríkislögreglustjóra um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka frá desember 2023. Jafnframt er áformað að í sama frumvarpi verði brugðist við nokkrum ábendingum sem komu fram í úttekt alþjóðlegs vinnuhóps um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka (Financial Action Task Force (FATF)) frá árinu 2018 varðandi skort á eftirliti með flutningi reiðufjár til og frá landinu. Áður áformuð breyting á tollalögunum mun þurfa að koma til skoðunar aftur við vinnslu þess frumvarps. Undirbúningur er hafinn að næstu úttekt FATF á Íslandi en hún mun fara fram árið 2026.
6. Mat á áhrifum.
6.1. Mat á fjárhagsáhrifum.
Tillögur frumvarpsins eru af margvíslegum toga og sama má segja um mat á áhrifum þeirra.
Við álagningu 2024 á tekjur ársins 2023 voru 460 millj. kr. af persónuafslætti nýttar til niðurgreiðslu fjármagnstekjuskatts. Með fyrirhugaðri breytingu á hlutfalli óráðstafaðs persónuafsláttar til greiðslu fjármagnstekjuskatts er gert ráð fyrir aukningu upp á 60 millj. kr. í nýttum persónuafslætti.
Lagðar eru til breytingar á gjaldtöku af ferðamönnum, þannig að tekið verði upp nýtt innviðagjald á skemmtiferðaskip í millilandasiglingum og breytingar gerðar á fjárhæðum og andlagi gistináttaskatts. Er áætlað að tekjur af gistináttaskatti og innviðagjaldi nemi 5,8 milljörðum kr. árið 2025, en þar af eru 1,9 milljarðar kr. vegna innviðagjaldsins. Búist er við að áhrif af þeim breytingum í gjaldtöku sem hér er lýst skiptist þannig, að 0,8 milljarðar kr. af hækkuninni (eða um 13,5%) verði af gistingu einstaklinga sem búsettir eru hérlendis en 5,0 milljarðar kr. (eða um 86,5%) af gistingu erlendra ferðamanna. Fyrirhugað er að gistináttaskattur á hótel og gistiheimili hækki úr 600 kr. í 800 kr. fyrir hverja selda gistináttaeiningu, en samfara því er gerð sú breyting að gistináttaskattur myndar ekki lengur stofn til virðisaukaskatts. Þá er hlutfallsleg hækkun gistináttaskatts á tjaldsvæði jafnmikil og í tilfelli hótela og gistiheimila, en fyrirhugað er að það gjald hækki úr 300 kr. í 400 kr. Þar myndar gistináttaskattur ekki heldur stofn til virðisaukaskatts. Skemmtiferðaskip í innanlandssiglingum greiða áfram gistináttaskatt en bæði andlag og fjárhæð hans breytist og verður 400 kr. fyrir hvern byrjaðan sólarhring fyrir hvern farþega í stað þeirra 1.000 kr. fyrir hverja selda gistináttaeiningu eins og nú gildir. Er þessi breyting tilkomin annars vegar vegna þess að gera á þessi skip jafnsett annarri gjaldskyldri gististarfsemi innanlands, enda lúta að því samkeppnissjónarmið, og hins vegar til að koma til móts við sjónarmið þessara aðila um að innheimta skatts fyrir hvern farþega, í stað hverrar seldrar gistináttaeiningar, sé einfaldari í framkvæmd fyrir skipin. Mest er breytingin í tilfelli skemmtiferðaskipa í millilandasiglingum, en fyrirhugað að skipin greiði innviðagjald í stað gistináttaskatts eins og nú er. Gert er ráð fyrir að innviðagjaldið nemi 2.500 kr. fyrir hverja selda gistinótt fyrir hvern farþega. Fjárhæðin tekur mið af því að skip í millilandasiglingum greiða takmarkaða skatta til íslenska ríkisins og njóta tollfrelsis. Áætlað er að breytt gjaldtaka af skipum í millilandasiglingum skili 1,5 milljörðum kr. umfram það sem ella hefði orðið, miðað við óbreyttar gjaldfjárhæðir og andlag.
