Ferill 106. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Microsoft Word.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 106 — 106. mál.
Stjórnarfrumvarp.
Frumvarp til laga
um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
Frá félags- og húsnæðismálaráðherra.
1. gr.
2. gr.
3. gr.
Fylgiskjal.
SAMNINGUR UM RÉTTINDI FATLAÐS FÓLKS
Formálsorð.
a ) sem minnast meginreglna, sem kunngerðar eru í Stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, þar sem eðlislæg reisn og verðleikar og jöfn og óafsalanleg réttindi alls fólks eru viðurkennd sem undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum,
b ) sem viðurkenna að Sameinuðu þjóðirnar hafa kunngert og samþykkt í Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og alþjóðasamningunum um mannréttindi, að allt fólk eigi rétt til allra þeirra réttinda og frelsis sem þar er að finna án greinarmunar af nokkru tagi,
c ) sem árétta að öll mannréttindi og grundvallarfrelsi eru algild, ódeilanleg, innbyrðis háð og samtvinnuð og árétta nauðsyn þess að tryggja að fatlað fólk njóti þeirra að fullu án mismununar,
d ) sem minnast alþjóðasamningsins um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, alþjóðasamningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, alþjóðasamningsins um afnám alls kynþáttamisréttis, samningsins um afnám allrar mismununar gagnvart konum, samningsins gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, samningsins um réttindi barnsins og alþjóðasamningsins um verndun réttinda allra farandlaunþega og fjölskyldumeðlima þeirra,
e ) sem viðurkenna að hugtakið fötlun er í þróun og að fötlun er afsprengi samspils milli fólks með skerðingar annars vegar og umhverfis og viðhorfa hins vegar sem hindra fulla og árangursríka samfélagsþátttöku þess til jafns við aðra,
f ) sem viðurkenna mikilvægi meginreglna og stefnumótandi leiðbeininga, sem felast í Alþjóðlegu framkvæmdaáætluninni í þágu fatlaðs fólks og í Meginreglunum um jöfnun tækifæra fyrir fatlað fólk, fyrir eflingu, mótun og mat á stefnum, fyrirætlunum, áætlunum og aðgerðum innanlands, á tilteknum svæðum og á alþjóðavettvangi, í því skyni að jafna enn frekar tækifæri fötluðu fólki til handa,
g ) sem leggja áherslu á mikilvægi þess að samþætta málefni er varða fötlun sem óaðskiljanlegan þátt í viðeigandi áætlunum um sjálfbæra þróun,
h ) sem viðurkenna einnig að mismunun gagnvart sérhverjum einstaklingi á grundvelli fötlunar brýtur gegn eðlislægri reisn og verðleikum manneskjunnar,
i ) sem viðurkenna enn frekar margbreytileika fatlaðs fólks,
j ) sem viðurkenna nauðsyn þess að efla og vernda mannréttindi alls fatlaðs fólks, þar með talið þess sem þarf mikinn stuðning,
k ) sem hafa af því áhyggjur að þrátt fyrir þá margvíslegu gerninga og skuldbindingar sem áður getur er samfélagsþátttaka fatlaðs fólks sem jafn rétthárra borgara í samfélaginu hindruð og mannréttindi þess brotin í öllum heimshlutum,
l ) sem viðurkenna mikilvægi alþjóðasamstarfs í því skyni að bæta lífsskilyrði fatlaðs fólks í öllum löndum, einkum þróunarlöndum,
m ) sem viðurkenna hið mikilvæga framlag sem fatlað fólk innir eða gæti innt af hendi til almennrar velsældar og margbreytni innan samfélaga þess og að efling mannréttinda og grundvallarfrelsis auk fullrar þátttöku fatlaðs fólks í samfélaginu muni leiða til aukinnar tilfinningar þess fyrir því að tilheyra samfélaginu og til verulegra framfara í mannlegri, félagslegri og efnahagslegri þróun samfélagsins og til útrýmingar fátæktar,
n ) sem viðurkenna mikilvægi sjálfræðis og sjálfstæðis fyrir fatlað fólk, þar með talið frelsis til að taka eigin ákvarðanir,
o ) sem telja að fatlað fólk eigi að hafa tækifæri til að taka virkan þátt í ákvarðanatökuferli um stefnur og áætlanir, meðal annars þær sem varða það með beinum hætti,
p ) sem hafa áhyggjur af erfiðum aðstæðum fatlaðs fólks sem sætir fjölþættri eða aukinni mismunun á grundvelli kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungumáls, trúarbragða, stjórnmálaskoðana eða annarra skoðana, þjóðlegs, þjóðernislegs eða félagslegs uppruna eða frumbyggjauppruna, eigna, ætternis, aldurs eða annarrar stöðu,
q ) sem viðurkenna að fatlaðar konur og stúlkur eru oft í meiri hættu, innan heimilis sem utan, á að verða fyrir ofbeldi, skaða eða misþyrmingum, vanrækslu eða hirðuleysi, illri meðferð eða misnotkun í gróðaskyni,
r ) sem viðurkenna að fötluð börn eigi að njóta til fulls allra mannréttinda og grundvallarfrelsis til jafns við önnur börn og minnast skyldna til þess sem aðildarríki samningsins um réttindi barnsins hafa undirgengist,
s ) sem leggja áherslu á nauðsyn þess að innleiða kynjasjónarmið í allar aðgerðir sem ætlað er að ná fram fullum mannréttindum og grundvallarfrelsi fatlaðs fólks,
t ) sem vilja draga fram þá staðreynd að meirihluti fatlaðs fólks býr við fátækt og viðurkenna í því sambandi að knýjandi þörf er á að vinna gegn neikvæðum áhrifum fátæktar á fatlað fólk,
u ) sem hafa hugfast að friður og öryggi sem byggist á fullri virðingu fyrir tilgangi og meginreglum Stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna sem og virðingu fyrir gildandi mannréttindagerningum er forsenda þess að fatlað fólk njóti fullrar verndar, einkum þegar vopnuð átök standa yfir og undir erlendu hernámi,
v ) sem viðurkenna mikilvægi aðgengis fatlaðs fólks að efnislegu, félagslegu, efnahagslegu og menningarlegu umhverfi sínu, að heilbrigði og menntun og að upplýsingum og samskiptamiðlum til þess að gera því kleift að njóta að fullu allra mannréttinda og grundvallarfrelsi,
w ) sem gera sér ljóst að sérhver einstaklingur ber skyldur gagnvart öðrum einstaklingum og samfélaginu sem hann eða hún tilheyrir og ber þar með ábyrgð á að berjast fyrir eflingu og framgangi þeirra réttinda sem viðurkennd eru í alþjóðaréttindaskránni,
x ) sem eru þess fullviss að fjölskyldan er hin eðlilega frumeining samfélagsins sem samfélagi og ríki ber að vernda og að fatlað fólk og fjölskyldur þess eigi að fá nauðsynlega vernd og aðstoð til þess að gera fjölskyldum kleift að leggja sitt af mörkum til þess að fatlað fólk geti notið réttinda sinna til fulls og til jafns við aðra,
y ) sem eru þess fullviss að víðtækur og heildstæður alþjóðasamningur, sem ætlað er að efla og vernda réttindi og mannlega reisn fatlaðs fólks, muni verða mikilvægt framlag til þess að bæta úr rótgróinni félagslega erfiðri stöðu fatlaðs fólks og muni efla þátttöku þess sem borgara og á vettvangi stjórnmála, efnahagsmála, félagsmála og menningarmála til jafns við aðra, bæði í þróunarlöndum og iðnríkjum,
hafa orðið ásátt um eftirfarandi:
1. gr.
Markmið.
Til fatlaðs fólks teljast meðal annars þau sem eru með langvarandi líkamlega, andlega eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun og sem verða fyrir ýmiss konar hindrunum sem geta komið í veg fyrir fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra.
2. gr.
Skilgreiningar.
„Samskipti“ taka til tungumála, framsetningar texta, punktaleturs, snerti táknmáls, stækkaðs leturs, aðgengilegrar margmiðlunar, einnig ritmáls, talmáls, auðskilins máls, talgervla og aukinna og óhefðbundinna samskiptaleiða, -máta og -forms, meðal annars aðgengilegra upplýsinga- og samskiptatækni,
„tungumál“ tekur til talaðs máls og táknmáls og annars konar máls sem ekki er talað,
„mismunun á grundvelli fötlunar“ merkir hvers konar greinarmun útilokun eða takmörkun á grundvelli fötlunar sem hefur þann tilgang eða þau áhrif að torvelda eða koma í veg fyrir að öll mannréttindi og grundvallarfrelsi séu viðurkennd, þeirra sé notið eða þau séu nýtt, á jafnréttisgrundvelli, á sviði stjórnmála, efnahagsmála, félagsmála og menningarmála, sem borgari eða á öðrum sviðum. Hugtakið tekur til mismununar í hvaða mynd sem er, þar með talið þegar fötluðu fólki er neitað um viðeigandi aðlögun,
„viðeigandi aðlögun“ merkir nauðsynlegar og viðeigandi breytingar og lagfæringar, sem eru ekki umfram það sem eðlilegt má teljast eða of íþyngjandi, þar sem þeirra er þörf í sérstöku tilviki, til þess að tryggt sé að fatlað fólk fái notið eða geti nýtt sér, til jafns við aðra, öll mannréttindi og grundvallarfrelsi,
„algild hönnun“ merkir hönnun framleiðsluvara, umhverfis, áætlana og þjónustu, sem allt fólk getur nýtt sér, að því marki sem mögulegt er, án þess að koma þurfi til umbreyting eða sérstök hönnun. „Algild hönnun“ á ekki að útiloka hjálpartæki fyrir tiltekna hópa fatlaðs fólks, þar sem þeirra er þörf.
3. gr.
Almennar meginreglur.
a ) virðing fyrir eðlislægri reisn, sjálfræði einstaklinga, þar með talið frelsi til að taka eigin ákvarðanir, og sjálfstæði einstaklinga,
b ) bann við mismunun,
c ) full og árangursrík þátttaka í samfélaginu án aðgreiningar,
d ) virðing fyrir fjölbreytni og viðurkenning á fötluðu fólki sem hluta af mannlegum margbreytileika og mannkyni,
e ) jöfn tækifæri,
f ) aðgengi,
g ) jafnrétti á milli karla og kvenna,
h ) virðing fyrir stigvaxandi getu fatlaðra barna og virðing fyrir rétti þeirra til að varðveita sjálfsmynd sína.
4. gr.
Almennar skuldbindingar.
Aðildarríkin skuldbinda sig í þessu skyni til:
a ) að samþykkja alla viðeigandi löggjöf og ráðstafanir á sviði stjórnsýslu og aðrar ráðstafanir til að tryggja þau réttindi sem viðurkennd eru með samningi þessum,
b ) að gera allar viðeigandi ráðstafanir, þar á meðal með lagasetningu, til þess að gildandi lögum, reglum, venjum og starfsháttum, sem fela í sér mismunun gagnvart fötluðu fólki, verði breytt eða þau afnumin,
c ) að taka mið af vernd og framgangi mannréttinda fatlaðs fólks við alla stefnumótun og áætlanagerð,
d ) að aðhafast ekkert það sem fer í bága við samning þennan og sjá til þess að opinber yfirvöld og stofnanir vinni í samræmi við ákvæði hans,
e ) að gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að uppræta mismunun á grundvelli fötlunar af hálfu sérhvers einstaklings, samtaka eða einkaaðila,
f ) að framkvæma eða gangast fyrir rannsóknum og þróun á algildri hönnun framleiðsluvara, þjónustu, tækja og aðstöðu í samræmi við 2. gr. samnings þessa, sem breyta þarf sem allra minnst og með sem minnstum tilkostnaði til þess að mæta sérstökum þörfum fatlaðs fólks, til að stuðla að framboði á þeim og notkun og til að stuðla að algildri hönnun í þróun staðla og leiðbeininga,
g ) að framkvæma eða gangast fyrir rannsóknum og þróun á nýrri tækni, og sjá til þess að hún sé tiltæk og notuð, þar á meðal upplýsinga- og samskiptatækni, ferliaðstoð, búnaði og hjálpartækni sem henta fötluðu fólki, með áherslu á tækni á viðráðanlegu verði,
h ) að láta fötluðu fólki í té aðgengilegar upplýsingar um ferliaðstoð, búnað og hjálpartækni, þar á meðal nýja tækni auk annarra tegunda aðstoðar, stuðningsþjónustu og búnaðar,
i ) að efla þjálfun og þekkingu fagfólks og starfsfólks sem vinnur með fötluðu fólki á þeim réttindum sem eru viðurkennd með samningi þessum í því skyni að betrumbæta þá aðstoð og þjónustu sem þau réttindi tryggja.
2. Að því er varðar efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi skuldbindur sérhvert aðildarríki sig til þess að gera ráðstafanir, eins og efni þess frekast leyfa og með þátttöku í alþjóðasamstarfi, eftir því sem þörf krefur, í því skyni að fyrrnefnd réttindi verði í einu og öllu virk í áföngum með fyrirvara um þær skuldbindingar samkvæmt samningi þessum sem verða nú þegar virkar í samræmi við alþjóðalög.
