Ferill 600. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 1359 — 600. mál.
2. umræða.
Nefndarálit með breytingartillögu
um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011 (stuðningur við einkarekna fjölmiðla).
Frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar.
Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti, Árvakri hf., Blaðamannafélagi Íslands, Bændasamtökum Íslands, Elísu Guðrúnu ehf., Fjölmiðlatorginu ehf., fjölmiðlanefnd, Fótbolta ehf., Fröken ehf., Gímaldinu ehf., Sýn hf., Viðskiptaráði Íslands, ÖBÍ réttindasamtökum og Öldu – félagi um sjálfbærni og lýðræði.
Nefndinni bárust 13 umsagnir auk minnisblaðs frá menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti og eru gögnin aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Með frumvarpinu er lagt til að stuðningur við einkarekna fjölmiðla verði festur í sessi til fimm ára, sem byggi í meginatriðum á eldra stuðningskerfi sem verið hefur við lýði frá árinu 2021, en þó lagt til að skerpa á einstaka skilyrðum. Þá felur frumvarpið í sér að veittur verði viðbótarstuðningur til fjölmiðla sem sinna daglegri fréttaþjónustu í almannaþágu um allt land og uppfylla sértæk skilyrði.
Umfjöllun nefndarinnar.
Almennt um stuðning við einkarekna fjölmiðla.
Tilefni stuðnings við einkarekna fjölmiðla má rekja til þeirra breytinga sem orðið hafa á umhverfi fjölmiðla á síðustu árum með tilkomu nýrrar tækni og alþjóðlegrar samkeppni sem hefur haft neikvæð áhrif á möguleika innlendra fjölmiðla til tekjuöflunar.
Meiri hlutinn telur brýnt að bregðast við þróun á fjölmiðlamarkaði og styðja við lýðræðishlutverk einkarekinna fjölmiðla með því að tryggja áframhaldandi stuðning sem byggist á því almenna stuðningskerfi sem var lögfest 1. janúar 2021 að norrænni fyrirmynd. Ákvæði í gildandi lögum um stuðning við einkarekna fjölmiðla féllu úr gildi 1. janúar 2026. Meiri hlutinn telur mikilvægt að kveða á um stuðning til næstu fimm ára og tryggja með því aukinn fyrirsjáanleika í rekstri fjölmiðla. Meiri hlutinn áréttar jafnframt að frumvarpið er liður í heildstæðri fjölmiðlastefnu og framtíðarsýn stjórnvalda á sviði fjölmiðla, sem er að fólk eigi greiðan aðgang að fjölbreyttum, ábyrgum og sjálfstæðum fjölmiðlum sem miðla fréttum, samfélagsumræðu og menningu og efla lýðræðislega umræðu.
Markmið stuðnings við einkarekna fjölmiðla.
Í a-lið 1. gr. frumvarpsins kemur fram að markmið stuðnings við einkarekna fjölmiðla sé að efla ritstjórnir þeirra í því skyni að styðja við fréttaþjónustu, lýðræðislega umræðu og treysta stöðu íslenskrar tungu með því að veita fjölmiðlum árlegan fjárhagsstuðning vegna kostnaðar við að vinna fréttir og fréttatengt efni.
Í umsögn fjölmiðlanefndar er bent á að búið sé að fella brott úr markmiðsákvæði laga nr. 66/2025, sem féllu úr gildi 1. janúar 2026, að umfjöllun um samfélagsleg málefni falli undir gildissvið laganna, ásamt fréttum og fréttatengdu efni. Í því felist þrenging á gildissviði stuðningskerfisins. Þá er vísað til þess að gagnlegt væri ef skilgreining á hugtökunum fréttir og fréttatengt efni kæmi fram í lagatexta frumvarpsins og að mikilvægt sé að skýrt sé hvaða efni falli þar undir, m.a. sé óljóst hvort umfjöllun um íþróttir, vísindi, menningu, lífsstíl og trúmál teljist til frétta og fréttatengds efnis.