Verði tillögur frumvarpsins um 40 kr. gjaldtöku á hvern millilítra af vökva í einnota rafrettum og áfyllingarvökva fyrir rafrettur að lögum, má vænta þess að tekjur ríkissjóðs af gjaldinu gætu numið 1,4 milljörðum kr. á næsta ári. Gert er ráð fyrir því að tekjur ríkissjóðs af gjaldtöku á nikótínvörur að fjárhæð 20 kr. á hvert gramm gætu numið 3,2 milljörðum kr. Að auki má búast við hliðaráhrifum á VSK sem gætu numið 1,1 milljarði kr. Matið er næmt fyrir forsendum um eigin verðteygni eftirspurnar eftir framangreindum vörum, en hún hefur áhrif á skiptingu skattbyrðarinnar milli seljenda og neytenda og það hversu mikið eftirspurn mun dragast saman vegna gjaldtökunnar.
Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki verði viðhaldið á komandi árum líkt og gert er ráð fyrir í samþykktri fjármálaáætlun 2025–2029. Í forsendum áætlunarinnar er miðað við að stuðningur aukist um ríflega 7 milljarða kr. frá fjárlögum ársins 2024 og út tímabil áætlunarinnar. Það samsvarar um 45% aukningu. Þannig hefur verið gert ráð fyrir þeim breytingum sem felast í frumvarpinu í samþykktri fjármálaáætlun.
Einstaka breytingar í frumvarpinu hafa ýmist áhrif til hækkunar eða lækkunar á áætluðum stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki en samanlögð eru áhrifin áætluð tæpir 4 milljarðar kr. á árinu 2026. Áhrifin eru háð óvissu um fjölda fyrirtækja og umsókna en talið er að breytingar stuðli að markvissara stuðningi til að efla nýsköpun og þróun í samræmi við markmið laganna.
Sem stendur byggist stuðningurinn á bráðabirgðaákvæði sem lögfest var til að auka stuðning við rannsóknir og þróun í COVID og nemur hann 35% af rannsóknar- og þróunarkostnaði lítilla og meðalstórra fyrirtækja og 25% af kostnaði stórra fyrirtæki. Þak þess kostnaðar sem liggur til grundvallar stuðningnum er 1,1 milljarður kr. Bráðabirgðaákvæðið fellur úr gildi í lok árs 2024 og þá verða hlutföllin þau sömu og þau voru fyrir rekstrarárið 2019, 20% fyrir öll fyrirtæki óháð stærð og þak á kostnaði verður 900 millj. kr. Áhrifin yrðu þó töluvert meiri á lítil og meðalstór fyrirtæki heldur en stór fyrirtæki.
Í samræmi við niðurstöður OECD um að markmiðum laganna sé frekar mætt með stuðningi við minni fyrirtæki er lagt til að í stað þess að stuðningurinn verði 20% fyrir öll fyrirtæki þá verði hann 34% fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki og 22,5% fyrir stór fyrirtæki. Þá verði hámarksþak frádráttarbærs kostnaðar 1.000 millj. kr.
Framangreindar breytingar fela í sér að hámarksstuðningur til lítilla og meðalstórra fyrirtækja verður 340 millj. kr. og 225 millj. kr. til stórra fyrirtækja. Til samanburðar var hámarksstuðningur til lítilla og meðalstórra fyrirtækja á meðan bráðabirgðaákvæðið var í gildi 385 millj. kr. en hefði orðið 180 millj. kr. að óbreyttu. Hámarksstuðningur til stórra fyrirtækja nam 275 millj. kr. á meðan bráðabirgðaákvæði var í gildi en hefði orðið 180 millj. kr. að óbreyttu. Þess ber að geta að um 12–14 fyrirtæki hafa að jafnaði notið hámarksstuðnings og þar af telst rúmlega helmingur til stórra fyrirtækja. Samtals er áætlað að þessar breytingar feli í sér hækkun útgjalda um sem nemur 7 milljörðum kr. á árinu 2026 vegna rekstrarársins 2025 miðað við að stuðningurinn væri óbreyttur og bráðabirgðaákvæðið félli úr gildi.
Á móti þessari hækkun er jafnframt gert ráð fyrir ýmsum breytingum sem dragi úr útgjaldavexti, um sem nemur 1,5–2 milljörðum kr. Þar vegur þyngst takmörkun á framlengingu umsókna í tvígang í stað ótakmarkaðs árafjölda áður. Fyrirtæki geta þó lagt inn nýja umsókn sé verkefninu enn ólokið þannig að breytingin felur ekki í sér endanlega takmörkun á árafjölda. Þessu til viðbótar er gert ráð fyrir að aukið eftirlit dragi úr útgjaldavexti sem nemur 1,0–1,5 milljörðum kr. á árinu 2026. Ákveðin óvissa er til staðar í áætlunum en gangi þær eftir er gert ráð fyrir að útgjöld rúmist innan ramma fjármálaáætlunar. Þá verður jafnframt farið í heildarendurskoðun laganna á komandi ári sem þó mun í fyrsta lagi hafa áhrif á útgjöld ríkissjóðs árið 2027.