3. Við þróun og innleiðingu löggjafar og stefnu við innleiðingu samnings þessa og við annað ákvörðunartökuferli varðandi málefni fatlaðs fólks, skulu aðildarríkin hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess, þar á meðal fatlaðra barna, með milligöngu samtaka sem koma fram fyrir þess hönd.
4. Ekkert í samningi þessum hefur áhrif á ákvæði sem stuðla frekar að því að réttindi fatlaðs fólks verði að veruleika og lög aðildarríkis eða alþjóðalög, sem gilda gagnvart hlutaðeigandi aðildarríki, kunna að innihalda. Eigi skal takmarka eða víkja frá nokkrum mannréttindum og grundvallarfrelsi, sem eru viðurkennd eða gilda í aðildarríki að samningi þessum samkvæmt lögum, samningum, reglum eða venju, undir því yfirskini að samningur þessi viðurkenni ekki slík réttindi eða frelsi eða viðurkenni þau í minna mæli.
5. Ákvæði samnings þessa gilda alls staðar í sambandsríkjum án nokkurra takmarkana eða undanþága.
5. gr.
Jafnrétti og bann við mismunun.
2. Aðildarríkin skulu banna hvers kyns mismunun á grundvelli fötlunar og tryggja fötluðu fólki jafna og árangursríka réttarvernd gegn mismunun af hvaða ástæðu sem er.
3. Aðildarríkin skulu, í því skyni að efla jafnrétti og uppræta mismunun, gera allar viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að fötluðu fólki standi viðeigandi aðlögun til boða.
4. Eigi ber að líta á sértækar aðgerðir, sem eru nauðsynlegar til þess að flýta fyrir eða ná fram raunverulegu jafnrétti fyrir fatlað fólk, sem mismunun í skilningi samnings þessa.
6. gr.
Fatlaðar konur.
2. Aðildarríkin skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að tryggja að fullu þróun, framgang og valdeflingu kvenna í því skyni að tryggt sé að þær geti nýtt sér og notið þeirra mannréttinda og grundvallarfrelsis sem samningur þessi kveður á um.
7. gr.
Fötluð börn.
2. Í öllum aðgerðum, sem snerta fötluð börn, skal fyrst og fremst hafa það að leiðarljósi sem er viðkomandi barni fyrir bestu.
3. Aðildarríkin skulu tryggja fötluðum börnum rétt til þess að láta skoðanir sínar óhindrað í ljós um öll málefni er þau varða, jafnframt því að sjónarmiðum þeirra sé gefið tilhlýðilegt vægi í samræmi við aldur þeirra og þroska og til jafns við önnur börn og veita þeim aðstoð þar sem tekið er viðeigandi tillit til fötlunar þeirra og aldurs til þess að sá réttur megi verða að veruleika.
8. gr.
Vitundarvakning.
a ) til þess að koma á vitundarvakningu alls staðar innan samfélagsins, þar á meðal innan fjölskyldunnar, um fatlað fólk og að auka virðingu fyrir réttindum og mannlegri reisn þess,
b ) til þess að vinna gegn staðalímyndum, fordómum og skaðlegum venjum sem tengjast fötluðu fólki, þar á meðal þeim sem tengjast kyni og aldri, á öllum sviðum lífsins,
c ) til þess að efla vitund um getu og framlag fatlaðs fólks.
2. Meðal aðgerða í þessu skyni má nefna:
a ) að standa fyrir og vinna stöðugt að árangursríkum átaksverkefnum um vitundarvakningu hjá almenningi sem miða að því:
i. að gera almenning móttækilegan fyrir réttindum fatlaðs fólks,
ii. að styrkja jákvæða ímynd fatlaðs fólks og efla samfélagslega vitund um málefni þess,
iii. að stuðla að viðurkenningu á færni, verðleikum og getu fatlaðs fólks sem og á framlagi þess til vinnustaða sinna og vinnumarkaðarins,
b ) að ýta undir að á öllum sviðum menntakerfisins, þar með talið hjá öllum börnum frá unga aldri, ríki virðing fyrir réttindum fatlaðs fólks,
c ) að hvetja allar gerðir fjölmiðla til að gefa þá mynd af fötluðu fólki sem samræmist tilgangi samnings þessa,
d ) að efla fræðsluáætlanir til vitundarvakningar um fatlað fólk og réttindi þess.
9. gr.
Aðgengi.
a ) bygginga, vega, samgangna og annarrar aðstöðu innan dyra sem utan, þar á meðal skóla, íbúðarhúsnæðis, heilbrigðisstofnana og vinnustaða,
b ) upplýsinga og samskipta auk annarrar þjónustu, þar á meðal rafrænnar þjónustu og neyðarþjónustu.
2. Aðildarríki skulu enn fremur gera viðeigandi ráðstafanir til þess að:
a ) þróa, breiða út þekkingu á og fylgjast með innleiðingu lágmarksviðmiða og leiðbeininga um aðgengi að aðstöðu og þjónustu sem opin er eða veitt almenningi,
b ) tryggja að einkaaðilar, sem bjóða fram aðstöðu og þjónustu sem veitt er eða opin almenningi, taki mið af öllum þáttum aðgengis fatlaðs fólks,
c ) standa fyrir fræðslu fyrir hagsmunaaðila um þau aðgengis vandamál sem fatlað fólk stendur frammi fyrir,
d ) hafa merkingar með punktaletri og á auðlesnu og auðskiljanlegu formi í byggingum og annarri aðstöðu, sem almenningi stendur opin,
e ) láta í té ýmiss konar aðstoð og þjónustu milliliða, þar á meðal fylgdarmanna, lesara og faglærðra táknmálstúlka, í því skyni að auðvelda aðgengi að byggingum og annarri aðstöðu sem opin er almenningi,
f ) efla önnur viðeigandi form aðstoðar og stuðnings við fatlað fólk í því skyni að tryggja aðgang þess að upplýsingum,
g ) efla aðgengi fatlaðs fólks að nýrri upplýsinga- og samskiptatækni og -kerfum, þar á meðal netinu,
h ) við hönnun, þróun, framleiðslu og dreifingu aðgengilegrar upplýsinga- og samskiptatækni og kerfa þar að lútandi sé frá upphafi unnið að því að slík tækni og kerfi verði aðgengileg með sem minnstum tilkostnaði.
10. gr.
Réttur til lífs.
11. gr.
Aðstæður sem skapa hættu og neyðarástand sem kallar á mannúðaraðstoð.
12. gr.
Jöfn viðurkenning fyrir lögum.
2. Aðildarríkin skulu viðurkenna að fatlað fólk njóti löghæfis til jafns við aðra á öllum sviðum lífsins.
3. Aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir til þess að fatlað fólk fái þann stuðning sem það kann að þarfnast þegar það nýtir löghæfi sitt.
4. Aðildarríkin skulu tryggja að allar ráðstafanir, sem varða nýtingu löghæfis, feli í sér viðeigandi og árangursríka vernd til þess að koma í veg fyrir misnotkun í samræmi við alþjóðleg mannréttindalög. Með slíkri vernd skal tryggt að ráðstafanir sem varða nýtingu löghæfis virði réttindi, vilja og óskir einstaklingsins, leiði ekki til hagsmunaárekstra eða hafi ótilhlýðileg áhrif, séu í samræmi við og sniðin að aðstæðum viðkomandi einstaklings, gildi í skemmsta mögulega tíma og séu endurskoðaðar reglulega af til þess bæru sjálfstæðu og óháðu yfirvaldi eða dómstóli. Verndin skal taka mið af og vera í samræmi við þau áhrif sem slíkar ráðstafanir hafa á réttindi og hagsmuni einstaklingsins.
5. Aðildarríkin skulu gera allar viðeigandi og árangursríkar ráðstafanir, samkvæmt ákvæðum þessarar greinar, til þess að tryggja jafnan rétt fatlaðs fólks til þess að eiga eða erfa eignir, stýra eigin fjármálum og hafa til jafns við aðra aðgang að bankalánum, veðlánum og annars konar lánafyrirgreiðslu, jafnframt því að tryggja að fatlað fólk sé ekki svipt eignum sínum eftir geðþótta.
13. gr.
Aðgangur að réttinum.
2. Í því skyni að tryggja fötluðu fólki árangursríkan aðgang að réttinum skulu aðildarríkin efla viðeigandi þjálfun fyrir þau sem starfa á sviði réttarvörslu, þar á meðal lögreglu og starfsfólk fangelsa.
14. gr.
Frelsi og öryggi einstaklingsins.
a ) njóti réttar til frelsis og persónulegs öryggis,
b ) sé ekki svipt frelsi sínu með ólögmætum hætti eða geðþóttaákvörðunum og að frelsissvipting í hvaða mynd sem er sé lögum samkvæmt og að fötlun skuli ekki undir neinum kringumstæðum réttlæta frelsissviptingu.
2. Sé fatlað fólk svipt frelsi sínu á einhvern hátt skulu aðildarríkin tryggja að því séu tryggð mannréttindi til jafns við aðra í samræmi við alþjóðleg mannréttindalög og að meðferð þess samræmist markmiðum og meginreglum samnings þessa, meðal annars með því að tryggja því viðeigandi aðlögun.
15. gr.
Frelsi frá pyndingum eða grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu.
2. Aðildarríkin skulu gera allar árangursríkar ráðstafanir á sviði löggjafar, stjórnsýslu, réttarkerfisins, eða aðrar ráðstafanir, í því skyni að vernda fatlað fólk, til jafns við aðra, fyrir pyndingum eða annarri grimmilegri, ómannlegri eða niðurlægjandi meðferð eða refsingu.
16. gr.
Frelsi frá misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi og misþyrmingum.
2. Aðildarríkin skulu einnig gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir hvers konar misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi og misþyrmingar, þar á meðal með því að tryggja fötluðu fólki og fjölskyldum þess og umönnunaraðilum, viðeigandi aðstoð og stuðning, sem tekur mið af kyni og aldri, meðal annars með upplýsingagjöf og fræðslu um hvernig beri að forðast, átta sig á og tilkynna um misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi og misþyrmingar. Aðildarríkin skulu tryggja að við þá þjónustu þar sem vernd er veitt sé tekið mið af kyni, aldri og fötlun.
3. Í því skyni að koma í veg fyrir misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi og misþyrmingar í hvaða mynd sem er skulu aðildarríkin tryggja að óháð yfirvöld hafi árangursríkt eftirlit með allri aðstöðu og áætlunum sem er ætlað að þjóna fötluðu fólki.
4. Aðildarríkin skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að efla líkamlegan, vitsmunalegan og sálrænan bata, endurhæfingu og félagslega enduraðlögun fatlaðs fólks, sem verður þolendur misnotkunar í gróðaskyni, ofbeldis eða misþyrminga í einhverri mynd, meðal annars með því að bjóða fram þjónustu sem veitir vernd. Slíkur bati og enduraðlögun skulu fara fram í umhverfi sem stuðlar að bættri heilsu, velferð, sjálfsvirðingu, reisn og sjálfræði viðkomandi einstaklings, þar sem tillit skal tekið til kyn- og aldursbundinna þarfa.
5. Aðildarríkin skulu taka upp árangursríka löggjöf og stefnu, þar á meðal löggjöf og stefnu þar sem sérstakt tillit er tekið til kvenna og barna, til að tryggja að misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi og misþyrmingar sem beinast gegn fötluðu fólki verði greindar, rannsakaðar og eftir atvikum ákært vegna þeirra.
17. gr.
Verndun friðhelgi einstaklingsins.
18. gr.
Ferðafrelsi og ríkisfang.
a ) hafi rétt til að öðlast ríkisfang og breyta því og sé ekki svipt ríkisfangi sínu eftir geðþótta eða á grundvelli fötlunar,
b ) sé ekki, á grundvelli fötlunar, svipt tækifæri til að fá, hafa umráð yfir og nýta sér skjöl um ríkisfang sitt eða önnur auðkenningarskjöl eða til að nýta sér viðeigandi ferli, svo sem málsmeðferð vegna innflytjendamála, sem kann að vera nauðsynlegt til þess að greiða fyrir nýtingu réttarins til ferðafrelsis,
c ) hafi frelsi til að yfirgefa hvaða land sem er, þar með talið sitt eigið,
d ) sé ekki, eftir geðþótta eða á grundvelli fötlunar, svipt réttinum til að koma til síns eigin lands.
2. Fötluð börn skulu skráð þegar eftir fæðingu og eiga frá fæðingu rétt til nafns, rétt til þess að öðlast ríkisfang og, eftir því sem unnt er, rétt til þess að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra.
19. gr.
