Ferill 300. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 1251 — 300. mál.
2. umræða.
Nefndarálit með frávísunartillögu
um frumvarp til laga um rýni á fjárfestingum erlendra aðila vegna þjóðaröryggis og allsherjarreglu.
Frá 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar.
Fyrir liggur að tilgangur og nauðsyn lagasetningar er samkvæmt frumvarpinu að virða eina af meginskyldum ríkisvaldsins sem er að tryggja öryggi þegnanna og samfélagsins, þ.e. þjóðaröryggi.
Frumvarpið gerir hins vegar ráð fyrir yfirgripsmiklu og ítarlegu eftirliti með erlendum fjárfestingum inn í landið, aðfangakaupum íslenskra fyrirtækja og margvíslegum samningum milli innlendra og erlendra aðila. Fyrirséð er að það verður kostnaðarsamt, íþyngjandi og tímafrekt fyrir bæði þá sem falla undir eftirlitið og hið opinbera sem annast eftirlitið.
Hér þarf því að hafa skýrar og einfaldar línur.
Þjóðhagsöryggi er mjög mikilvægt en leiðirnar að því þurfa að vera skynsamlegar. Þegar leiðin að örygginu er orðin of íþyngjandi er hún farin að skaða samkeppnishæfni okkar, þekkingarforskot og tækniframfarir. Þá má segja að meðalið sé að gera sjúklinginn veikari. Það þarf að vera skýrt hvað flokkast undir þjóðhagslega mikilvæga innviði.
Alþjóðastjórnmál hafa þróast þannig að við þurfum að skoða marga hluti í nýju ljósi. Við þurfum líka að efla þjóðhagslega mikilvæga innviði og gera það sem í okkar valdi stendur til að lenda ekki í sömu stöðu og víða í Evrópu þar sem lönd voru algjörlega háð öðrum löndum þegar kom að lykilinnviðum, til að mynda gasi frá Rússlandi. Í því samhengi er ekki óeðlilegt að margir telji að landbúnaður ætti að flokkast til lykilinnviða á Íslandi vegna matvælaöryggis.
En þótt hægt sé að vera sammála tilgangi frumvarpsins þá þarf að einfalda það og skýra betur. Það þarf að gera greinarmun á því hvað eru klár öryggissjónarmið og hvað eru verndunarsjónarmið, þar sem verið er að gæta hagsmuna einhverra ákveðinna umfram aðra. Frumvarpið skýrir ekki nógu vel þennan greinarmun.
Það er stór hætta á því að undir formerkjum öryggissjónarmiða sé í raun verið að koma á alls konar verndunarsjónarmiðum. Þá erum við komin að því að hægt verði að koma í veg fyrir góðar fjárfestingar eða að það verði komið á kerfi þar sem hagsmunaaðilar nota stjórnmál og kerfið til að koma í veg fyrir samkeppni.
Við gerð frumvarpsins var m.a. byggt á dönskum lögum um skimun erlendra fjárfestinga, nr. 1256/2023, um fjárfestingarýni, en Danir hafa verið taldir vera með mest íþyngjandi reglurnar þegar kemur að rýni erlendra fjárfestinga og frumvarpið bætir um betur. Það er því skemmst frá því að segja að innihald frumvarpsins er flókið, óskilvirkt og óskýrt. Það eru settar gríðarlegar byrðar á fyrirtæki, hætta er á að samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja skerðist og til að sinna þessari flóknu rýni mun báknið stækka, því það mun þurfa að sinna þessu viðamikla eftirliti. Er stofnanageta til að sinna þessu verkefni?
Þetta frumvarp er á rangri leið þar sem verið er að yfirfæra alls konar starfsemi fyrirtækja í landinu yfir í einhvers konar innkaupaeftirlit ríkisins. Það mun bara koma niður á samkeppnishæfni þjóðarinnar. Það er einnig afleitt hversu víðtæk reglugerðarheimild ráðherra á að vera.
Hlutverk ríkisins á ekki að vera það að yfirfara daglegan rekstur fyrirtækja í landinu, þegar við erum komin út í það þá erum við á hraðri leið með að lenda á eftir okkar samkeppnisaðilum.