Í lögum um samvinnuverkefni um samgönguframkvæmdir, nr. 80/2020, er gert ráð fyrir að samvinnuverkefni á grundvelli laganna geti verið fjármögnuð í heild eða að hluta af einkaaðila. Lögin girða ekki fyrir að ríkið fjármagni hluta verkefnis sem unnið er á grundvelli þeirra. Í lögunum er þó ekki kveðið á um ákveðið fyrirkomulag á því hvernig standa eigi að fjárveitingu á þeim hluta.
Við afgreiðslu Alþingis á frumvarpi til laga um samvinnuverkefni um samgönguframkvæmdir kom eftirfarandi fram í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar: „Meiri hlutinn telur því mikilvægt að við afgreiðslu þessa frumvarps verði gerð grein fyrir því hvaða ferli tekur við ef forsendur samvinnuverkefna breytast að mati Vegagerðarinnar, svo að ekki geti orðið af áætluðu samvinnuverkefni í samræmi við samgönguáætlun. Viðbrögð við þeim aðstæðum geta helst verið tvenns konar, að samvinnuverkefni verði vísað til næstu samgönguáætlunar að frumkvæði umhverfis- og samgöngunefndar eða Vegagerðin sendi erindi til ráðherra sem brugðist getur við með því að leggja fram tillögu um lausn til þingsins.“
Nefndin lagði þannig áherslu á aðkomu þingsins við breyttum forsendum samvinnuverkefna. Með breytingartillögu frumvarpsins er ætlunin að bregðast við þeirri stöðu sem upp er komin eftir að mat Ríkisábyrgðasjóðs lá fyrir svo að halda megi áfram með þessa brýnu samgöngubót.
Breytingar þær sem lagðar eru til í frumvarpinu í tengslum við brú yfir Ölfusá stuðla að því að hægt verði að vinna áfram framkvæmd við hringveg norðaustan Selfoss og við brúarsmíði yfir Ölfusá. Mikill ávinningur er af verkefninu fyrir nærsamfélagið og landið allt enda stuðlar það að auknu öryggi og minni umferðartöfum. Miðað við mat Ríkisábyrgðasjóðs á fjárhagslegu sjálfbærni verkefnisins út frá áætluðu umferðarmagni samkvæmt grunnspá um mannvirkið er gert ráð fyrir að kostnaður ríkissjóðs geti numið um 150 milljónum kr. á ári í 10 ár eða samtals um 1,5 milljörðum kr. Áætlaður stuðningur úr ríkissjóði þarf hins vegar að vera mun meiri eða um 9,8 milljarðar kr. ef miðað er við lágspá en hins vegar enginn sé miðað við háspá.
Ekki er gert ráð fyrir fjárhagslegum áhrifum af breytingum á lögum á vátryggingamarkaði og lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997.
Aðrar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu hafa samanlagt ekki teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs, sveitarfélaga, einstaklinga og lögaðila verði frumvarpið óbreytt að lögum.
6.2. Mat á jafnréttisáhrifum.
Ekki hefur farið fram ítarleg greining á jafnréttisáhrifum frumvarpsins. Í þeim tilvikum sem tillögur frumvarpsins eru til þess fallnar að hafa bein og tafarlaus áhrif á verðlag og þar með á notendur og atvinnurekstraraðila eru slík áhrif hlutfallslega lítil að umfangi. Búast má við að verð hækki á gistiþjónustu en upplýsingar úr staðgreiðsluskrá benda til að konur séu fjölmennari meðal starfsmanna í greininni. Notendur gistiþjónustu skiptast hins vegar tiltölulega jafnt eftir kynjum. Einstakar tillögur frumvarpsins gætu haft í för með sér ýmist jákvæð eða neikvæð áhrif á einstaklinga og eigendur og stjórnendur fyrirtækja, sem á heildina litið eru oftar karlar en konur. Karlar eru líklega í meiri hluta í hópi eigenda þeirra fyrirtækja sem njóta góðs af stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki og hafa þeir verið í töluverðum meiri hluta þeirra sem standa að baki umsóknum um slíkan stuðning. Nokkrar tillögur frumvarpsins eru tæknilegs eðlis og hafa hvorki fjárhagsleg né önnur áhrif í för með sér fyrir einstaklinga og fyrirtæki.