Að lifa sjálfstæðu lífi og án aðgreiningar í samfélaginu.
a ) að fatlað fólk hafi tækifæri til þess að velja sér búsetustað og hvar og með hverjum það býr, til jafns við aðra, og að því sé ekki gert að eiga heima í tilteknu búsetuformi,
b ) að fatlað fólk hafi aðgang að ýmiss konar þjónustu, svo sem heimaþjónustu, búsetuþjónustu og annarri samfélagslegri stuðningsþjónustu, þar á meðal persónulegri aðstoð, sem nauðsynleg er til stuðnings lífi án aðgreiningar í samfélaginu og til að koma í veg fyrir einangrun og aðgreiningu frá samfélaginu,
c ) að samfélagsþjónusta og aðstaða fyrir almenning standi fötluðu fólki til boða til jafns við aðra og mæti þörfum þess.
20. gr.
Ferlimál einstaklinga.
a ) að greiða fyrir því að fatlað fólk geti farið allra sinna ferða með þeim hætti og á þeim tíma sem það kýs og á viðráðanlegu verði,
b ) að greiða fyrir aðgangi fatlaðs fólks að gæðaferliaðstoð, -búnaði, -stuðningstækni og ýmiss konar persónulegri aðstoð og milliliðum, þar á meðal með því að hafa búnað og þjónustu tiltæk á viðráðanlegu verði,
c ) að láta í té fræðslu og þjálfun í hreyfifærni fyrir fatlað fólk og sérhæft starfsfólk sem vinnur með fötluðu fólki,
d ) að hvetja framleiðendur hjálpartækja, búnaðar og stuðningstækni til þess að taka tillit til allra þátta ferlimála fatlaðs fólks.
21. gr.
Tjáningar- og skoðanafrelsi og aðgangur að upplýsingum.
a ) að láta fötluðu fólki í té upplýsingar, sem almenningi eru ætlaðar, í aðgengilegu formi og með aðgengilegri tækni, sem tekur mið af mismunandi fötlun, tímanlega og án aukakostnaðar,
b ) að viðurkenna og auðvelda notkun táknmáls, punktaleturs, aukinna og óhefðbundinna samskipta og allra annarra aðgengilegra samskiptaleiða, -máta og -forma sem fatlað fólk kýs að nota í opinberum samskiptum,
c ) að brýna fyrir einkaaðilum sem bjóða almenningi þjónustu, þar á meðal gegnum netið, að veita upplýsingar og þjónustu í aðgengilegu og nothæfu formi fyrir fatlað fólk,
d ) að hvetja fjölmiðla, þar með taldar upplýsingaveitur á netinu, til þess að gera þjónustu sína aðgengilega fötluðu fólki,
e ) að viðurkenna og efla notkun táknmáls.
22. gr.
Virðing fyrir einkalífi.
2. Aðildarríkin skulu vernda trúnað um upplýsingar um persónulega hagi, heilsufar og endurhæfingu fatlaðs fólks til jafns við aðra.
23. gr.
Virðing fyrir heimili og fjölskyldu.
a ) að réttur alls fatlaðs fólks, sem hefur náð tilskildum aldri, til að ganga í hjónaband og stofna fjölskyldu, með frjálsu og fullu samþykki hjónaefnanna, sé virtur,
b ) að réttur fatlaðs fólks til frjálsrar og ábyrgrar ákvarðanatöku um fjölda barna og tíma milli fæðinga og til að hafa aðgang, sem hæfir aldri þess, að upplýsingum og fræðslu um frjósemisheilbrigði og fjölskylduáætlanir sé viðurkenndur og að því séu veitt nauðsynleg úrræði sem gera því kleift að nýta sér þennan rétt,
c ) að fatlað fólk, þar með talin börn, fái haldið frjósemi sinni til jafns við aðra.
2. Aðildarríkin skulu tryggja réttindi og ábyrgð fatlaðs fólks að því er varðar lögráð, forsjá, fjárhald, ættleiðingar barna eða sambærilega þætti, þar sem þessi hugtök eru til í landslögum; skulu hagsmunir barnsins í öllum málum vera í fyrirrúmi. Aðildarríkin skulu veita fötluðu fólki viðeigandi aðstoð við að uppfylla skyldur sínar sem uppalendur barna.
3. Aðildarríkin skulu tryggja fötluðum börnum jafnan rétt með tilliti til fjölskyldulífs. Til þess að þessi réttur verði að veruleika og í því skyni að koma í veg fyrir að fötluðum börnum sé leynt, þau yfirgefin, vanrækt eða að þau séu þolendur aðgreiningar skuldbinda aðildarríkin sig til þess að veita fötluðum börnum og fjölskyldum þeirra snemma alhliða upplýsingar, þjónustu og stuðning.
4. Aðildarríkin skulu tryggja að barn sé ekki tekið frá foreldrum sínum gegn vilja þeirra nema til þess bær yfirvöld ákveði, með fyrirvara um endurskoðun dómstóla og í samræmi við gildandi lög og málsmeðferð, að slíkur aðskilnaður sé nauðsynlegur vegna þess sem er barninu fyrir bestu. Barn skal aldrei taka frá foreldrum sínum á grundvelli fötlunar barnsins eða annars foreldris eða beggja.
5. Aðildarríkin skulu reyna til þrautar, ef kjarnafjölskylda getur ekki annast fatlað barn, að sjá barninu fyrir annarri umönnun innan stórfjölskyldunnar, en að öðrum kosti tryggja því umönnun hjá fjölskyldu innan nærsamfélagsins.
24. gr.
Menntun.
a ) að mannleg geta og tilfinning fyrir reisn og eigin verðleikum þroskist til fulls og að virðing fyrir mannréttindum, grundvallarfrelsi og mannlegum margbreytileika vaxi,
b ) að fatlað fólk geti þroskað til fulls persónuleika sinn, hæfileika og sköpunargáfu, ásamt andlegri og líkamlegri getu,
c ) að gera fötluðu fólki kleift að taka virkan þátt í frjálsu samfélagi.
2. Til að þessi réttur megi verða að veruleika skulu aðildarríkin tryggja:
a ) að fatlað fólk sé ekki útilokað frá almenna menntakerfinu á grundvelli fötlunar og að fötluð börn séu ekki útilokuð frá gjaldfrjálsu skyldunámi á grunnskólastigi eða námi á framhaldsskólastigi á grundvelli fötlunar,
b ) að fatlað fólk hafi aðgang til jafns við aðra að endurgjaldslausri grunn- og framhaldsskólamenntun án aðgreiningar, sem uppfyllir almennar kröfur um gæði, í þeim samfélögum þar sem það býr,
c ) að viðeigandi aðlögun sé veitt í samræmi við þarfir viðkomandi einstaklings,
d ) að fatlað fólk fái nauðsynlegan stuðning innan almenna menntakerfisins til þess að greiða fyrir árangursríkri menntun þess,
e ) að árangursríkur, einstaklingsmiðaður stuðningur sé veittur í umhverfi sem hámarkar námsþroska og félagsþroska sem samræmist markmiðinu um fulla þátttöku án aðgreiningar.
3. Aðildarríkin skulu gera fötluðu fólki kleift að öðlast hagnýta og félagslega færni í því skyni að greiða fyrir fullri þátttöku þess, til jafns við aðra, í skólastarfi og sem borgarar í samfélaginu. Aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir í þessu skyni, meðal annars:
a ) auðvelda fólki að læra punktaletur, óhefðbundna ritun, auknar og óhefðbundnar samskiptaleiðir, -máta og -form og færni í skynjun og hreyfifærni, ásamt því að greiða fyrir jafningjastuðningi og jafningjaráðgjöf,
b ) auðvelda fólki að læra táknmál og efla sjálfsmynd heyrnarlauss og heyrnarskerts fólks með tilliti til tungumáls,
c ) tryggja að menntun fólks, og þá sérstaklega barna, sem er blint eða sjónskert, heyrnarlaust eða heyrnarskert eða fólks með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu fari fram á viðeigandi tungumálum og tjáningarmáta sem hentar viðkomandi einstaklingi og í umhverfi sem hámarkar námsþroska og félagsþroska.
4. Í því skyni að tryggja að fyrrnefnd réttindi verði að veruleika skulu aðildarríkin gera viðeigandi ráðstafanir til þess að ráða kennara, þar á meðal fatlaða kennara með sérþekkingu á táknmáli og/eða punktaletri, og þjálfa fagfólk og starfsfólk sem starfar á öllum sviðum menntakerfisins. Slík þjálfun skal fela í sér vitund um fötlun og notkun viðeigandi aukinna og óhefðbundinna samskiptaleiða, -máta og -forma, kennsluaðferða og námsgagna sem er ætlað að styðja fatlað fólk.
5. Aðildarríkin skulu tryggja að fatlað fólk hafi aðgang að almennu námi á háskólastigi, starfsþjálfun, fullorðinsfræðslu og símenntun án mismununar og til jafns við aðra. Aðildarríkin skulu, í þessu skyni, tryggja að fatlað fólk fái notið viðeigandi aðlögunar.
25. gr.
Heilbrigði.
a ) sjá fötluðu fólki fyrir heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisáætlunum sem eru ókeypis eða á viðráðanlegu verði og eins að umfangi, gæðum og á sama stigi og gildir fyrir aðra, meðal annars á sviði kyn- og frjósemisheilbrigðis og að því er varðar samfélagsáætlanir á sviði lýðheilsu,
b ) sjá fötluðu fólki fyrir þeirri heilbrigðisþjónustu sem það þarfnast sérstaklega vegna fötlunar sinnar, þar á meðal að bera kennsl á og grípa til aðgerða eins fljótt og auðið er eftir því sem við á og veita þjónustu sem miðar að því að draga úr fötlun eins og frekast er unnt og koma í veg fyrir frekari fötlun, þar með talið meðal barna og eldra fólks,
c ) bjóða fram fyrrnefnda heilbrigðisþjónustu eins nálægt heimabyggð fólks og frekast er unnt, þar á meðal í dreifbýli,
d ) gera þá kröfu til fagfólks í heilbrigðisþjónustu að það annist fatlað fólk eins vel og aðra, þar á meðal á grundvelli frjáls og upplýsts samþykkis, meðal annars með vitundarvakningu um mannréttindi, mannlega reisn, sjálfræði og þarfir fatlaðs fólks með þjálfun og útbreiðslu siðferðilegra viðmiða fyrir starfsfólk, bæði innan einkarekinnar og opinberrar heilbrigðisþjónustu,
e ) leggja bann við mismunun gagnvart fötluðu fólki á sviði sjúkratrygginga og líftrygginga, þar sem slíkar tryggingar eru heimilar að landsrétti, sem skulu veittar á sanngjarnan og réttmætan hátt,
f ) koma í veg fyrir að einstaklingum sé synjað um heilsugæslu eða heilbrigðisþjónustu eða um mat og drykk á grundvelli fötlunar.
26. gr.
Hæfing og endurhæfing.
a ) hefjist eins snemma og frekast er unnt og séu byggðar á þverfaglegu mati á þörfum og styrkleikum hvers einstaklings um sig,
b ) styrki þátttöku í heimabyggð og á öllum sviðum þjóðfélagsins án aðgreiningar, séu valfrjálsar og standi fötluðu fólki til boða sem næst heimabyggð þess, þar á meðal í dreifbýli.
2. Aðildarríkin skulu efla þróun grunnþjálfunar og símenntunar fagfólks og starfsfólks sem vinnur við hæfingu og endurhæfingu.
3. Aðildarríkin skulu stuðla að því að hjálpartæki og tækni, sem eru hönnuð fyrir fatlað fólk og notuð eru til hæfingar og endurhæfingar, séu tiltæk og þekking á þeim sé fyrir hendi.
27. gr.
Vinna og starf.
a ) að leggja bann við mismunun á grundvelli fötlunar að því er varðar öll málefni sem tengjast atvinnu af hvaða tagi sem er, meðal annars nýliðunar-, ráðningar- og starfsskilyrði, starfsöryggi, starfsframa og öryggi og hollustuhætti á vinnustað,
b ) að vernda rétt fatlaðs fólks, til jafns við rétt annars fólks, til sanngjarnra og hagstæðra vinnuskilyrða, þar á meðal jafnra tækifæra og sama endurgjalds fyrir jafnverðmæt störf, öryggis og hollustu á vinnustað þar á meðal verndar gegn áreitni, og úrbóta vegna misréttis sem það telur sig hafa orðið fyrir,
c ) að tryggja að fatlað fólk geti nýtt réttindi sín sem meðlimir stéttarfélaga til jafns við aðra,
d ) að gera fötluðu fólki kleift að hafa árangursríkan aðgang að almennri tækni- og starfsráðgjöf, atvinnumiðlun og starfs- og símenntun,
e ) að efla atvinnutækifæri og þróun starfsframa fyrir fatlað fólk á vinnumarkaði, ásamt því að auka aðstoð við að finna, öðlast og halda starfi og snúa aftur á vinnumarkað,
f ) að fjölga tækifærum til að starfa sjálfstætt, stunda frumkvöðlastarfsemi, þróa samvinnufélög og stofna eigin fyrirtæki,
g ) að ráða fatlað fólk til starfa innan opinbera geirans,
h ) að stuðla að því að fatlað fólk verði ráðið til starfa innan einkageirans með viðeigandi stefnu og ráðstöfunum sem geta falist í áætlunum um sértækar aðgerðir, hvatningu og öðrum aðgerðum,
i ) að tryggja að fatlað fólk fái viðeigandi aðlögun á vinnustað,
j ) að efla möguleika fatlaðs fólks til að afla sér starfsreynslu á almennum vinnumarkaði,
k ) að efla starfstengda og faglega endurhæfingu fatlaðs fólks, að það geti haldið störfum sínum og áætlanir um að það geti snúið aftur til starfa.