Í minnisblaði menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytis, dags. 28. maí 2026, kemur fram að gert sé ráð fyrir að almenn skilgreining á hugtökunum fréttir og fréttatengt efni komi fram í reglugerð, líkt og síðustu ár, en þó með nokkuð ítarlegri hætti. Ávallt muni þó verða einhver markatilvik þar sem úthlutunarnefnd mun þurfa að leggja faglegt mat á það hvort fjölmiðlar falli undir gildissvið laganna. Það eigi m.a. við um fjölmiðla sem fjalla eingöngu um íþróttir, en það liggur fyrir að íþróttafréttir sem eru hluti af almennri fréttaþjónustu hafa verið taldar til fréttatengds efnis, en að leiklýsingar samhliða beinum útsendingum frá keppnisíþróttum og umræður um íþróttakappleiki teljist almennt ekki til fréttatengds efnis. Að öðru leyti muni þurfa að líta til þess hvort umfjöllun um vísindi, menningu, lífsstíl o.fl. teljist hluti af ritstjórnarefni þar sem megináhersla er á fréttaþjónustu fjölmiðils.
Meiri hlutinn tekur undir markmið frumvarpsins um að efla ritstjórnir einkarekinna fjölmiðla í því skyni að styðja við fréttaþjónustu, lýðræðislega umræðu og treysta stöðu íslenskrar tungu og að nánari skilgreiningar verði útfærðar í reglugerð ráðherra með hliðsjón af fyrri framkvæmd.
Viðbótarstuðningur til fjölmiðla sem sinna daglegri fréttaþjónustu í almannaþágu.
Með frumvarpinu er lagt til að veittur verði viðbótarstuðningur til fjölmiðla sem uppfylla sértæk skilyrði, þar á meðal um að sinna daglegri fréttaþjónustu á landsvísu, sem talist getur til almennrar fréttaþjónustu í almannaþágu um allt land. Gerðar verða ríkari kröfur en vegna almenna stuðningskerfisins, m.a. um tiltekinn fjölda blaðamanna á fréttaritstjórn og viðbragðsgetu allan sólarhringinn, daglega fréttamiðlun á landsvísu, fjölbreytt efnistök með almenna og víðtæka skírskotun, kosningaumfjöllun á landsvísu, lágmarkshlutfall ritstjórnarefnis á móti auglýsingum á prent- og vefmiðlum og lágmarkshlutfall frumunnins ritstjórnarefnis á prent- og vefmiðlum.
Fyrir nefndinni komu fram athugasemdir við þau skilyrði sem sett eru fyrir viðbótarstuðningi við fréttaþjónustu í almannaþágu á landsvísu. Meðal annars var bent á að það gæti reynst tímafrekt fyrir fjölmiðla sem og fjölmiðlanefnd að leggja mat á það hvort því skilyrði sem fram kemur í 4. tölul. e-liðar 1. gr. fyrir viðbótarstuðningi sé fullnægt, þ.e. um að ritstjórnarefni prent- og vefmiðils sé að lágmarki 50% efnis á móti auglýsingum og a.m.k. 25% ritstjórnarefnis prent- og vefmiðils sé efni sem er frumunnið á ritstjórn. Þá komu fram athugasemdir við það skilyrði 5. tölul. e-liðar 1. gr. fyrir viðbótarstuðningi að 20 blaðamenn, blaðaljósmyndarar og myndatökumenn, að lágmarki, starfi á fréttaritstjórn. Jafnframt komu fram sjónarmið um hvort það að styrkja ráðandi aðila á fjölmiðlamarkaði gæti falið í sér samkeppnishömlun sem væri andstæð reglum EES-samningsins.
Meiri hlutinn hefur skilning á þeim ábendingum sem komu fram varðandi viðbótarstuðning en tekur jafnframt undir sjónarmið í minnisblaði menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytis, dags. 28. maí 2026. Þar bendir ráðuneytið m.a. á að til greina komi að skýra nánar framkvæmd eftirlits varðandi skilyrði fyrir viðbótarstuðningi með leiðbeiningum í reglugerð. Hvað varðar viðmið um fjölda í starfi á ritstjórn fjölmiðils taki það mið af þeirri áherslu stjórnvalda að styðja við kjarnastarfsemi fjölmiðla, sem er blaða- og fréttamennska sem fram fer á fréttaritstjórnum fjölmiðla. Skilyrðin eru sett fram með það að markmiði að fjölmiðlar sem hljóti viðbótarstuðning hafi burði til að veita almenna og fjölbreytta daglega fréttaþjónustu í almannaþágu á landsvísu, t.d. burði til að manna fréttavaktir, sækja blaðamannafundi, bregðast fljótt við á öllum tímum sólarhrings og miðla m.a. upplýsingum um óvænta atburði, t.d. náttúruhamfarir og aðra vá sem kallar á skjót viðbrögð fjölmiðla í almannaþágu. Þá er bent á að frumvarpið hafi verið tilkynnt til Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA. Í tilkynningu ráðuneytisins til ESA hafi m.a. verið vísað til sérstöðu innlends fjölmiðlamarkaðar. Innlendir fjölmiðlar starfi á óvenju smáum markaði og málsvæði, með afar fáum notendum, sem geri þeim erfitt að fjármagna rekstur sinn. Þegar við bætist samkeppni frá alþjóðlegum fjölmiðlum, gervigreind og tæknirisum með mikið fjárhagslegt bolmagn sé ljóst að staða allra innlendra fjölmiðla sé sérstaklega viðkvæm og á það einnig við um þá fjölmiðla sem teljast stærstir á innlendum fjölmiðlamarkaði.