Samkvæmt upplýsingum á vef embættis landlæknis á Ísland.is er notkun nikótínpúða mun algengari meðal karlmanna. Dagleg notkun karla 18–34 ára á nikótínpúðum er 32% samkvæmt greininni „Dagur án tóbaks 2024". Dagleg notkun kvenna í sama aldurshóp er 19%. Boðaðar breytingar hefðu því meiri áhrif á karlmenn en konur.
Um einstakar greinar frumvarpsins.
Um 1. gr.
Í 9. tölul. 4. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, er kveðið á um að lögaðilar sem hafa með höndum starfsemi sem telst til almannaheilla og skráðir eru í sérstaka almannaheillaskrá Skattsins greiði ekki tekjuskatt. Lagðar eru til tvíþættar breytingar á töluliðnum. Annars vegar orðalagsbreytingar í þá veru að skýrt er að lögaðila er einungis heimilt að stunda takmarkaða atvinnustarfsemi til fjáröflunar innan þeirra marka sem tilgreind eru í samþykktum hans og leiða má beint af tilgangi lögaðilans og ef atvinnustarfsemin hefur aðeins óverulega fjárhagslega þýðingu með tilliti til heildartekna hans eða er óverulegur hluti af heildarstarfseminni. Vegna samkeppnissjónarmiða þykir ástæða til að settir séu varnaglar sem þessir þar sem hætta getur verið á því að félagasamtök eða stofnanir stundi samkeppnisrekstur í skjóli skráningar í almannaheillaskrá Skattsins. Hins vegar er lagt til að við töluliðinn verði bætt nýjum málslið sem heimili ráðherra að setja reglugerð um frekari skilgreiningar á starfsemi til almannaheilla og þau skilyrði sem uppfylla þarf fyrir skráningu í almannaheillaskrá Skattsins. Slík reglugerðarheimild þykir nauðsynleg svo að setja megi skýrari ramma um þau réttindi og skyldur sem fylgja skráningu félaga, sjóða og stofnana í almannaheillaskrá Skattsins.
Um 2. gr.
Frá útreiknuðum tekjuskatti dregst persónuafsláttur. Ef persónuafsláttur er ekki fullnýttur gengur hann fyrst upp í greiðslu tekjuskatts maka, ef við á, en síðan til greiðslu fjármagnstekjuskatts, þar sem viðkomandi má nýta 22/37 af ónýttum persónuafslætti til greiðslu fjármagnstekjuskatts. Í b-lið er lagt til að hlutfall óráðstafaðs persónuafsláttar sem ráðstafað er til greiðslu fjármagnstekjuskatts breytist úr 22/37 í 22/31. Við tekjuskattsbreytingar 2020–2021 fórst fyrir að leggja til slíka breytingu sem tekur mið af skatthlutfalli fjármagnstekjuskatts og lægsta skatthlutfalli tekjuskatts einstaklinga sem nú er að meðtöldu útsvari 31,48%. Hlutföllun persónuafsláttar til greiðslu fjármagnstekjuskatts tryggir það að skattleysismörk eru svipuð hvort sem viðkomandi er með fjármagnstekjur eða launatekjur. Breytingin sem hér er lögð fram hækkar það hlutfall óráðstafs persónuafsláttar sem hægt er að nýta til greiðslu fjármagnstekjuskatts.
Um 3., 5. og 6. gr.
Um 4. og 7. gr.
Um 8. gr.
Áformað er að gera breytingu á útgáfu og framleiðslu ökuskírteina í þá veru að stafræn ökuskírteini verði ráðandi og prentun á plasti, sem fara mun fram hér á landi, fari aðeins fram óski rétthafi sérstaklega eftir því. Þar sem stafræn ökuskírteini gilda hérlendis hefur borið á því að allt að 20% ökuskírteina eru aldrei sótt til útgefanda. Tillagan grundvallast m.a. á umhverfis- og öryggissjónarmiðum og kallar hún á breytt verðfyrirkomulag þar sem kostnaður vegna útgáfu og prentunar ökuskírteina úr plasti er felldur á rétthafa ökuréttinda. Í b–d-lið 8. gr. frumvarpsins er því lögð til breyting á 1. mgr. 14. gr. laga um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991, þess efnis að tekið verði sérstakt gjald fyrir ökuskírteini úr plasti, flýtiafgreiðslu þeirra og fyrir ökuskírteini úr plasti fyrir 65 ára og eldri. Gjald vegna útgáfu stafrænna ökuskírteina helst hins vegar óbreytt.