2. Aðildarríkin skulu tryggja að fötluðu fólki sé ekki haldið í þrældómi eða ánauð og að því sé veitt vernd, til jafns við aðra, gegn þvingunar- eða nauðungarvinnu.
28. gr.
Viðunandi lífskjör og félagsleg vernd.
2. Aðildarríkin viðurkenna rétt fatlaðs fólks til félagslegrar verndar og til þess að njóta þess réttar án mismununar á grundvelli fötlunar og skulu gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja og stuðla að því að þessi réttur verði að veruleika, þar á meðal ráðstafanir:
a ) til þess að tryggja fötluðu fólki jafnan aðgang að hreinu vatni á við aðra og að tryggja aðgang að viðeigandi þjónustu, búnaði og annarri aðstoð á viðráðanlegu verði vegna þarfa sem tengjast fötlun,
b ) til þess að tryggja fötluðu fólki, einkum fötluðum konum og stúlkum og fötluðu eldra fólki, aðgang að áætlunum á sviði félagslegrar verndar og áætlunum um að draga úr fátækt,
c ) til þess að tryggja fötluðu fólki og fjölskyldum þess, sem lifa í fátækt, aðgang að aðstoð frá hinu opinbera til þess að mæta útgjöldum vegna fötlunar, þar á meðal útgjöldum vegna viðeigandi þjálfunar, ráðgjafar, fjárhagslegrar aðstoðar og hvíldarumönnunar,
d ) til þess að tryggja fötluðu fólki aðgang að húsnæðiskerfi á vegum hins opinbera,
e ) til þess að tryggja fötluðu fólki jafnan aðgang á við aðra að eftirlaunum og eftirlaunakerfum.
29. gr.
Þátttaka í stjórnmálum og opinberu lífi.
a ) tryggja að fötluðu fólki sé gert kleift að taka virkan og fullan þátt í stjórnmálum og opinberu lífi til jafns við aðra, með beinum hætti eða fyrir atbeina fulltrúa að eigin frjálsu vali, þar með eru talin réttur og tækifæri til þess að kjósa og vera kosið, þar á meðal með því:
i. að tryggja að kosningaaðferðir, kosningaaðstaða og kjörgögn séu við hæfi, aðgengileg og auðskilin og auðnotuð,
ii. að vernda rétt fatlaðs fólks til þess að taka þátt í leynilegri atkvæðagreiðslu í kosningum og þjóðaratkvæðagreiðslum án ógnana og til þess að bjóða sig fram í kosningum, að gegna embættum með árangursríkum hætti og að sinna öllum opinberum störfum á öllum stigum stjórnsýslu, jafnframt því að greiða fyrir notkun hjálpartækja og nýrrar tækni þar sem við á,
iii. að tryggja að fatlað fólk geti tjáð vilja sinn sem kjósendur á frjálsan hátt og að heimilað sé í þessu skyni, þar sem nauðsyn krefur og að ósk þess, að það njóti aðstoðar manneskju að eigin vali við að greiða atkvæði,
b ) vinna á virkan hátt að mótun umhverfis þar sem fatlað fólk getur tekið árangursríkan og fullan þátt í opinberri starfsemi, án mismununar og til jafns við aðra, og hvetja til þátttöku þess í opinberri starfsemi, þar á meðal:
i. þátttöku í starfsemi frjálsra félagasamtaka og samtaka, sem láta sig málefni almennings varða og stjórnmálalíf viðkomandi lands, og í störfum og stjórn stjórnmálaflokka,
ii. þátttöku í því að móta og gerast aðilar að samtökum fatlaðs fólks til að koma fram fyrir hönd fatlaðs fólks á alþjóðavettvangi, heima fyrir á landsvísu og innan landsvæða og sveitarfélaga.
30. gr.
Þátttaka í menningarlífi, tómstunda-, frístunda- og íþróttastarfi.
a ) njóti aðgengis að menningarefni í aðgengilegu formi,
b ) njóti aðgengis að sjónvarpsefni, kvikmyndum, leikhúsi og öðrum menningarviðburðum í aðgengilegu formi,
c ) njóti aðgengis að stöðum þar sem flutningur menningarefnis eða þjónusta á sviði menningar fer fram, t.d. leikhúsum, söfnum, kvikmyndahúsum, bókasöfnum og ferðaþjónustu og njóti, eftir því sem við verður komið, aðgengis að minnisvörðum og stöðum sem hafa þjóðmenningarlegt gildi.
2. Aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir til þess að fatlað fólk fái tækifæri til að þróa og nota sköpunargáfu sína og listræna og vitsmunalega getu, ekki einvörðungu í eigin þágu, heldur einnig í því skyni að auðga samfélagið.
3. Aðildarríkin skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir, í samræmi við alþjóðalög, til þess að tryggja að lög, sem vernda hugverkarétt, feli ekki í sér mismunun gagnvart fötluðu fólki eða óréttmætar hindranir við aðgang þess að menningarefni.
4. Fatlað fólk skal eiga rétt, til jafns við aðra, á viðurkenningu og stuðningi við sérstaka menningar- og tungumálssjálfsmynd sína, þar á meðal táknmál og menningu heyrnarlauss og heyrnarskerts fólks.
5. Aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir, í því skyni að gera fötluðu fólki kleift að taka til jafns við aðra þátt í tómstunda-, frístunda- og íþróttastarfi, til þess að:
a ) hvetja til og efla þátttöku fatlaðs fólks, eins og frekast er unnt, í almennu íþróttastarfi á öllum stigum,
b ) tryggja fötluðu fólki tækifæri til þess að skipuleggja, þróa og taka þátt í íþrótta- og tómstundastarfi fyrir fatlað fólk og stuðla í því skyni að framboði á viðeigandi leiðsögn, þjálfun og úrræðum til jafns við aðra,
c ) tryggja fötluðu fólki aðgang að stöðum þar sem íþrótta- og tómstundastarf fer fram og að ferðamannastöðum,
d ) tryggja fötluðum börnum jafnt aðgengi á við önnur börn til þátttöku í leikjum, tómstunda-, frístunda- og íþróttastarfi, þar á meðal innan skólakerfisins,
e ) tryggja fötluðu fólki aðgang að þjónustu þeirra sem annast skipulagningu tómstundastarfs, ferðamennsku, frístunda- og íþróttastarfs.
31. gr.
Tölfræðilegar upplýsingar og gagnasöfnun.
a ) vera í samræmi við lögmæltar öryggisráðstafanir, þar á meðal löggjöf um gagnavernd, til þess að tryggja trúnað og virðingu fyrir einkalífi fatlaðs fólks,
b ) vera í samræmi við alþjóðlega viðurkennd viðmið um vernd mannréttinda og grundvallarfrelsis og siðferðileg viðmið við söfnun og notkun tölfræðilegra upplýsinga.
2. Upplýsingar, sem er safnað samkvæmt þessari grein, skal sundurliða eftir því sem við á og nota til þess að meta hvernig aðildarríkjunum miðar að innleiða skuldbindingar sínar samkvæmt samningi þessum og til að greina og takast á við þær hindranir sem fatlað fólk stendur frammi fyrir þegar það hyggst nýta sér réttindi sín.
3. Aðildarríkin skulu ábyrgjast miðlun fyrrnefndra tölfræðilegra upplýsinga og tryggja fötluðu fólki og öðrum aðgengi að þeim.
32. gr.
Alþjóðlegt samstarf.
a ) að tryggja að alþjóðlegt samstarf, þar á meðal alþjóðlegar þróunaráætlanir, nái til fatlaðs fólks og sé því aðgengilegt,
b ) að greiða fyrir og styðja uppbyggingu þekkingar og getu, þar á meðal með því að skiptast á og miðla upplýsingum, reynslu, þjálfunaráætlunum og bestu starfsvenjum,
c ) að greiða fyrir samvinnu á sviði rannsókna og auðvelda aðgengi að vísinda- og tækniþekkingu,
d ) að láta í té, eftir því sem við á, tækni- og efnahagsaðstoð, meðal annars með því að auðvelda aðgang að og miðla aðgengilegri og styðjandi tækni og með yfirfærslu á tækni.
2. Ákvæði þessarar greinar hafa engin áhrif á þá skyldu sérhvers aðildarríkis að efna skuldbindingar sínar samkvæmt samningi þessum.
33. gr.
Framkvæmd og eftirlit innanlands.
2. Aðildarríkin skulu, í samræmi við réttar- og stjórnkerfi hvers ríkis um sig, viðhalda, treysta, tiltaka eða koma á innviðum, þar á meðal einu eða fleiri sjálfstæðum kerfum, eftir því sem við á, í því skyni að styrkja, vernda og hafa eftirlit með framkvæmd samnings þessa. Aðildarríkin skulu, þegar þau tiltaka slíkt kerfi eða koma því á, taka mið af þeim meginreglum sem gilda um stöðu og starfsemi þjóðbundinna mannréttindastofnana.
3. Borgaralegt samfélag, einkum fatlað fólk og samtök sem koma fram fyrir þess hönd, skal eiga hlut að og taka fullan þátt í eftirlitsferlinu.
34. gr.
Nefnd um réttindi fatlaðs fólks.
2. Þegar samningur þessi tekur gildi skulu tólf sérfræðingar skipa nefndina. Eftir að sextíu aðilar til viðbótar hafa fullgilt samninginn eða gerst aðilar að honum skal fjölga í nefndinni um sex fulltrúa sem þýðir að hámarksfjöldi fulltrúa í nefndinni verður átján.
3. Nefndarfólk situr í nefndinni á eigin forsendum sem einstaklingar og skal hafa sterka siðferðisvitund og viðurkennda hæfni og reynslu á því sviði sem samningur þessi tekur til. Óskað er eftir því að aðildarríkin taki eðlilegt tillit til ákvæða 3. mgr. 4. gr. samnings þessa þegar þau tilnefna frambjóðendur sína.
4. Aðildarríkin kjósa fulltrúa í nefndina að teknu tilliti til jafnrar dreifingar milli heimshluta, þess að fulltrúar komi frá ólíkum menningarþjóðfélögum og helstu réttarkerfum og að teknu tilliti til jafnrar þátttöku kynjanna og þátttöku fatlaðra sérfræðinga.
5. Fulltrúarnir í nefndinni skulu kjörnir í leynilegri atkvæðagreiðslu af lista einstaklinga, sem aðildarríkin tilnefna úr hópi borgara sinna, þegar fundir þings aðildarríkjanna fara fram. Á þeim fundum, sem eru ákvörðunarbærir eigi tveir þriðju aðildarríkjanna þar fulltrúa, skulu þeir einstaklingar sem eru kjörnir til setu í nefndinni vera þeir sem hljóta flest atkvæði og hreinan meirihluta atkvæða þeirra aðildarríkja sem eiga fulltrúa sem eru viðstaddir og greiða atkvæði.
6. Halda ber fyrstu kosningu eigi síðar en sex mánuðum eftir þann dag þegar samningur þessi öðlast gildi. Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna skal senda aðildarríkjunum bréf eigi síðar en fjórum mánuðum fyrir dagsetningu sérhverrar kosningar og óska eftir tilnefningum þeirra innan tveggja mánaða. Aðalframkvæmdastjórinn tekur því næst saman skrá í stafrófsröð yfir allt það fólk sem þannig er tilnefnt og þar sem fram kemur hvaða aðildarríki tilnefndi það og sendir að svo búnu skrána þeim ríkjum sem eru aðilar að samningi þessum.
7. Kjörtímabil fulltrúa í nefndinni er fjögur ár. Heimilt er að endurkjósa þá einu sinni. Engu að síður skal kjörtímabili sex þeirra sem eru kosnir í fyrstu kosningu ljúka að tveimur árum liðnum; strax að lokinni fyrstu kosningu skal fundarstjóri, á fundi þeim er um getur í 5. mgr. þessarar greinar, velja nöfn fyrrnefndra sex nefndarfulltrúa með hlutkesti.
8. Kjör hinna sex viðbótarfulltrúa í nefndinni skal fara fram þegar reglubundnar kosningar fara fram í samræmi við viðeigandi ákvæði þessarar greinar.
9. Falli nefndarfulltrúi frá eða segi af sér eða lýsi því yfir að hún eða hann geti ekki, af einhverri annarri ástæðu, gegnt skyldum sínum skal aðildarríkið, sem tilnefndi fulltrúann, skipa annan sérfræðing, sem hefur þá hæfni og uppfyllir þær kröfur er um getur í viðeigandi ákvæðum þessarar greinar, til þess að starfa í nefndinni út kjörtímabilið.