Umsagnir gefa glögga mynd af áhrifum frumvarpsins á fyrirtæki. Frumvarpið nær ekki aðeins til rýni á erlenda fjárfestingu heldur nær það til alls kyns samninga, samninga sem í flestum tilfellum falla þegar undir eftirlit, lögbundið eftirlit Seðlabankans, peningaþvættislöggjöfina eða önnur lög.
Umsögn HS orku rammar ágætlega inn vandamál frumvarpsins en þar kemur eftirfarandi fram:
* Víðtækt gildissvið og óskýrar skilgreiningar á veigamiklum efnisatriðum
* Tilkynningarskylda sem nær til fjölda samninga sem hafa engin efnisleg áhrif á að markmiðum frumvarpsins verði náð.
* Of víðtækar heimildir ráðherra til matskenndra ákvarðana.
* Óvissa um framkvæmd og fyrirsjáanleika.
HS Orka hvetur til þess að frumvarpið verði vandlega rýnt og endurbætt í meðförum þingsins þar sem gætt verði að meðalhófi, fyrirsjáanleika og skilvirkni regluverksins með áherslu á:
* Tilkynningarskylda afmörkuð frekar í lögum en ekki reglugerð.
* Litið sé til áhrifa samninga út frá markmiðum frumvarpsins fremur en tiltekna gerð samninga.
* Einfaldari og skýrari ferla og styttri tímamörk.
* Takmörkun á reglugerðarheimild ráðherra og vandaðri útfærslu lagaákvæða.
Það er nauðsynlegt að átta sig á mikilvægi erlendra fjárfestinga. Við erlendar fjárfestingar verður þekkingaryfirfærsla því með fjármagni kemur þekking, ný störf, aukin framleiðni og nýsköpun, meiri samkeppni, möguleiki á hraðari innviðauppbyggingu og erlent fjármagn er tæki til að opna aðgengi að mörkuðum og lengi má áfram telja. Þannig að það skiptir Ísland verulega miklu máli að vera ekki með svo íþyngjandi regluverk að það dragi úr erlendri fjárfestingu. Í dag erum við ekki að standa okkur nógu vel þegar kemur að því að laða að erlenda fjárfestingu og því þurfum við frekar að huga að því að ýta undir leiðir til að fá aukna erlenda fjárfestingu inn í landið.
Það er mikilvægt fyrir Ísland að hugsa strategískt og um stóru myndina þannig að Ísland standi stefnulega sterkt að vígi efnahagslega og öryggislega en við verðum að viðhalda samkeppnisstöðu okkar. Ef við gerum regluverkið jafn íþyngjandi og þetta frumvarp leggur til og ef við höldum áfram á þeirri braut þá vitum við að minni þekking verður til, hverfur eða fer eitthvað annað sem er hættulegt samkeppnislega.
Kerfi sem krefjast mikillar skriffinnsku verða hlutfallslega meira íþyngjandi fyrir lítil lönd eins og Ísland heldur en stærri lönd. Okkar styrkleikar liggja í að geta verið hraðari og kvikari.
Vöndum okkur því þetta snýst að stórum hluta um samkeppnishæfnina og við erum með verðmætar náttúruauðlindir sem nýtast okkur vel en samkeppnishæfni til framtíðar felst í þekkingu og tækni og þar þurfum við að halda áfram að styrkja okkur og til þess þurfum við erlenda fjárfestingu og ýta undir enn frekari erlenda fjárfestingu.
Frumvarpið hefur tekið miklum breytingum í meðförum efnahags- og viðskiptanefndar en enn eru slíkir annmarkar á frumvarpinu að hætta er á því að verði það samþykkt eins og nefndarálit meiri hlutans leggur til muni það valda mun meiri skaða en gagnsemi og því leggur 1. minni hluti til að málið fái frekari vinnslu á vettvangi ríkisstjórnarinnar.
Að framangreindu virtu leggur 1. minni hluti til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.
Alþingi, 31. maí 2026.
Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir.