Um 9. gr.
Um 10. gr.
Um 11. gr.
Skatturinn hóf ekki innheimtu gjaldsins fyrr en 2021, þá miðað við útflutning hrossa allt frá ársbyrjun 2019. Sú innheimta var kærð til yfirskattanefndar sem komst að þeirri niðurstöðu í úrskurði nr. 217/2021 að lagastoð fyrir henni væri ekki nægileg. Gjaldið af útfluttum hrossum var því ekki innheimt af ríkinu frá ársbyrjun 2019. Eftir úrskurð yfirskattanefndar var það niðurstaða þáverandi atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra að leita annarra leiða fremur en að halda innheimtunni til streitu. Gjaldtökuákvæðið var því fellt brott með lögum um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld o.fl., nr. 102/2023. Með vísan til framangreinds er nú lagt til að stofnverndarsjóður íslenska hestakynsins verði lagður niður. Fyrirhugað er að eftirstöðvum fjármuna sjóðsins verði varið í verkefni tengdum íslenska hestinum, m.a. til uppfærslu á WorldFeng, upprunabók íslenska hestsins.
Um 12. gr.
Í fyrsta lagi er lagt til að orðinu „gjaldandi“ verði bætt við ákvæðið. Er það til að taka af allan vafa á því að einungis gjaldandi sjálfur sem höfðað hefur dómsmál geti krafist dráttarvaxta frá þeim tíma þegar dómsmál telst höfðað. Ef gjald hefur verið dæmt ólögmætt tekur 1. mgr. 8. gr. laganna til þeirra sem greiddu hið ólögmæta gjald en höfðuðu ekki dómsmál. Skaðabótavextir, sbr. 1. mgr. 8. gr. laganna, námu 5,97% 1. september 2024, en á sama tíma voru dráttarvextir 17%, sbr. 3. mgr. 8. gr. sömu laga. Talin er þörf á að afmarka skýrt hverjir eigi rétt á að krefjast dráttarvaxta vegna dómsmáls, þ.e. að reglan eigi við um þann gjaldanda sem höfðar dómsmálið. Hefur þessari aðferð verið beitt í framkvæmd við endurgreiðslur gjalda sem dómstólar hafa dæmt ólögmæt.
Í öðru lagi hefur ekki þótt nægilega skýrt í ákvæðinu hvort heimilt sé að leggja dráttarvexti á endurgreiðslur skatta, gjalda eða sekta sem málshefjandi greiddi eftir höfðun dómsmáls til endurgreiðslu skatta ef gjaldið er síðar dæmt ólögmætt. Eðlilegt þykir að málshefjandi greiði áfallandi gjald í samræmi við greiðsluskyldu þar til dómur liggur fyrir um lögmæti þess. Í framkvæmd hefur þessi regla verið lögð til grundvallar í endurgreiðslumálum, sbr. dóm Hæstaréttar nr. 544/2017.
Í framangreindum dómi segir: „Samkvæmt þessu verður að líta svo á að stefndi hafi með málsókninni 16. desember 2013 sannanlega lagt fram kröfu um endurgreiðslu oftekinna gjalda, sem hann yrði krafinn um, í skilningi 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Var honum því engin þörf á að krefja áfrýjanda hverju sinni um endurgreiðslu oftekinna gjalda, sem hann yrði krafinn um undir rekstri þess máls, á því tímabili sem krafa hans tekur til.“
Þar sem reynt hefur á það hvort gjaldendur eigi rétt til dráttarvaxta vegna greiðslna ólögmæts gjalds eftir málshöfðun er talið nauðsynlegt að lögfesta þessa framkvæmd sem leiða má af hæstaréttardóminum og taka þannig af allan vafa um rétt gjaldenda.
Um 13. gr.
Um 14. gr.
Um 15. og 18. gr.
Í 18. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 1. mgr. 180. gr. a í tollalögum, nr. 88/2005, um að það geti varðað stjórnvaldssektum veiti aðilar, sem viðhafa rafræna vöktun á fyrrnefndum svæðum, tollyfirvöldum ekki aðgang að umræddum upplýsingum.
Þá er lagt til að í stað þess að vísa til fyrirtækis í 2. málsl. 4. mgr. 180. gr. a í tollalögum, nr. 88/2005, verði í staðinn vísað til lögaðila.
Um 16. gr.
Um 17. gr.
Um 19. gr.
Um 20. gr.
Um 21. gr.
Um 22. gr.