Aðgengi að efni fjölmiðla fyrir fólk með fötlun.
ÖBÍ réttindasamtök lýstu yfir vonbrigðum með að ekki væru gerðar ríkari kröfur um aðgengi að efni fjölmiðla fyrir fatlað fólk, m.a. með kröfum um textun á myndefni, hljóðlýsingu á völdu efni eftir því sem við á og aðgengilegu viðmóti á vef og snjalltækjalausnum.
Í minnisblaði menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytis, dags. 28. maí 2026, er bent á að önnur ákvæði laga um fjölmiðla séu í gildi samhliða lögfestingu frumvarpsins. Þar á meðal sé 30. gr. laganna um aðgengi sjón- og heyrnarskertra að myndmiðlunarefni. Þá gilda sérlög um Ríkisútvarpið þar sem ítarlegri kröfur um textun og táknmálstúlkun er að finna í 6. gr. Auk þess eru ákvæði um aðgengismál í þjónustusamningi ráðherra við Ríkisútvarpið sem útfærð eru í aðgengisstefnu sem Ríkisútvarpinu ber að setja á grundvelli þjónustusamnings.
Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að tryggja aðgengi að efni fjölmiðla. Á grundvelli gildandi laga um fjölmiðla eru þær kröfur gerðar til fjölmiðla sem miðla myndefni að gera þjónustu sína aðgengilega sjón- og heyrnarskertum, auk þeirra sem búa við þroskaröskun. Þá eru gerðar enn ríkari kröfur um aðgengi á vegum Ríkisútvarpsins um fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Meiri hlutinn leggur þó ekki til að kveða á um að það verði gert að skilyrði fyrir veitingu styrks.
Breytingartillögur.
Skipunartímabil úthlutunarnefndar.
Í umsögn fjölmiðlanefndar er bent á að í b-lið 1. gr. frumvarpsins komi fram að skipunartímabil úthlutunarnefndar sé til 31. janúar 2030. Bent er á að væntanlega sé þar um misritun að ræða og er það staðfest í minnisblaði menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytis, dags. 28. maí 2026. Meiri hlutinn leggur til breytingu þess efnis að kveðið verði á um að skipunartímabil úthlutunarnefndar sé til 31. desember 2030 til samræmis við það að ákvæði X. kafla B falla úr gildi 1. janúar 2031, sbr. 2. gr. frumvarpsins.
Mat á skuldastöðu gagnvart ríkissjóði.
Í d-lið 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um skilyrði fyrir stuðningi við einkarekna fjölmiðla. Fyrir nefndinni komu fram athugasemdir við breytingar á tilteknum skilyrðum fyrir rekstrarstuðningi. Í 7. tölul. ákvæðisins kemur fram það skilyrði fyrir rekstrarstuðningi að fjölmiðlaveita sé ekki í vanskilum með opinber gjöld, skatta og skattasektir sem komnar voru á eindaga fyrir lok næsta árs á undan. Þá hafi verið bætt við ákvæðið nýjum málslið um að við mat á skuldastöðu gagnvart ríkissjóði skuli miðað við þá dagsetningu þegar umsókn berst úthlutunarnefnd. Í umsögn fjölmiðlanefndar er bent á að þetta orðalag feli í sér þrengingu miðað við fyrri framkvæmd úthlutunarnefndar og leggur hún til að fallið verði frá þessari viðbót.
Að teknu tilliti til ábendingar fjölmiðlanefndar er í minnisblaði menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytis, dags. 28. maí 2026, lögð til breyting á orðalagi ákvæðisins og leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að fella brott 2. málsl. 7. tölul. d-liðar 1. gr.
Dagsetning umsóknarfrests.