10. Nefndin skal setja sér eigin starfsreglur.
11. Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna skal útvega nauðsynlegt starfsfólk og aðstöðu til þess að nefndin geti sinnt störfum sínum með árangursríkum hætti samkvæmt samningi þessum og boða til fyrsta fundar hennar.
12. Þau sem sitja í nefndinni, sem er komið á fót samkvæmt samningi þessum, skulu með samþykki allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna þiggja laun úr sjóðum Sameinuðu þjóðanna samkvæmt þeim skilmálum og skilyrðum sem allsherjarþingið kann að ákveða, að teknu tilliti til mikilvægis þeirra ábyrgðarstarfa sem nefndin sinnir.
13. Fulltrúar í nefndinni eiga tilkall til aðstöðu, réttinda og friðhelgi sérfræðinga, sem reka erindi Sameinuðu þjóðanna, eins og mælt er fyrir um í viðeigandi hlutum Samningsins um réttindi og friðhelgi Sameinuðu þjóðanna.
35. gr.
Skýrslugjöf aðildarríkjanna.
2. Eftir það skulu aðildarríkin senda skýrslur sínar eigi sjaldnar en á fjögurra ára fresti og oftar í hvert sinn sem nefndin fer fram á það.
3. Nefndin skal ákvarða allar leiðbeiningar um efni skýrslnanna.
4. Aðildarríki, sem hefur sent nefndinni heildstæða frumskýrslu, þarf ekki að endurtaka áður veittar upplýsingar í skýrslum sem á eftir koma. Óskað er eftir því, þegar aðildarríkin undirbúa skýrslur til nefndarinnar, að þau geri það með opnum og gagnsæjum hætti og taki eðlilegt tillit til ákvæðisins í 3. mgr. 4. gr. samnings þessa.
5. Í skýrslunum er heimilt að geta um þá þætti og erfiðleika sem hafa áhrif á það hvernig miðar að efna skuldbindingar samkvæmt samningi þessum.
36. gr.
Umfjöllun um skýrslur.
2. Dragist verulega á langinn að aðildarríki sendi skýrslu sína getur nefndin tilkynnt hlutaðeigandi aðildarríki um að nauðsynlegt sé að kanna framkvæmd samnings þessa í því aðildarríki, á grundvelli áreiðanlegra upplýsinga sem nefndin hefur aðgang að, hafi viðkomandi skýrsla ekki verið send innan þriggja mánaða frá tilkynningunni. Nefndin skal bjóða hlutaðeigandi aðildarríki að taka þátt í slíkri könnun. Bregðist aðildarríkið við með því að senda viðkomandi skýrslu gilda ákvæði 1. mgr. þessarar greinar.
3. Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna skal gera öllum aðildarríkjunum kleift að nálgast skýrslurnar.
4. Aðildarríkin skulu gera skýrslur sínar aðgengilegar almenningi í eigin löndum og greiða fyrir aðgangi að þeim tillögum og tilmælum sem varða þessar skýrslur.
5. Nefndin skal, eftir því sem hún telur við eiga, senda sérstofnunum, sjóðum og áætlunum Sameinuðu þjóðanna og öðrum bærum stofnunum, skýrslur frá aðildarríkjum, til þess að unnt sé að taka fyrir beiðni um eða vísbendingu um þörf fyrir tæknilega ráðgjöf eða aðstoð, sem þar kemur fram, ásamt athugasemdum nefndarinnar og tilmælum, ef um þau er að ræða, viðvíkjandi þessum beiðnum eða vísbendingum.
37. gr.
Samvinna milli aðildarríkjanna og nefndarinnar.
2. Nefndin skal, í samskiptum sínum við aðildarríkin, taka eðlilegt tillit til leiða og aðferða við að auka getu innanlands til þess að framkvæma samning þennan, þar á meðal í gegnum alþjóðlegt samstarf.
38. gr.
Tengsl nefndarinnar við aðrar stofnanir.
a ) skulu sérstofnanir Sameinuðu þjóðanna og aðrar stofnanir þeirra hafa rétt til þess að eiga fyrirsvar þegar fjallað er um framkvæmd þeirra ákvæða samnings þessa sem umboð þeirra tekur til. Nefndin getur óskað eftir því við sérstofnanirnar og aðrar bærar stofnanir, eftir því sem hún telur við hæfi, að þær leggi fram sérfræðiálit um framkvæmd samningsins innan þeirra sviða sem umboð hverrar um sig tekur til. Nefndin getur óskað eftir því við sérstofnanir og aðrar stofnanir Sameinuðu þjóðanna að þær leggi fram skýrslur um framkvæmd samningsins á þeim sviðum sem starfsemi þeirra tekur til.
b ) þegar nefndin uppfyllir skyldur sínar eftir umboði sínu skal hún hafa samráð, eftir því sem við á, við aðrar hlutaðeigandi stofnanir, sem er komið á fót samkvæmt alþjóðasamningum um mannréttindi, í því skyni að tryggja samræmi leiðbeininga, tillagna og almennra tilmæla hverrar um sig viðvíkjandi skýrslugerð og að forðast tvíverknað og skörun í störfum þeirra.
39. gr.
Skýrsla nefndarinnar.
Slíkar tillögur og almenn tilmæli ber að fella inn í skýrslu nefndarinnar ásamt athugasemdum, ef einhverjar eru, frá aðildarríkjunum.
40. gr.
Þing aðildarríkjanna.
2. Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna skal kalla saman þing aðildarríkjanna eigi síðar en sex mánuðum eftir að samningur þessi öðlast gildi. Aðalframkvæmdastjórinn boðar til funda annað hvert ár eftir það eða eins oft og þing aðildarríkjanna ákveður.
41. gr.
Vörsluaðili.
42. gr.
Undirritun.
43. gr.
Samþykki fyrir því að vera bundinn af samningi þessum.
44. gr.
Svæðisstofnanir um samvinnu.
2. Vísanir til „aðildarríkja“ í samningi þessum eiga við slíkar stofnanir eins langt og valdheimildir þeirra ná.
3. Að því er varðar 1. mgr. 45. gr. og 2. og 3. mgr. 47. gr. samnings þessa skal eigi telja með skjöl sem svæðisstofnun um samvinnu afhendir til vörslu.
4. Svæðisstofnanir um samvinnu geta, í málum sem valdheimildir þeirra ná til, neytt atkvæðisréttar á þingi aðildarríkja með sama fjölda atkvæða og fjöldi aðildarríkja þeirra, sem eru aðilar að samningi þessum, segir til um. Slík stofnun skal ekki neyta atkvæðisréttar síns ef eitthvert aðildarríki hennar neytir atkvæðisréttar síns og öfugt.
45. gr.
Gildistaka.
2. Gagnvart sérhverju ríki eða svæðisstofnun um samvinnu, sem fullgildir samning þennan, staðfestir hann formlega eða gerist aðili að honum eftir afhendingu tuttugasta skjalsins um slíka athöfn til vörslu, skal samningurinn öðlast gildi á þrítugasta degi eftir að hlutaðeigandi ríki eða slík stofnun hefur afhent viðkomandi skjal sitt til vörslu.
46. gr.
Fyrirvarar.
2. Heimilt er að draga fyrirvara til baka hvenær sem er.
47. gr.
Breytingar.
2. Breyting, sem er innleidd og samþykkt í samræmi við 1. mgr. þessarar greinar, öðlast gildi á þrítugasta degi eftir að fjöldi skjala um staðfestingu, sem hafa verið afhent til vörslu, jafngildir fjölda samningsríkja að tveimur þriðju þann dag þegar breytingin er samþykkt. Eftir það öðlast breytingin gildi gagnvart hvaða aðildarríki sem er á þrítugasta degi eftir að það afhendir skjal sitt um staðfestingu til vörslu. Breyting er aðeins bindandi fyrir þau aðildarríki sem hafa staðfest hana.
3. Breyting, sem er innleidd og samþykkt í samræmi við 1. mgr. þessarar greinar og varðar 34., 38., 39. og 40. gr. einvörðungu, skal, ákveði þing aðildarríkja það einróma, öðlast gildi gagnvart öllum aðildarríkjum á þrítugasta degi eftir að fjöldi skjala um staðfestingu, sem hafa verið afhent til vörslu, jafngildir fjölda aðildarríkja að tveimur þriðju þann dag þegar breytingin er samþykkt.
48. gr.
Úrsögn.
49. gr.
Aðgengilegt form.
50. gr.
Gildir textar.
ÞESSU TIL STAÐFESTU hafa undirritaðir fulltrúar, sem til þess hafa fullt umboð ríkisstjórna sinna, undirritað samning þennan.
Greinargerð.
Frumvarp þetta var lagt fram á 156. löggjafarþingi ( 187. mál) en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt óbreytt. Með frumvarpi þessu er lagt til að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði lögfestur í heild sinni. Samningurinn um réttindi fatlaðs fólks var samþykktur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 13. desember 2006. Ísland undirritaði samninginn í mars 2007 og fullgilti hann í september 2016. Markmið samningsins er að efla, verja og tryggja full og jöfn mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk til jafns við aðra og efla virðingu fyrir eðlislægri reisn þess.
Í júní 2019 samþykkti Alþingi þingsályktun um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sbr. þingsályktun nr. 33/149. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins frá 21. desember 2024 kemur fram að lögfesta skuli samninginn.
Til að koma réttindum samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks betur í framkvæmd og undirbúa lögfestingu hans hófst vinna við gerð landsáætlunar um innleiðingu hans haustið 2022. Sérstök verkefnisstjórn hefur haldið utan um vinnu við landsáætlunina, en í henni eiga sæti fulltrúar félags- og vinnumarkaðsráðuneytis, forsætisráðuneytis, heilbrigðisráðuneytis, mennta- og barnamálaráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis, innviðaráðuneytis, dómsmálaráðuneytis, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Geðhjálpar, Landssamtakanna Þroskahjálpar og ÖBÍ réttindasamtaka. Þar að auki störfuðu 11 vinnuhópar með verkefnisstjórninni, sem í sátu fulltrúar hagsmunasamtaka, sveitarfélaga og ríkis. Einnig var stofnaður sérstakur vinnuhópur til að undirbúa lögfestingu samningsins. Lögð var rík áhersla á samráð við gerð landsáætlunar. Haldið var samráðsþing í Hörpu í febrúar 2023, auk þess sem þáverandi félags- og vinnumarkaðsráðherra hélt tíu opna samráðsfundi víðs vegar um landið.
Þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks fyrir árin 2024–2027, nr. 9/154, var samþykkt í mars 2024. Áætlunin, sem einnig gengur undir heitinu landsáætlun um innleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, felur í sér aðgerðir sem miða að því að koma ákvæðum samningsins til framkvæmda. Í framkvæmdaáætluninni er m.a. að finna aðgerð um lögfestingu samningsins, sbr. aðgerð F.1.
Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks kveður á um að til staðar þurfi að vera sjálfstæð innlend mannréttindastofnun sem hefur eftirlit með samningnum, sbr. 2. mgr. 33. gr. samningsins. Hefur tilvist slíkrar stofnunar því verið talin forsenda þess að hægt sé að lögfesta samninginn í heild sinni. Í kjölfar þess að lög um Mannréttindastofnun Íslands, nr. 88/2024, voru samþykkt á Alþingi í júní 2024 hófst vinna við gerð frumvarps þessa.
2. Tilefni og nauðsyn lagasetningar.
Með fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hefur íslenska ríkið skuldbundið sig gagnvart öðrum aðildarríkjum til að uppfylla þær skyldur og tryggja þau réttindi sem kveðið er á um í samningnum. Á Íslandi er byggt á grunnreglunni um tvíeðli landsréttar og þjóðaréttar, sem felur í sér að alþjóðlegir samningar sem Ísland er aðili að verða ekki sjálfkrafa hluti af landsrétti, heldur þarf að innleiða þá með lagasetningu. Hér á landi hefur verið hefð fyrir því að aðlaga íslensk lög að alþjóðlegum mannréttindasamningum, fremur en að lögfesta þá í heild sinni. Enn fremur gildir sú almenna regla í íslenskum rétti að skýra skal lög til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar ríkisins. Þannig er almennt leitast við að efna þjóðréttarskuldbindingar Íslands án þess að gera samninga hluta af landsrétti berum orðum. Tveir alþjóðlegir mannréttindasamningar hafa þó verið lögfestir í heild sinni, annars vegar mannréttindasáttmáli Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og hins vegar samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013 (barnasáttmálinn).