Um 23. gr.
Um 24. gr.
Um 25. gr.
Um 26. gr.
Um 27. gr.
Því er lagt til að skilgreining í 3. mgr. 1. gr. verði færð til samræmis við þá lögmæltu skilgreiningu sem beitt var frá gildistöku laganna og farið hefur verið eftir í framkvæmd vátryggingastarfsemi, einnig eftir gildistöku breytingalaga nr. 61/2019. Þess skal getið að lög um vátryggingarsamninga voru samin að norskri fyrirmynd, en þar hefur ekki verið hreyft við upphaflegum skilgreiningum á hugtökunum skaðatrygging og persónutrygging.
Um 28. gr.
Um 29. gr.
Þá er nauðsynlegt að fella út orðið ,,skaðatryggingar“ í fyrirsögn greinarinnar til samræmis við framangreindar breytingar á ákvæðinu.
Um 30. gr.
Með því að breyta fyrirsögninni og 10. gr. laganna, eins og lagt er til í frumvarpinu, er skýrt að staðlað upplýsingaskjal er notað fyrir þær vátryggingar sem falla undir 20. gr. laga um vátryggingastarfsemi en sérstök upplýsingaskjöl, og þá ekki stöðluð, um þær vátryggingar sem falla undir 21. gr. sömu laga. Þetta samræmist því að ríkari upplýsingaskylda vátryggjanda, eða þess sem dreifir vátryggingum, gildir um þær vátryggingar sem falla undir 21. gr. laganna.
Um 31. gr.
Um XI. kafla.
Um 32. gr.
Um 33. gr.
Um 34. gr.
Um 35. gr.
Um 36. gr.
Bæta þarf orðunum ,,og tilgreindra persónutrygginga“ við inngangsmálslið 1. mgr. 25. gr. laga um dreifingu vátrygginga þannig að 1. mgr. eigi við um dreifingu bæði skaðatrygginga og þeirra persónutrygginga sem tilgreindar eru í 1. mgr. 20. gr. laga um vátryggingastarfsemi. Þá þarf orðalag 1. málsl. 2. mgr. umræddrar 25. gr. að vera þannig að málsgreinin eigi aðeins við um þá sem dreifa persónutryggingum skv. 21. gr. laga um vátryggingastarfsemi, nr. 100/2016, þ.e. líf- og tilgreindra heilsutrygginga.
Um 37. gr.
Í a-lið (10. gr. b) er kveðið á um að lagt skuli á sérstakt gjald á allar nikótínvörur, vökva í einnota rafrettum og áfyllingarvökva fyrir rafrettur, sem fluttur er til landsins eða er framleiddur hér á landi. Umræddar vörur flokkast allar undir 24. kafla tollskrár. Þá er með nikótínvörum, vökva í einnota rafrettum og vökva til áfyllingar fyrir rafrettur átt við vörur sem falla undir lög um nikótínvörur, rafrettur og áfyllingar fyrir rafrettur, nr. 87/2018, en ekki stendur til að leggja gjald á vörur sem falla undir 2. mgr. 2. gr. þeirra laga um lyf og lækningatæki.
Í b-lið (10. gr. c) er kveðið á um hverjir skuli gjaldskyldir, þ.e. hverjum beri að greiða gjaldið til ríkissjóðs. Eru það annars vegar þeir sem eru með atvinnustarfsemi, þ.e. flytja inn nikótínvörur, einnota rafrettur og vökva til áfyllingar fyrir rafrettur til endursölu hér á landi eða stunda framleiðslu hér á landi. Þá verða þeir einnig gjaldskyldir sem flytja framangreindar vörur með sér inn í landið til eigin nota eða fá þær sendar erlendis frá án þess að vörurnar séu ætlaðar til sölu eða vinnslu. Gjafir falla jafnframt hér undir. Enn fremur er lagt til að kveðið verði á um undanþágu þeirra sem njóta réttar til endurgreiðslu virðisaukaskatts samkvæmt 10. mgr. 42. gr. laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988.
Í c-lið (10. gr. d) er kveðið á um fjárhæðir þeirra gjalda sem greiða skal við innflutning eða framleiðslu. Gjaldið skal vera 20 kr. fyrir hvert gramm af heildarþyngd vöru þegar kemur að nikótínvörum og 40 kr. á hvern millilítra af vökva í einnota rafrettum og í áfyllingarvökva. Tollfrjálsum verslunum ber að innheimta 50% af almennu gjaldi skv. 1.–3. tölul. 1. mgr. ákvæðisins. Þá er tollyfirvöldum heimilt að meta magn og ákvarða gjald eftir því ef magn er ekki tilgreint á umbúðum.
