Ferill 215. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Microsoft Word.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 251 — 215. mál.
Stjórnartillaga.
Tillaga til þingsályktunar
um stefnu í varnar- og öryggismálum.
Frá utanríkisráðherra.
Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að framfylgja eftirfarandi stefnu í varnar- og öryggismálum.
Markmið stefnunnar sé að tryggja sjálfstæði, fullveldi, lýðræðislegt stjórnarfar, friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og mikilvægra innviða samfélagsins gegn hernaðarlegri ógn. Framkvæmd hennar taki mið af ógnarmati og þróun öryggismála hverju sinni.
Stefna stjórnvalda um varnar- og öryggismál byggist á þeim skuldbindingum sem felast í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, Atlantshafsáttmálanum, tvíhliða samningum við önnur ríki og grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins. Stefnan verði hluti þeirrar heildarmyndar sem þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland felur í sér og taki til hernaðarlegra áhættuþátta.
Ísland tryggi öryggi sitt gagnvart slíkri hættu með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana samhliða uppbyggingu á innlendum, borgaralegum viðbúnaði og getu. Meginstoðir stefnunnar verði aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningur við Bandaríkin.
Ráðherra upplýsi Alþingi árlega um framkvæmd stefnunnar, til viðbótar reglulegu samráði við utanríkismálanefnd. Stefnan endurskoðist innan þriggja ára eða eftir þörfum.
Stefna í varnar- og öryggismálum feli í sér eftirfarandi megináherslur:
1. Að auka þátttöku í starfi og verkefnum Atlantshafsbandalagsins sem er meginvettvangur varnarsamvinnu Íslands.
2. Að efla varnarsamstarf við Bandaríkin á grundvelli varnarsamnings frá 1951 með áherslu á sameiginlega varnarhagsmuni og áhættuþætti sem hafa áhrif á þá.
3. Að styrkja þátttöku í svæðisbundnu samstarfi um varnar- og öryggismál með áherslu á norðurslóðir, norrænt varnarsamstarf, samstarf innan sameiginlegu viðbragðssveitarinnar og samstarf bandalagsríkja á norðurskautssvæðinu.
4. Að þróa og efla varnar- og öryggissamvinnu við helstu samstarfsríki Íslands innan Evrópu, Evrópusambandið og Kanada á grundvelli sameiginlegra varnar- og öryggishagsmuna.
5. Að tryggja auknar og stigvaxandi fjárveitingar til varnartengdra verkefna og innviða sem gera Íslandi kleift að auka varnarviðbúnað, innlendan borgaralegan viðbúnað og getu, þátttöku í varnarsamstarfi og standa við skuldbindingar Íslands.
6. Að tryggja getu innan lands, mannauð, áætlanir, varnarmannvirki og búnað til að mæta öryggisáskorunum og uppfylla skuldbindingar.
7. Að efla áfallaþol íslensks samfélags, almannavarnir og vernd borgara gagnvart hernaðarógnum.
8. Að auka greiningargetu og upplýsingamiðlun um áskoranir og ógnir sem geta haft áhrif á Ísland.
9. Að stuðla að fleiri og umfangsmeiri varnaræfingum og virkri þátttöku íslenskra viðbragðsaðila til samræmis við líklegar sviðsmyndir og ógnir.
10. Að stuðla að fjárfestingum, uppbyggingu og nýsköpun á sviði varnar- og öryggismála.
11. Að efla þjálfun, kennslu og rannsóknir á sviði varnar- og öryggismála og bæta virka upplýsingamiðlun um málaflokkinn.
12. Að íslensk löggjöf á sviði varnar- og öryggismála sé skýr og samræmd hvað varðar ábyrgð og heimildir stjórnvalda, ákvarðanatöku og verkaskiptingu, sem og aðkomu og eftirlitshlutverk Alþingis.
13. Að þróa stofnanaumgjörð varnarmála sem tryggi samhæfingu, skilvirkni, ábyrgð og eftirlit, samhliða því að efla enn frekar samstarf innan stjórnsýslunnar um verkefni á sviði varnar- og öryggismála.
Greinargerð.
Samkvæmt 3. gr. varnarmálalaga, nr. 34/2008, fer utanríkisráðherra með yfirstjórn varnarmála og ber ábyrgð á mótun og framkvæmd varnar- og öryggisstefnu Íslands á alþjóðavettvangi. Slík stefnumótun hefur hingað til ekki verið sett fram formlega.
Þótt formleg stefna hafi ekki verið lögð fram til þessa hafa stjórnvöld unnið eftir ákveðnum leiðarljósum á sviði varnar- og öryggismála. Má þar m.a. nefna alþjóðlegar skuldbindingar á borð við stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, Atlantshafssáttmálann, tvíhliða samninga við önnur ríki og grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins. Nálgun íslenskra stjórnvalda varðandi varnar- og öryggismál hefur birst m.a. í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, varnarmálalögum, lögum um almannavarnir, norðurslóðastefnu, netöryggisstefnu Íslands, stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu, stefnu um almannavarnir og öryggismál og í árlegri skýrslu utanríkisráðherra til Alþingis.
