Ferill 151. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 155 — 151. mál.
Tillaga til þingsályktunar
um öryggis- og varnarmál.
Flm.: Ingibjörg Davíðsdóttir, Bergþór Ólason, Karl Gauti Hjaltason, Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigríður Á. Andersen, Snorri Másson, Þorgrímur Sigmundsson.
Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að fella íslenska öryggis- og varnarstefnu inn í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sem samþykkt var af Alþingi 28. febrúar 2023. Stefnan verði órjúfanlegur hluti af þjóðaröryggisstefnunni, raunhæf og kostnaðarmetin og uppfærð með reglubundnum hætti að höfðu samráði við utanríkismálanefnd Alþingis og allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis.
Greinargerð.
Öryggis-, varnar- og alþjóðamál hafa tekið neikvæðum breytingum síðustu ár þar sem öflug ríki hafa farið fram með hernaði gegn öðrum ríkjum og þannig virt að vettugi alþjóðalög og samninga, landamæri og fullveldi sjálfstæðra ríkja. Þá hafa varnir og öryggi ríkja og innviða þeirra orðið viðkvæmari fyrir árásum og skemmdarverkum með útbreiðslu nýrrar tækni og þekkingar til að nýta hana til ógnar og ögrunar.
Mælt er fyrir um grunnþætti stefnu þjóðarinnar í öryggis- og varnarmálum í þjóðaröryggisstefnunni en hins vegar hefur varnar- og öryggisstefna ekki verið felld inn í þjóðaröryggisstefnuna. Hefur verið litið á þá stefnumótun sem verkefni á ábyrgð utanríkisráðherra.
Þetta er óeðlileg skipan að mati flutningsmanna tillögunnar. Mótun stefnu á þessu sviði á að vera hluti af gerð þjóðaröryggisstefnunnar enda nær framkvæmd hennar til stjórnkerfisins alls og er eðlilegt að þjóðaröryggisráð sé samnefnari á þessu sviði eins og öðrum sem snúa að öryggi þjóðarinnar.
Samhliða þátttöku í Atlantshafsbandalaginu (NATO) og framkvæmd tvíhliða varnarsamningsins við Bandaríkin, sem sinna þarf mun betur en nú er gert með virku samtali og samstarfi við stjórnvöld í Washington, ber að efla þær borgaralegu stofnanir sem sinna gæslu öryggis þjóðarinnar, lögreglu, landhelgisgæslu og netöryggissveitir samhliða aðlögun almannavarnakerfisins að aukinni hættu af ytri ógnum. Saman standa þessar stofnanir vörð um öryggi og varnir lands og þjóðar.
Íslendingar standa frammi fyrir nýjum og flóknari viðfangsefnum á sviði öryggismála en nokkru sinni fyrr. Skyldur þeirra gagnvart NATO, Bandaríkjunum og öðrum bandalagsríkjum tóku miklum breytingum við brottför bandaríska varnarliðsins héðan árið 2006. Til að bregðast við þessum verkefnum þarf að móta formlega öryggis- og varnarstefnu sem reist er á skýrum forsendum varðandi hlutverk innlendra stofnana í samræmi við verkaskiptingu þeirra, alþjóðlegar skuldbindingar, almannavarnir og áfallaþol þjóðarinnar.
Þótt erlend samskipti og hernaðarlegar varnir landsins skipti miklu er það áherslan á innra öryggi þjóðarinnar sem hlýtur að hafa forgang hjá stjórnvöldum. Skýrsla sú sem utanríkisráðherra með hópi þingmanna kynnti föstudaginn 12. september 2025 fjallar um ytri varnir, sem takmarkar gildi skýrslunnar þegar kemur að stefnumótandi vinnu um öryggi og varnir landsins.
Nauðsynlegt er að ný að öryggis- og varnarmálastefna Íslands taki til heildarvarna og áfallaþols alls samfélagsins, hún taki þannig einnig heildstætt á innri vörnum Íslands. Í skýrslu þingmannahópsins er m.a. vísað til sérstakrar einingar sem myndi heyra undir utanríkisráðuneytið, tengt stofnanaumgjörð varnartengdra verkefna. Óljóst er hver verkefni slíkrar einingar ættu að vera þótt ætla megi að þar sé hugmyndin að vista öryggis- og varnarmál óháð því hvort þau séu tengd ytri eða innri ógnum. Það samrýmist ekki lögum sem nú gilda í landinu um gæslu öryggis.
Finnska ríkisstjórnin lagði nýlega fyrir finnska þingið skýrslu um innra öryggi. Þar er lögð áhersla á að efla getu til að spá fyrir um og skilja alþjóðlegt umhverfi og tækniframfarir sem geti haft áhrif á innanlandsöryggi. Lög og heimildir öryggisyfirvalda þurfi að endurskoða og uppfæra til að takast á við nútímalegri ógnir eins og fjölþáttaógnir, netárásir og undirróður fyrir utan skipulagða glæpastarfsemi. Þá er áréttað að samvinna milli lögreglu, greiningaraðila, landamærayfirvalda og björgunarsveita sé lykilatriði.
Líkt og nefnt er í finnsku skýrslunni leggja flutningsmenn þessarar tillögu sérstaka áherslu á að lykilhlutverk lögreglu, landamæraeftirlits, greiningardeildar ríkislögreglustjóra, tollgæslu og björgunarsveita sé viðurkennt, ekki bara í orði heldur einnig á borði. Þetta eru þeir aðilar sem fyrstir bregðast við alvarlegum ógnum gegn samfélaginu sem ekki eru beint hernaðarlegar en geta haft beina hernaðarlega tengingu, t.d. fjölþáttaógnum, netárásum, kerfisbundnum fólksflutningum, útsendurum erlendra ríkja, falsfréttum, hryðjuverkum og alþjóðlegri glæpastarfsemi. Þessar ógnir geta stafað frá erlendum ríkjum, hryðjuverkasamtökum, glæpasamtökum o.s.frv. Því skal haldið til haga að almannavarnir fara með viðbrögð innan lands við hvers kyns ógnum. Þá fer fram alþjóðasamstarf vegna öryggis og varnarmála á vegum fleiri aðila en utanríkisráðuneytisins, m.a. á vegum löggæsluaðila, alþjóðlegt borgaralegt samstarf sem nauðsynlegt er að efla enn frekar.
Með samþykkt þessarar ályktunartillögu mundi Alþingi leggja grunn að nýrri öryggis- og varnarstefnu sem styrkir öryggi landsins, samfélagsins og innviða þess til framtíðar.