Í d-lið (10. gr. e) er kveðið á um skyldu gjaldskyldra aðila til að tilkynna starfsemi sína til ríkisskattstjóra sem heldur skrá yfir framleiðsluaðila og þá sem flytja inn nikótínvörur, einnota rafrettur og áfyllingarvökva í rafrettur til endursölu.
Í e-lið (10. gr. f) er fjallað um innheimtu gjaldsins. Er gert ráð fyrir að gjald af innflutningi verði greitt við tollafgreiðslu og að gjald af innlendri framleiðslu verði greitt miðað við sölu eða afhendingu frá verksmiðju eða framleiðanda til kaupanda og skulu þeir sem eru gjaldskyldir ótilkvaddir greiða innheimtumanni ríkissjóðs það gjald sem þeim ber að standa skil á, í því umdæmi þar sem þeir eru heimilisfastir. Greiðslu skal fylgja skýrsla á þar til gerðu eyðublaði um hina gjaldskyldu sölu.
Í f-lið (10. gr. g) er lagt til að innflytjendum og framleiðendum verði gert að sæta álagi ef gjald vegna nikótínvara, einnota rafrettna og áfyllingarvökva í rafrettur er ekki innt af hendi á gjalddaga, sbr. 2. mgr. Hið sama gildir ef gjald hefur verið áætlað á framleiðanda vegna þess að skýrslu hefur ekki verið skilað inn eða henni verið ábótavant, nema hann hafi greitt fyrir gjalddaga þá upphæð sem svarar til áætlunarinnar eða gefið fullnægjandi skýringu á vafaatriðum fyrir lok kærufrests. Ef gjaldið er ekki greitt innan mánaðar frá gjalddaga skal greiða dráttarvexti af því sem gjaldfallið er. Þá er lagt til að lögfest verði sú skylda ríkisskattstjóra að synja innflytjanda og/eða framleiðanda nikótínvara, einnota rafrettna eða áfyllingarvökva í rafrettur um frekari greiðslufrest á meðan vanskil vara. Þá er lagt til að lögfestur verði stöðvunarréttur til handa tollyfirvöldum ef ítrekuð eða stórfelld vanskil eru á greiðslu gjaldsins, álags og dráttarvaxta. Þessi stöðvunarréttur, sem er án fyrirvara, felur í sér heimild til þess að stöðva tollafgreiðslu á vörum til hvort heldur er innflytjanda eða framleiðanda og láta lögreglu stöðva atvinnurekstur þeirra, m.a. með því að setja starfsstöðvar, skrifstofur, útsölur, tæki og vörur undir innsigli þar til full skil eru gerð, enda telji tollyfirvöld hagsmuni ríkissjóðs ekki tryggða með öðrum hætti. Eðlilegt þykir að tollyfirvöld hafi þennan stöðvunarrétt þegar ítrekuð eða stórfelld vanskil verða á gjaldinu, enda er um vörsluskatt að ræða sem gera má ráð fyrir að geti varðað umtalsverðum fjárhæðum.
Í g-lið (10. gr. h) er gert ráð fyrir að heimilt verið að endurgreiða eða fella niður gjald af nikótínvörum, einnota rafrettum og áfyllingarvökva í rafrettur í ákveðnum tilvikum, svo sem þegar vörunum er ráðstafað til gjaldfrjálsra aðila eða þær endursendar úr landi.
Um 38. og 39. gr.
Um 40. gr.
Um 41. gr.
Um 42. gr.
Um 43. gr.
Um 44. gr.
Um 45. gr.
Lagt er til að breyting verði gerð á orðalagi 3. tölul. 1. mgr. 5. gr. laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Í ljósi kröfu OECD um aukinn skýrleika laganna þykir mega skerpa á skilgreiningu um menntun starfsfólks umsóknarfyrirtækis og gera kröfu um sérmenntað starfsfólk á þeim fagsviðum sem hugmynd að virðisaukandi vöru, þjónustu eða framleiðsluaðferð byggist á.
Þá er lögð til sú breyting að ekki verði heimilt að framlengja umsókn um sama verkefni sem fengið hefur staðfestingu skv. 1. mgr. greinarinnar oftar er tvisvar. Ef sama verkefni hefur fengið framlengingu í tvígang getur umsækjandi sótt um staðfestingu á nýju verkefni sem byggist á fyrra verkefni, en þó aðeins að verkefnið hafi náð ákveðnum áfangamarkmiðum og byggt sé á þeim árangri í nýju verkefni. Ekki er því hægt að sækja um nýtt verkefni ef enginn marktækur, mælanlegur árangur sem að var stefnt í fyrri umsókn hefur náðst.