Frá því að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks var fullgiltur af Íslands hálfu hafa verið gerðar ýmsar lagabreytingar og ný lög sett sem miða að því að innleiða samninginn og aðlaga íslenska löggjöf að honum. Samningurinn í heild sinni hefur þó ekki lagagildi hér á landi. Í dómaframkvæmd má finna vísbendingar um að það myndi styrkja stöðu samningsins að lögfesta hann, en dæmi eru um dóma þar sem tekið er fram að samningurinn hafi ekki verið leiddur í lög hér á landi. Með frumvarpi þessu er lagt til að samningurinn verði lögfestur og þannig tryggt að hægt verði að beita honum sem fullgildri réttarheimild fyrir dómstólum og öðrum úrskurðaraðilum. Með því er leitast við að auka réttaráhrif samningsins og styrkja mannréttindi fatlaðs fólks á Íslandi. Má í því sambandi benda á að lögfesting fyrrnefndra samninga, mannréttindasáttmála Evrópu og barnasáttmálans, hefur styrkt stöðu þeirra umtalsvert og aukið vægi þeirra í íslenskri réttarframkvæmd.
3. Meginefni frumvarpsins.
3.1. Almennt.
Með frumvarpinu er lagt til að heildartexti samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks öðlist lagagildi hér á landi. Markmiðið með lögfestingunni er að auka réttaráhrif samningsins hér á landi og styrkja mannréttindi fatlaðs fólks.
Í samningnum má finna fjölmargar greinar sem miða að því að tryggja að fatlað fólk njóti í reynd allra mannréttinda sinna og gera þeim kleift að taka fullan og virkan þátt í samfélaginu til jafns við aðra. Til fatlaðs fólks samkvæmt samningnum teljast m.a. þau sem eru með langvarandi líkamlega, andlega eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun og sem verða fyrir ýmiss konar hindrunum sem geta komið í veg fyrir fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra. Samningurinn á því við um stóran og fjölbreyttan hóp fólks.
Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks felur almennt ekki í sér ný efnisréttindi, heldur tryggir réttindi sem nú þegar njóta verndar í öðrum mannréttindasamningum. Þó að aðrir mannréttindasamningar eigi að tryggja réttindi allra, óháð fötlun, hefur fatlað fólk í gegnum tíðina verið líklegra til að njóta ekki mannréttinda sinna í raun og veru og jafnframt átt erfiðara með að sækja rétt sinn. Var því talið nauðsynlegt að útfæra réttindi fatlaðs fólks í sérstökum mannréttindasamningi, sem miðar m.a. að því að tryggja jafnrétti, koma í veg fyrir mismunun á grundvelli fötlunar, stuðla að inngildingu, tryggja virka þátttöku fatlaðs fólks og fjarlægja hindranir sem fatlað fólk mætir í samfélaginu.
3.2. Íslensk þýðing á samningnum.
Samningurinn hefur verið þýddur nokkrum sinnum á íslensku. Lengi vel var opinber þýðing samningsins sú sem fylgdi tillögu þeirri er varð að þingsályktun nr. 61/145 um fullgildingu samningsins. Við vinnu við skrif á fyrstu skýrslu Íslands um framkvæmd samningsins, sem hófst árið 2018, kom fljótt í ljós að gildandi þýðing væri ekki í nógu góðu samræmi við frumtexta samningsins og þá hugmyndafræði sem hann boðar. Var því ákveðið að endurskoða þýðinguna, með aðstoð sérfræðings í réttindum fatlaðs fólks og í samráði við hagsmunasamtök og fræðasamfélagið. Ný þýðing var samþykkt í maí 2021 með þingsályktun nr. 21/151. Er sú þýðing lögð til grundvallar í frumvarpi þessu.
3.3. Samningurinn um réttindi fatlaðs fólks.
3.3.1. Tilurð samningsins.
Fyrir tilkomu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hafði þegar verið unnið allnokkurt starf í þágu réttinda fatlaðs fólks á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Árið 1975 var yfirlýsing um réttindi fatlaðs fólks samþykkt af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, en hún fól í sér formlega viðurkenningu á því að fatlað fólk ætti sömu mannréttindi og aðrir. Árið 1982 var samþykkt framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks, sem lagði áherslu á rétt fatlaðs fólks til þátttöku í samfélaginu til jafns við aðra. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins var svo samþykktur árið 1989, en hann er fyrsti alþjóðlegi mannréttindasamningurinn sem hefur að geyma sérstakt ákvæði um réttindi fatlaðs fólks, sbr. 23. gr. samningsins um réttindi fatlaðra barna. Loks voru meginreglur Sameinuðu þjóðanna um jöfnun tækifæra fyrir fatlað fólk samþykktar í desember 1993, en segja má að þær hafi verið undanfari samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
Þó að fyrrnefndir gerningar hafi falið í sér aukna viðurkenningu á réttindum fatlaðs fólks voru þeir ekki bindandi að þjóðarétti. Enn fremur voru aðrir alþjóðlegir mannréttindasamningar ekki taldir nógu vel til þess fallnir að vernda réttindi fatlaðs fólks, þar sem þeir tækju ekki nægilegt tillit til reynslu og veruleika fatlaðs fólks. Var því talið nauðsynlegt að ganga lengra og hefja undirbúning nýs mannréttindasamnings um réttindi fatlaðs fólks. Í desember 2001 kom allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna á fót vinnuhóp til að semja slíkan samning, sem varð loks að veruleika með samþykkt samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í desember 2006.
3.3.2. Staða samningsins á Íslandi.
Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks var undirritaður fyrir Íslands hönd 30. mars 2007, sama dag og opnað var fyrir undirskriftir á samningnum. Með undirritun samningsins gaf ríkið til kynna áform sín um að undirgangast skuldbindingar samkvæmt honum. Samningurinn var fullgiltur fyrir Íslands hönd 23. september 2016, sbr. auglýsingu nr. 5/2016 í C-deild Stjórnartíðinda. Fullgilding felur sem fyrr segir í sér að íslenska ríkið er skuldbundið til þess að koma þeim réttindum sem kveðið er á um í samningnum í framkvæmd.
Áður en alþjóðlegir samningar eru fullgiltir fyrir Íslands hönd þarf að gæta þess að landsréttur stangist á við inntak þeirra. Þarf því að fara fram almenn athugun á því hvort breyta þurfi lögum til að aðlaga landsrétt að viðkomandi þjóðréttarskuldbindingu. Undirbúningur að fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks tók lengri tíma en áætlað var vegna umfangs verkefnisins. Fjölmörg ráðuneyti komu að undirbúningnum og fóru yfir löggjöf hvert á sínu sviði til að kanna hvaða lagabreytingar þyrfti að gera til að aðlaga íslensk lög að samningnum. Í þeirri vinnu var haft víðtækt samráð við hagsmunasamtök fatlaðs fólks og aðra hagsmunaaðila. Með lögum um breytingu á ýmsum lögum til undirbúnings fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, nr. 115/2015, var orðalagi fjölda lagaákvæða breytt til að samræma þau hugtakanotkun samningsins, auk þess sem gerðar voru efnislegar lagabreytingar. Enn fremur voru ný lög sett til að uppfylla betur skyldur Íslands samkvæmt samningnum. Má þar t.d. nefna lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, en í 3. mgr. 1. gr. þeirra laga er sérstaklega tekið fram að við framkvæmd laganna skuli framfylgja þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa gengist undir, einkum samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
Frá fullgildingu samningsins hefur hann haft töluverð áhrif við lagasetningu og stefnumótun. Á undanförnum árum hefur einnig verið unnið markvisst að því að koma réttindum samkvæmt samningnum í framkvæmd, meðal annars með framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks fyrir árin 2024–2027, sbr. þingsályktun nr. 9/154. Áætlunin byggist á þeirri framtíðarsýn og þeim meginreglum sem fram koma í samningnum og er henni ætlað að vera hluti af heildstæðri stefnumótun þegar kemur að réttindum fatlaðs fólks. Í áætluninni má finna 60 aðgerðir sem miða að því að uppfylla greinar samningsins, en þær skiptast í eftirfarandi sex flokka:
A. Vitundarvakningu og fræðslu.
B. Aðgengi.
C. Sjálfstætt líf.
D. Menntun og atvinnu.
E. Þróun þjónustu.
F. Lögfestingu.
Stefnt er að því að halda áfram vinnu við að koma ákvæðum samningsins til framkvæmda til ársins 2030. Fyrrnefnd verkefnisstjórn um gerð landsáætlunar hefur það hlutverk að fylgja eftir innleiðingu og framkvæmd framkvæmdaáætlunar í málefnum fatlaðs fólks og mun halda árlegt samráðsþing þar sem lagt verður mat á stöðu aðgerða og hugsanlega kallað eftir nýjum eða breyttum aðgerðum í ljósi stöðunnar hverju sinni.
3.3.3. Hugmyndafræði.
Á undanförnum áratugum hefur mikil þróun átt sér stað þegar kemur að viðhorfum til fatlaðs fólks og réttinda þess. Lengi vel var horft á fötlun út frá læknisfræðilegu sjónarhorni, sem felur í sér að litið er á fatlað fólk sem „frávik“ frá öðru fólki sem æskilegt er að lækna eða endurhæfa til að það falli betur að samfélaginu. Einnig er gengið út frá því að lífsgæði fatlaðs fólks séu verri en annarra. Með tímanum hefur viðhorfið þróast yfir í hið félagslega sjónarhorn á fötlun, þar sem lögð er megináhersla á þær hindranir sem fatlað fólk mætir í samfélaginu. Þannig er litið svo á að fötlun megi fyrst og fremst rekja til umhverfis og neikvæðra viðhorfa til fatlaðs fólks, fremur en til skerðingar einstaklingsins. Á sama tíma er bent á mikilvægi þess að taka tillit til hugsanlegra neikvæðra áhrifa skerðingar og persónulegrar reynslu fatlaðs fólks í daglegu lífi þess. Nú er því almennt litið svo á að fötlun verði til vegna samspils umhverfis og viðhorfa í samfélaginu annars vegar og skerðingar einstaklingsins hins vegar. Þetta viðhorf endurspeglast í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, en í formálsorðum samningsins kemur fram að hugtakið fötlun sé í þróun og að fötlun sé afleiðing af samspili milli fólks með skerðingar annars vegar og umhverfis og viðhorfa hins vegar, sem hindra fulla og árangursríka samfélagsþátttöku þess til jafns við aðra.
Samningurinn markaði mikil tímamót í mannréttindabaráttu fatlaðs fólks, þar sem í honum er boðuð ný sýn á fötlun. Litið er á fötlun sem hluta af mannlegum fjölbreytileika fremur en „frávik“. Samningurinn byggist á svokölluðu mannréttindasjónarhorni á fötlun og réttarstöðu fatlaðs fólks, sem leggur áherslu á siðferðileg gildi sem búa að baki mannréttindum og rétt fatlaðs fólks til þess að njóta sömu mannréttinda og aðrir.
3.3.4. Megininntak.
Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er fyrst og fremst samningur um jafnrétti og bann við mismunun. Jafnrétti er þannig rauði þráðurinn í gegnum allar greinar samningsins. Samningnum er ekki ætlað að búa til ný efnisréttindi fyrir fatlað fólk, heldur tryggja að fatlað fólk geti í reynd notið mannréttinda sinna og tekið virkan þátt í samfélaginu, til jafns við ófatlað fólk.
Samningurinn tryggir fötluðu fólki víðtæk mannréttindi, borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Samningurinn samanstendur af formála og 50 efnisgreinum. Formálinn er ekki eiginlegur hluti af samningnum og því ekki formlega bindandi fyrir aðildarríki. Hann veitir þó ákveðnar leiðbeiningar um túlkun samningsins og inntak hans.
Í 1. gr. samningsins kemur fram að markmið hans sé að efla, verja og tryggja að allt fatlað fólk njóti til fulls og til jafns við aðra allra mannréttinda og grundvallarfrelsis og að efla virðingu fyrir eðlislægri reisn þess. Þá er í 2. mgr. 1. gr. hugtakið fötlun skilgreint. Í 2. gr. má svo finna skilgreiningar á ýmsum lykilhugtökum samningsins.
Í 3. gr. samningsins má finna almennar meginreglur samningsins. Meginreglurnar ganga eins og rauður þráður í gegnum allan samninginn og er mikilvægt að hafa þær í huga þegar aðrar greinar hans eru túlkaðar. Almennu meginreglurnar eru eftirfarandi:
a ) virðing fyrir eðlislægri reisn, sjálfræði einstaklinga, þ.m.t. frelsi til að taka eigin ákvarðanir, og sjálfstæði einstaklinga,
b ) bann við mismunun,
c ) full og árangursrík þátttaka í samfélaginu án aðgreiningar,
d ) virðing fyrir fjölbreytni og viðurkenning á fötluðu fólki sem hluta af mannlegum margbreytileika og mannkyni,
e ) aðgengi,
f ) jafnrétti á milli karla og kvenna,
g ) virðing fyrir stigvaxandi getu fatlaðra barna og rétti þeirra til að varðveita sjálfsmynd sína.