Í umsögn fjölmiðlanefndar er lagt til að fallið verði frá því að kveða á um umsóknarfrest í 1. mgr. 62. gr. f, þar sem fram kemur að umsókn um rekstrarstuðning skuli berast úthlutunarnefnd eigi síðar en 1. júní ár hvert samkvæmt frumvarpinu. Þess í stað verði kveðið á um umsóknarfrestinn í reglugerð til að tryggja aukinn sveigjanleika líkt og gert var í eldri lögum, nr. 66/2025.
Í minnisblaði menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytis, dags. 28. maí 2026, kemur fram að á samráðsfundum ráðuneytisins með fjölmiðlum hafi komið fram skýrt ákall um að umsóknarferlið yrði fært framar á árið og útgreiðslum rekstrarstuðnings flýtt. Með því að skilgreina umsóknarfrest í lögum væri komið til móts við þær athugasemdir og áhersla lögð á að ljúka afgreiðslu umsókna fyrr á árinu. Jafnframt er þó tekið undir ábendingu fjölmiðlanefndar um að nauðsynlegt sé að skilgreina umsóknarfrest á árinu 2026 með bráðabirgðaákvæði, í ljósi þess að frumvarpið er ekki orðið að lögum fyrir tilgreindan frest.
Meiri hlutinn tekur undir tillögu ráðuneytisins um að mikilvægt sé að leitast við að greiðslur geti farið fram fyrr á árinu, það styrki betur fyrirsjáanleika í rekstrarumhverfi fjölmiðla. Meiri hlutinn telur því ekki tilefni til að falla frá því að kveðið verði á um umsóknarfrest í lögunum og væntir þess að með því verði unnt að ljúka afgreiðslu umsókna fyrr á árinu en verið hefur. Aftur á móti leggur meiri hlutinn til að við frumvarpið bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða þar sem fram komi að umsóknarfrestur á árinu 2026 verði skilgreindur í reglugerð, enda útilokað að unnt verði að virða umrædd tímamörk á þessu ári.
Athugasemdir Eftirlitsstofnunar EFTA.
Í minnisblaði menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytis, dags. 28. maí 2026, kemur fram að frumvarpið hafi verið tilkynnt til Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, á grundvelli reglna um ríkisstyrki. Eftir framlagningu frumvarpsins kom ESA því á framfæri að gera þyrfti tilteknar úrbætur, nánar tiltekið að skilgreina hámark á fjárframlagi sem hver og einn umsækjandi gæti hlotið, komi til þess að fjárframlög til verkefnisins verði hærri en samanlagður stuðningshæfur rekstrarkostnaður umsækjenda en í því tilfelli skiptast afgangsfjármunir milli umsækjenda í réttum hlutföllum við kostnað þeirra. ESA lagði til að hámark samanlagðra fjárframlaga vegna almenns stuðnings og viðbótarstuðnings yrði skilgreint á bilinu 40–60% af stuðningshæfum rekstrarkostnaði fjölmiðla. Í ljósi framangreinds leggur meiri hlutinn til viðeigandi breytingar á ákvæðum frumvarpsins um að kveða á um tiltekið hámark eða þak á fjárframlagi sem hver og einn umsækjandi getur hlotið.
Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi
BREYTINGU:
1. Við 1. gr.
a. Í stað dagsetningarinnar „31. janúar 2030“ í 2. mgr. b-liðar komi: 31. desember 2030.
b. 2. málsl. 7. tölul. d-liðar falli brott.
c. Við 4. mgr. g-liðar bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Komi til þess að skipta beri afgangsfjármunum milli umsækjenda á grundvelli 62. gr. g eða 62. gr. h getur heildarfjárframlag til hvers umsækjanda ekki orðið hærra en 50% af stuðningshæfum rekstrarkostnaði umsækjanda.
2. Í stað dagsetningarinnar „1. janúar 2025“ í 2. gr. komi: 1. janúar 2026.
3. Við bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi:
Umsóknarfrestur fyrir árið 2026 verður skilgreindur í reglugerð sem ráðherra setur á grundvelli 62. gr.
Guðmundur Ari Sigurjónsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið samkvæmt heimild í 2. mgr. 29. gr. þingskapa.
Alþingi, 12. júní 2026.
| Víðir Reynisson, form. |
Guðmundur Ari Sigurjónsson, frsm. | Grímur Grímsson. | |
| Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir. | Sandra Sigurðardóttir. | ||