Borið hefur á því að sömu fyrirtæki sæki um staðfestingu verkefnis hjá Rannís mörg ár í röð. Engin takmörkun er í lögunum um hversu oft fyrirtæki geti sótt um staðfestingu á grundvelli sama verkefnis. Hér kann að skapast ákveðin freistni fyrir fyrirtæki að leggja inn umsókn ár eftir ár þrátt fyrir að áhöld kunni að vera uppi um hvort verkefni teljist vera rannsóknar- og/eða þróunarverkefni í stað þess að kostnaður vegna þess sé til viðhalds á starfseminni og því orðinn eðlilegur rekstrarkostnaður. Því er lagt til að fyrirtæki geti að hámarki sótt um og fengið staðfestingu skv. 5. gr. laganna í þrígang. Ef sama verkefni hefur fengið framlengingu í tvígang mun umsækjandi geta sótt um staðfestingu á nýju verkefni sem byggist á fyrra verkefni sem enn gæti talist þróunarverkefni.
Þá er lagt til að lögfest verði heimild til handa Rannís að afturkalla staðfestingu verkefnis. Ekki er að finna í lögunum ákvæði um afturköllun á fenginni staðfestingu fyrirtækja komi í ljós að umsóknin hafi ekki átt rétt á sér þar sem upplýsingagjöf eða gögn með umsókn hafi ekki verið í samræmi við ákvæði 4. og 5. gr. laganna. Telja verður eðlilegt að slíkt ákvæði sé í lögunum þannig hægt sé að endurmeta forsendur umsóknar þegar ljóst er að upplýsingar í umsókninni hafa verið rangar og villandi. Að öðrum kosti kann að vera freistandi að gera ranga umsókn, jafnvel með það fyrir augum að villa um fyrir Rannís, í því skyni að fá staðfestingu verkefnis. Mikilvægt er að heimild sem þessi sé til staðar þannig að hægt sé að tryggja að þau verkefni sem njóta skattafsláttarins séu sannanlega þau sem eiga rétt á því.
Um 46. gr.
Um 47. gr.
Um 48. gr.
Á eftir orðinu „útlögðum“ í 1. mgr. gildandi greinar er lagt til að komi „styrkhæfum“ til skýringar á því að eingöngu sá kostnaður sem telst styrkhæfur kemur til greina við útreikning skattfrádráttar enda er jafnframt um að ræða frádráttarbæran rekstrarkostnað í skilningi 1. mgr. 1. tölul. 31. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003.
Þá er lagt til að skýrt komi fram að nýsköpunarfyrirtæki skv. 3. tölul. 3. gr. laganna taki til tengdra aðila sem og að skipting kostnaðar verði lögfest ef samanlagður kostnaður fer umfram hámark samkvæmt lögunum. Er horft hér til þeirra ábendinga sem fram koma í skýrslu OECD. Ástæða þykir að lögfesta skilgreiningu á tengdum aðilum. Er því lagt til að notuð sé sú skilgreining sem fram kemur í 7. gr. reglugerðar um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 758/2011.
Í úttekt OECD er m.a. á það bent að íslensk stjórnvöld mættu betur tryggja að stuðningur samkvæmt lögunum nýtist til að efla sem best rannsókna- og þróunarstarf hér á landi og huga að því að setja skorður á aðkeypta vinnu erlendis frá. Í 5. mgr. er því lagt til að frádráttur samkvæmt lögunum vegna aðkeyptrar þjónustu verði aðeins heimill þegar þjónusta vegna rannsóknar- og/eða þróunarverkefnis er keypt af fyrirtækjum innan Evrópska efnahagssvæðisins eða landa sem Ísland hefur gert tvísköttunarsamning eða upplýsingaskiptasamning við. Með þessari breytingu er reynt að tryggja að unnt sé að afla upplýsinga um fjármuni sem fara yfir landamæri og stemma þannig stigu við að erlendur aðili fái afraksturinn af því verkefni sem unnið er hér á landi, auk þess sem þessi breyting spornar við því að gefnir séu út tilhæfulausir reikningar.
Um 49. gr.
Um 50. gr.
Um 51. gr.
Um 52. gr.
Um 53. gr.