Í 4. gr. samningsins er kveðið á um almennar skuldbindingar ríkis á grundvelli samningsins. Í 1. mgr. ákvæðisins er fjallað um ráðstafanir sem ríkið þarf að grípa til í þeim tilgangi að efla og tryggja að fullu öll mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk án mismununar af nokkru tagi. Nokkur greinarmunur er þó gerður á skyldum ríkisins eftir flokkum réttinda. Í 2. mgr. ákvæðisins er tekið fram að aðildarríki skuldbindi sig til að gera ráðstafanir, eins og efni þess frekast leyfa, í því skyni að efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi verði í einu og öllu virk í áföngum. Þannig gerir samningurinn ráð fyrir því að ríki hafi ákveðið svigrúm til að tryggja þessi réttindi í áföngum. Í því sambandi þurfa ríki þó ávallt að huga að almennum meginreglum samningsins og þá ekki síst jafnrétti og banni við mismunun.
Í 5.–30. gr. samningsins má finna efnisgreinar, þar sem fjallað er um öll helstu mannréttindi og áhersla lögð á rétt fatlaðs fólks til þess að njóta þeirra til jafns við aðra, án mismununar. Efnisákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks eru eftirfarandi:
– Jafnrétti og bann við mismunun (5. gr.).
– Fatlaðar konur (6. gr.).
– Fötluð börn (7. gr.).
– Vitundarvakning (8. gr.).
– Aðgengi (9. gr.)
– Réttur til lífs (10. gr.)
– Aðstæður sem skapa hættu og neyðarástand sem kallar á mannúðaraðstoð (11. gr.).
– Jöfn viðurkenning fyrir lögum (12. gr.).
– Aðgangur að réttinum (13. gr.).
– Frelsi og öryggi einstaklingsins (14. gr.).
– Frelsi frá pyndingum eða grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu (15. gr.)
– Frelsi frá misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi og misþyrmingum (16. gr.).
– Verndun friðhelgi einstaklingsins (17. gr.)
– Ferðafrelsi og ríkisfang (18. gr.).
– Að lifa sjálfstæðu lífi og án aðgreiningar í samfélaginu (19. gr.).
– Ferlimál einstaklinga (20. gr.).
– Tjáningar- og skoðanafrelsi og aðgangur að upplýsingum (21. gr.)
– Virðing fyrir einkalífi (22. gr.).
– Virðing fyrir heimili og fjölskyldu (23. gr.).
– Menntun (24. gr.).
– Heilbrigði (25. gr.).
– Hæfing og endurhæfing (26. gr.).
– Vinna og starf (27. gr.).
– Viðunandi lífskjör og félagsleg vernd (28. gr.).
– Þátttaka í stjórnmálum og opinberu lífi (29. gr.).
– Þátttaka í menningarlífi, tómstunda-, frístunda- og íþróttastarfi (30. gr.).
Jafnrétti og bann við mismunun er, eins og áður hefur komið fram, hornsteinn þeirra réttinda sem samningurinn kveður á um. Mismunun á grundvelli fötlunar merkir samkvæmt samningnum hvers konar greinarmun, útilokun eða takmörkun á grundvelli fötlunar sem hefur þann tilgang eða þau áhrif að torvelda eða koma í veg fyrir að öll mannréttindi og grundvallarfrelsi séu viðurkennd, þeirra sé notið eða þau séu nýtt, á jafnréttisgrundvelli, á sviði stjórnmála, efnahagsmála, félagsmála og menningarmála. Hugtakið tekur til mismununar í hvaða mynd sem er, þ.m.t. þegar fötluðu fólki er neitað um viðeigandi aðlögun. Með viðeigandi aðlögun er átt við að gerðar séu nauðsynlegar og viðeigandi breytingar og lagfæringar, sem eru ekki umfram það sem eðlilegt má teljast eða of íþyngjandi, þar sem þeirra er þörf í sérstöku tilviki, til þess að tryggt sé að fatlað fólk fái notið eða geti nýtt sér, til jafns við aðra, öll mannréttindi og grundvallarfrelsi.
Í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er lögð rík áhersla á jafna viðurkenningu fatlaðs fólks fyrir lögum, persónufrelsi og friðhelgi einkalífs, enda hefur fatlað fólk oft þurft að sæta skerðingu á þessum réttindum í framkvæmd. Samningurinn leggur einnig áherslu á aðgengi, inngildingu og réttinn til sjálfstæðs lífs, sem miðar að því að tryggja rétt fatlaðs fólks til að taka fullan og virkan þátt á öllum sviðum samfélagsins til jafns við aðra. Lykilforsenda þessara réttinda er algild hönnun, þ.e. að hönnun vara, umhverfis, áætlana og þjónustu sé þannig að allt fólk geti nýtt sér, án þess að koma þurfi til umbreytinga eða sérstakrar hönnunar. Enn fremur þarf að tryggja virka þátttöku fatlaðs fólks, þar á meðal fatlaðra barna, í lagasetningu, stefnumótun og öðrum ákvörðunum sem varða málefni fatlaðs fólks
Ein af forsendum þess að þau réttindi sem kveðið er á um í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði að veruleika í daglegu lífi fatlaðs fólks er fullnægjandi þekking á samningnum og breytt viðhorf til fatlaðs fólks meðal opinberra aðila, fagfólks og almennings. Í samningnum er því lögð sú skylda á aðildarríki að stuðla að vitundarvakningu um samninginn á öllum sviðum samfélagsins og vinna gegn staðalímyndum og fordómum.
3.3.5. Framkvæmd og eftirlit.
Í 31.–40. gr. samningsins er fjallað um innleiðingu, eftirlit með framkvæmd samningsins og ýmiss konar alþjóðlega samvinnu á grundvelli hans. Í 31. gr. er lögð sú skylda á aðildarríki að safna viðeigandi upplýsingum, m.a. tölfræðilegum gögnum, sem gera þeim kleift að móta og framfylgja stefnum til að koma samningnum í framkvæmd.
Eftirlit með samningnum er í höndum nefndar Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks en hlutverk hennar er að fylgjast með framkvæmd samningsins, sbr. 34.–39. gr. hans. Sérhverju aðildarríki ber að senda nefndinni heildstæða skýrslu um framkvæmd samningsins og þær ráðstafanir sem gripið hefur verið til í því skyni að efna skuldbindingar þess samkvæmt samningnum. Fyrstu skýrslu skal skila innan tveggja ára frá því að samningurinn öðlast gildi og síðan eigi sjaldnar en á fjögurra ára fresti eftir það. Nefndin fjallar um sérhverja skýrslu og gefur í kjölfarið út almenn tilmæli til aðildarríkis í formi lokaathugasemda. Ísland skilaði fyrstu skýrslu sinni til nefndarinnar árið 2021, en hún hefur enn ekki verið tekin til umfjöllunar af nefndinni.
Samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þurfa aðildarríki einnig að tryggja innlent eftirlit með framkvæmd samningsins. Aðildarríki skulu skv. 1. mgr. 33. gr. samningsins tilnefna einn eða fleiri aðila innan stjórnsýslunnar sem annast eftirlit með innleiðingu samningsins. Skv. 3. gr. laga um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, nr. 88/2011, starfar sérstök réttindavakt innan ráðuneytisins sem hefur ákveðnu hlutverki að gegna þegar kemur að eftirfylgni með réttindum fatlaðs fólks. Á vettvangi ráðuneytisins starfar auk þess fyrrnefnd verkefnisstjórn um landsáætlun um innleiðingu samningsins, sem hefur það hlutverk að fylgja því eftir að réttindum samkvæmt samningnum sé komið í framkvæmd hér á landi. Loks hefur sérstakur stýrihópur Stjórnarráðsins um mannréttindi starfað frá árinu 2017, þar sem eiga sæti fulltrúar allra ráðuneyta. Hópurinn er formlegur samráðs- og samstarfsvettvangur ráðuneyta um öll mannréttindamál. Eitt af meginhlutverkum hópsins er að fylgja eftir athugasemdum og tilmælum frá alþjóðlegum eftirlitsaðilum, þar á meðal lokaathugasemdum sem munu berast frá nefnd Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
3.3.6. Almennar athugasemdir.
Auk þess að hafa eftirlit með framkvæmd samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hefur nefnd Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks það hlutverk að veita aðildarríkjum leiðbeiningar um túlkun samningsins. Eins og aðrar sambærilegar nefndir sem starfa á grundvelli mannréttindasamninga Sameinuðu þjóðanna gefur nefndin út svokallaðar almennar athugasemdir sem fela í sér ítarlega umfjöllun um einstök ákvæði samningsins og veita mikilvægar leiðbeiningar um inntak hans.
Nefndin hefur gefið út átta almennar athugasemdir:
1. Almenn athugasemd nr. 1 um jafna viðurkenningu fyrir lögum (12. gr.).
2. Almenn athugasemd nr. 2 um aðgengi (9. gr.).
3. Almenn athugasemd nr. 3 um fatlaðar konur og stelpur (6. gr.).
4. Almenn athugasemd nr. 4. um menntun án aðgreiningar (24. gr.).
5. Almenn athugasemd nr. 5 um réttinn til sjálfstæðs lífs (19. gr.).
6. Almenn athugasemd nr. 6 um jafnrétti og bann við mismunun (5. gr.).
7. Almenn athugasemd nr. 7 um þátttöku fatlaðs fólks, þar á meðal fatlaðra barna, í gegnum hagsmunasamtök þess, við innleiðingu og eftirlit með samningnum (3. mgr. 4. gr. og 3. mgr. 33. gr.).
8. Almenn athugasemd nr. 8 um vinnu og starf (27. gr.).
3.3.7. Valfrjáls bókun.
Á sama tíma og allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna samþykkti samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í desember 2006 var einnig samþykkt valfrjáls bókun við samninginn. Í október 2024 höfðu alls 106 ríki fullgilt bókunina, þar á meðal Danmörk, Svíþjóð og Finnland. Bókunin var undirrituð fyrir Íslands hönd á sama tíma og samningurinn, 30. mars 2007, en hún hefur ekki verið fullgilt. Alþingi samþykkti þingsályktun um fullgildingu bókunarinnar árið 2016, samhliða fullgildingu samningsins, sbr. þingsályktun nr. 61/145. Einnig má finna aðgerð um að fullgildinga skuli bókunina í fyrrnefndri framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks fyrir árin 2024–2027, sbr. aðgerð F.2.
Valfrjálsa bókunin felur í sér heimild einstaklinga eða hópa einstaklinga til að beina kvörtunum vegna brota á samningnum um réttindi fatlaðs fólks til nefndar Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Eftirlitsnefndin getur tekið kvörtun til meðferðar að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, en m.a. er kannað hvort mál varði réttindi sem kveðið er á um í samningnum og hvort þegar hafi verið reynt að nýta þau úrræði sem eru í boði samkvæmt íslenskum lögum til að ná fram þeim réttindum t.d. með því bera mál undir dómstóla. Eftir að mál hefur verið tekið til umfjöllunar gefur nefndin út álit. Álitið er ekki bindandi, en ríki þurfa að veita nefndinni upplýsingar um hvernig ætlunin er að bregðast við álitinu.
3.3.8. Staða samningsins í öðrum löndum.
Alls höfðu 190 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna fullgilt samninginn 1. október 2024. Þar að auki er Evrópusambandið aðili að samningnum.
Öll Norðurlöndin hafa fullgilt samninginn. Svíþjóð fullgilti samninginn árið 2008, Danmörk árið 2009, Noregur árið 2013 og Finnland árið 2016. Samningurinn hefur hins vegar ekki verið lögfestur í heild sinni annars staðar á Norðurlöndum.
4. Samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar.
Með frumvarpi þessu er lagt til að alþjóðlegur mannréttindasamningur, sem Ísland er aðili að, verði lögfestur í heild sinni. Samningurinn felur ekki í sér ný réttindi fyrir fatlað fólk, heldur miðar að því að útskýra með hvað hætti aðildarríki geta tryggt rétt fatlaðs fólks til að njóta mannréttinda sinna. Samningurinn er því til fyllingar öðrum mannréttindasamningum sem Ísland er aðili að. Er frumvarpið því mikilvægur liður í að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar Íslands.
Markmiðið með lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er að styrkja mannréttindi fatlaðs fólks og koma í veg fyrir mismunun á grundvelli fötlunar. Samræmist frumvarpið því vel mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar og þá ekki síst jafnræðisreglu 65. gr.
5. Samráð.
Frumvarpið varðar fyrst og fremst fatlað fólk og aðstandendur þess. Í fyrrnefndri framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks fyrir árin 2024–2027 má finna aðgerð um lögfestingu samningsins, sbr. aðgerð F.1. Áætlunin var unnin af verkefnisstjórn um gerð landsáætlunar um innleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, þar sem eiga sæti fulltrúar Geðhjálpar, Landssamtakanna Þroskahjálpar, ÖBÍ réttindasamtaka, Sambands íslenskra sveitarfélaga og ráðuneyta. Fulltrúar hagsmunasamtaka fatlaðs fólks leiddu vinnuhópa sem mótuðu þær aðgerðir sem settar eru fram í áætluninni, þar á meðal um lögfestingu samningsins. Vinnuhóparnir kynntu tillögur sínar á samráðsþingi í Hörpu í febrúar 2023, þar sem viðstaddir fengu tækifæri til þess að leggja mat sitt á tillögurnar. Enn fremur voru haldnir tíu opnir samráðsfundir með þáverandi félags- og vinnumarkaðsráðherra og hagsmunasamtökum á tímabilinu maí til ágúst 2023. Níu fundir voru haldnir vítt og breitt um landið og einn rafrænt.
Áform um frumvarp til laga um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks voru til kynningar í samráðsgátt stjórnvalda frá 25. september til 7. október 2024 (mál nr. S-191/2024). Áformin voru einnig rædd sérstaklega á fundi verkefnisstjórnar um gerð landsáætlunar um innleiðingu samningsins. Alls bárust fimm umsagnir um áformin, frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, byggðarráði Skagafjarðar, NPA miðstöðinni, Landssamtökunum Þroskahjálp og ÖBÍ réttindasamtökum. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga kemur fram að með lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks muni fatlaðir einstaklingar geta byggt ríkari rétt á ákvæðum samningsins. Telur sambandið því líkur á að þjónusta sveitarfélaga í málaflokknum verði umfangsmeiri og kostnaðarsamari. Tekið er fram að sveitarfélög landsins styðji heils hugar að fatlað fólk njóti allra þeirra réttinda sem samningur Sameinuðu þjóðanna kveður á um. Til þess að svo megi verða þurfi hins vegar að tryggja að sveitarfélög hafi fjárhagslega burði til að sinna þeirri þjónustu sem gerð er krafa um. Í umsögn byggðarráðs Skagafjarðar er því fagnað að til standi að lögfesta samninginn. Hins vegar er bent á sveitarfélög greiði nú þegar milljarða króna árlega til málaflokksins umfram tekjustofna og framlög frá ríkissjóði og því brýnt að tryggja tafarlausa leiðréttingu á rekstri málaflokksins samhliða lögfestingu samningsins. Líkt og áður hefur komið fram er íslenska ríkið þegar skuldbundið til þess að koma öllum þeim réttindum sem kveðið er á um í samningnum í framkvæmd. Er því ekki gert ráð fyrir því að frumvarpið hafi áhrif á fjárhag sveitarfélaga, umfram það sem nú þegar leiðir af lögbundnum skyldum þeirra til að tryggja réttindi fatlaðs fólks. Starfshópur um kostnaðar- og ábyrgðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga í þjónustu við fatlað fólk hefur skilað tveimur skýrslum þar sem fjallað er um kostnaðar- og ábyrgðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga í þjónustu við fatlað fólk. Á grundvelli fyrri áfangaskýrslu hópsins gerðu ríki og sveitarfélög í desember 2023 með sér samkomulag sem fól í sér breytingu á fjármögnun lögbundinnar sértækrar þjónustu við fatlað fólk samkvæmt lögum um málefni fatlaðs fólks með langvarandi stuðningsþarfir. Samkomulagið fól í sér hækkun útsvarsprósentu sveitarfélaga, sem nam um sex milljörðum kr. miðað við árið 2024. Ári áður var einnig gert samkomulag sem fór í sér breytingar á fjármögnun í þjónustu við fatlað fólk með breytingum á tekjuskatts- og útsvarsstofni. Heildarhækkun á tekjustofnum sveitarfélaga á grundvelli þessara breytinga nam tæplega 12 milljörðum kr. á ársgrundvelli. Síðari áfangaskýrsla starfshópsins var afhent ráðherra í september síðastliðinn, og eru í henni lagðar fram tillögur er varða frekari ábyrgðar- og kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga um þjónustu við fatlað fólk.
Landssamtökin Þroskahjálp benda á að lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks muni fela í sér aukna vernd fyrir mannréttindi fatlaðs fólks og stuðla að aukinni þekkingu á samningnum. Þau taka jafnframt fram að samningurinn og heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna séu öflug tæki fyrir íslensk stjórnvöld til að tryggja að fatlað fólk fái notið mannréttinda sinna til jafns við aðra. NPA miðstöðin lýsir sömuleiðis yfir stuðningi við áform um lögfestinguna. Miðstöðin bendir á að það sé tímabært að tryggja að ákvæði samningsins verði fullgild réttarheimild sem hafi bein réttaráhrif hér á landi. Auk þess er bent á að rétt sé að lögfesta einnig valfrjálsan viðauka við samninginn. ÖBÍ réttindasamtök benda á að lögfesting samningsins muni eyða réttaróvissu og fela í sér umtalsverða réttarbót fyrir fatlað fólk á Íslandi. Einnig er áréttað mikilvægi þess að fullgilda valfrjálsan viðauka við samninginn. Fram hefur komið er stefnt að því að fullgilda valfrjálsa viðaukann við samninginn fyrir Íslands hönd. Viðaukinn felur ekki í sér nein ný efnisréttindi, heldur opnar fyrir möguleika einstaklinga eða hópa einstaklinga til að beina kvörtunum vegna brota á samningnum til nefndar Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Fullgilding mun opna að fullu fyrir slíka kæruleið og því er ekki talin þörf á að lögfesta viðaukann.
Drög að frumvarpinu voru birt til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda dagana 11. október til 25. október (mál nr. S-208/2024). Alls bárust þrjár umsagnir um drögin, frá einstaklingi, Landssamtökunum Þroskahjálp og ÖBÍ réttindasamtökum. Í umsögnum Þroskahjálpar og ÖBÍ var ítrekaður stuðningur við frumvarpið og bent á mikilvægi þess að lögfesta samninginn sem fyrst.
Í janúar 2024 voru frumvarpsdrögin kynnt fyrir samráðsnefnd um málefni fatlaðs fólks, sem er samráðsvettvangur ríkisins, sveitarfélaga og hagsmunaaðila. Nefndin á að vera ráðgefandi fyrir ráðherra við stefnumörkun í málefnum fatlaðs fólks, skv. 36. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018. Nefndin fagnaði frumvarpinu, en benti á mikilvægi þess að greina áætlaðan kostnað og ábata, eins og unnt er.
6. Mat á áhrifum.
Um er að ræða lögfestingu á mannréttindasamningi, sem þegar hefur verið fullgiltur hér á landi og innleiddur í ýmis lög og lagaframkvæmd. Er því ekki gert ráð fyrir því að frumvarpið hafi áhrif á fjárhag ríkissjóðs, hvorki ríkistekjur, útgjöld né eignastöðu.
Mannréttindastofnun Íslands mun sinna ytra eftirliti með framkvæmd samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í júní 2024 voru samþykkt lög um Mannréttindastofnun Íslands, nr. 88/2024, þar sem tekið er fram í 2. gr. að stofnunin skuli hafa eftirlit með framkvæmd samningsins. Lögfesting samningsins gerir ekki ríkari kröfur á aðrar stofnanir ríkisins.
Lögfestingin sem slík kallar ekki á auknar aðgerðir, svo sem þróun þjónustuúrræða eða aukna fræðslu. Hins vegar er kveðið á um þróun þjónustu, aukið aðgengi að menntun og atvinnu, auknar leiðir til sjálfstæðs lífs og annað sem ákvæði samningsins fela í sér í landsáætlun í málefnum fatlaðs fólks fyrir árin 2024–2027.
Sem fyrr segir er ekki gert ráð fyrir því að frumvarpið hafi áhrif á fjárhag sveitarfélaga, umfram það sem nú þegar leiðir af skyldum sveitarfélaga til að tryggja réttindi fatlaðs fólks, þar sem lögfesting samningsins felur ekki í sér ný efnisréttindi heldur að hann verði fullgild réttarheimild. Engin leið er að segja fyrir um hver áhrif lögfestingar mannréttindasamnings geta orðið á dómaframkvæmd, en lögfesting samningsins er liður í réttarþróun sem hefur verið jöfn og stöðug yfir umliðin 10–15 ár. Hliðstæð þróun hefur átt sér stað í málefnum barna. Liður í þeirri þróun var lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins árið 2013, en ekki er hægt að rekja neinar stökkbreytingar á þjónustu eða verulega aukin réttindi til dóma sem fallið hafa á grundvelli þess samnings frá lögfestingu hans. Fari svo að réttarþróun í þjónustu við fatlað fólk á grundvelli dóma sem rekja má til lögfestingar samningsins muni leggja verulega auknar skyldur á sveitarfélög, verður unnt að framkvæma kostnaðar- og ábatamat á þeim áhrifum samhliða gerð næstu landsáætlunar í málefnum fatlaðs fólks fyrir árin 2028–2030.
Lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er fyrst og fremst ætlað að auka réttaráhrif samningsins og styrkja réttindi fatlaðs fólks hér á landi. Fatlað fólk er afar fjölbreyttur hópur, á öllum aldri, af ólíkum uppruna og með búsetu víðsvegar um landið. Mun frumvarpið því hafa jákvæð áhrif á fjölmennan hóp fólks úr mismunandi þjóðfélagshópum. Lögfestingin mun einnig auka þekkingu á samningnum meðal opinberra aðila, fagfólks, félagasamtaka og almennings. Til viðbótar við aukin réttaráhrif felur lögfestingin í sér að við allar breytingar á gildandi lögum og setningu nýrra laga verði tekið mið af samningnum. Þannig mun hugtakanotkun verða uppfærð til samræmis við þá hugmyndafræði sem hann felur í sér.
Jafnréttismat var unnið við vinnslu frumvarpsins. Lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks mun hafa jákvæð áhrif á réttindi alls fatlaðs fólk, óháð kyni. Í 5. gr. samningsins má finna ákvæði um jafnrétti og bann við mismunun, sem miðar að því að tryggja að fatlað fólk verði ekki fyrir mismunun og að gripið sé til ráðstafana til að tryggja raunverulegt jafnrétti fyrir fatlað fólk. Fatlaðar konur og stúlkur eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu, þar sem þær eiga í hættu á að verða fyrir fjölþættri mismunun. Í 6. gr. er að finna sérstakt ákvæði um fatlaðar konur, en þar segir m.a. að gera skuli ráðstafanir til þess að fatlaðar konur og stúlkur fái notið til fulls allra mannréttinda og grundvallafrelsis til jafns við aðra. Jafnframt skal gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að tryggja að fullu þróun, framgang og valdeflingu kvenna í því skyni að tryggt sé að þær geti nýtt sér og notið þeirra mannréttinda og grundvallarfrelsis sem samningur þessi kveður á um. Frumvarpið mun því stuðla að auknu jafnrétti kynjanna og aukinni réttarvernd fyrir fatlaðar konur og stúlkur.
8. gr. samningsins felur í sér að aðildarríki skuldbindi sig til að koma á vitundarvakningu alls staðar innan samfélagsins um fatlað fólk og að auka virðingu fyrir réttindum og mannlegri reisn þess, auk þess að vinna gegn staðalímyndum og fordómum sem tengjast fötluðu fólki. Með því að styrkja jákvæða ímynd fatlaðs fólks og efla samfélagslega vitund um málefni þess má draga úr þeirri margþættu mismunun sem fólk sem tilheyrir fleirum en einum jaðarsettum hópi getur orðið fyrir, svo sem fatlað fólk af erlendum uppruna eða fatlað hinsegin fólk.
Um einstakar greinar frumvarpsins.
Um 1. gr.
Í ákvæðinu er í öðru lagi tekið fram að markmið frumvarpsins sé að tryggja að fatlað fólk njóti til fulls allra mannréttinda sinna. Það orðalag tekur að nokkru leyti mið af 1. gr. samningsins, en þar segir að markmið hans sé að efla, verja og tryggja að allt fatlað fólk njóti til fulls og til jafns við aðra allra mannréttinda og grundvallarfrelsis og að efla virðingu fyrir eðlislægri reisn þess. Í þriðja lagi er tekið fram að með frumvarpinu sé leitast við að tryggja að fatlað fólk geti tekið virkan þátt í samfélaginu til jafns við aðra. Endurspeglar það orðalag þá ríku áherslu sem í samningnum er lögð á rétt fatlaðs fólks til að taka virkan og jafnan þátt í samfélaginu, á eigin forsendum.
Um 2. gr.
Með samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er átt við samninginn um réttindi fatlaðs fólks, sem samþykktur var af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 13. desember 2006 (A/RES/61/106) og fullgiltur fyrir Íslands hönd 23. október 2016, sbr. auglýsingu nr. 5/2016 í C-deild Stjórnartíðinda. Texti samningsins í heild er birtur í fylgiskjali með frumvarpinu og er það sú þýðing sem samþykkt var í maí 2021 með þingsályktun nr. 21/151.
Í ákvæðinu er farin sú leið að taka ekki orðrétt upp öll ákvæði samningsins í frumvarpinu sjálfu, heldur birta texta samningsins í fylgiskjali. Er þetta sú leið sem hefur verið farin í öðrum lögum sem hafa veitt lagagildi ákvæðum þjóðréttarsamninga sem Ísland er aðili að, svo sem í lögum um mannréttindasáttmála Evrópu, nr. 62/1994, og lögum um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, nr. 19/2013.
Um 3. gr.