Utanríkisráðherra kynnti í ríkisstjórn 11. mars 2025 tillögu að mótun stefnu í varnar- og öryggismálum Íslands, sem væri ætlað að lýsa helstu áskorunum til lengri og skemmri tíma með áherslu á ytri ógnir af mannavöldum, draga fram markmið Íslands í alþjóðlegu varnar- og öryggissamstarfi, fjalla um nauðsynlegan varnarviðbúnað og getu sem þurfi að vera til staðar á Íslandi, auk þess að benda á hugsanlegar umbætur á laga- og stofnanaumgjörð varnarmála.
Í framhaldi af því óskaði utanríkisráðherra 13. mars eftir tilnefningum frá þingflokkum allra stjórnmálaflokka sem eiga sæti á Alþingi í samráðshóp sem hefði það hlutverk að fjalla um inntak og áherslur öryggis- og varnarstefnu fyrir Ísland. Í samráðshópnum áttu sæti Dagur B. Eggertsson, fulltrúi Samfylkingarinnar, Ingibjörg Davíðsdóttir, fulltrúi Miðflokksins, Pawel Bartoszek, fulltrúi Viðreisnar, Sigurður Helgi Pálmason, fulltrúi Flokks fólksins, Sigurður Ingi Jóhannsson, fulltrúi Framsóknarflokksins, og Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, fulltrúi Sjálfstæðisflokksins. Utanríkisráðherra fól Aðalsteini Leifssyni að leiða starf hópsins.
Samráðshópurinn tók til starfa í byrjun apríl og voru fulltrúar utanríkisráðuneytisins honum til aðstoðar, auk fulltrúa dómsmálaráðuneytisins.
Samráðshópurinn átti alls 14 fundi, auk þess sem fulltrúarnir fóru í vinnuheimsókn til Brussel 28.–30. apríl og fengu þar kynningar og hittu að máli fjölmarga fulltrúa Atlantshafsbandalagsins og bandalagsríkja auk Evrópusambandsins. Enn fremur óskaði hópurinn eftir skriflegum innleggjum frá innlendum sérfræðingum og bárust níu álit.
Fulltrúi Miðflokksins sagði sig frá vinnu hópsins 11. júlí 2025.
Á grundvelli stefnu í varnar- og öryggismálum verður mótuð aðgerðaáætlun um framkvæmd hennar ásamt kostnaðaráætlun, sem eftir atvikum verður unnið að í samráði við viðkomandi ráðuneyti og með aðkomu Alþingis.
Stefnan verður endurskoðuð innan þriggja ára eða eftir þörfum.
2. Öryggisumhverfi Íslands – Ógnarmat.
Staðan í varnar- og öryggismálum í Evrópu hefur ekki verið jafn viðsjárverð frá því að kalda stríðið stóð sem hæst. Allsherjarinnrás Rússlands í Úkraínu í febrúar 2022 hefur gjörbreytt öryggisumhverfi í heimshlutanum og haft áhrif langt út fyrir hann. Í fyrsta skipti frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar geisar landvinningastríð í Evrópu þar sem ríki berst fyrir tilverurétti sínum og samfélagi í kjölfar grimmilegrar innrásar nágrannaríkis.
Um alla álfuna á sér stað róttækt endurmat vegna þessarar breyttu stöðu. Bandalagsríki Íslands keppast við að efla varnir sínar og öryggi til að bregðast við vaxandi óvissu og hugsanlega frekari árásum Rússlands. Þar er byggt á mati öryggisþjónusta viðkomandi ríkja og Atlantshafsbandalagins. Í áætlunum sínum taka bandamenn Íslands í Evrópu einnig mið af aukinni áherslu Bandaríkjanna á öryggi og spennu í samskiptum Asíuríkja og við Kyrrahaf. Í þessu ljósi hafa Evrópuríkin eflt með sér samstarf í öryggis- og varnarmálum til að taka í vaxandi mæli ábyrgð á öryggi álfunnar með auknu framlagi til sameiginlegrar varnargetu Atlantshafsbandalagsins. Á sama tíma er víða sótt að mannréttindum, virðingu fyrir alþjóðalögum og jafnvel lýðræðinu sjálfu.
Öryggisógnin er raunveruleg og aðkallandi. Ógnin sem steðjar að Íslandi er sama eðlis og sú sem steðjar að öðrum ríkjum Atlantshafsbandalagsins. Ef hlé verður á átökum í Úkraínu, sem gerir Rússum kleift að færa hersveitir frá Úkraínu að landamærum bandalagsríkjanna, er það mat helstu bandalagsríkja að þeir muni innan tveggja ára geta byggt upp getu til að ógna einstaka eða nokkrum ríkjum Atlantshafsbandalagsins og ráðast inn í ríkin við Eystrasalt. Innan fimm ára muni Rússland hafa getu til að hefja stórstyrjöld gegn ríkjum Atlantshafsbandalagsins í Evrópu. Þetta mat byggist á því að bandalagsríki bregðist ekki við og efli fælingarmátt með nauðsynlegum viðbúnaði. Atlantshafsbandalagið skilgreinir hernaðarlega ógn frá Rússlandi sem höfuðógn við bandalagið og ríki þess í bráð og lengd. Stjórnvöld í Moskvu hafa leynt og ljóst kynt undir ófriði og staðið fyrir undirróðri, netárásum, skemmdarverkum, hryðjuverkaárásum og njósnum víða um heim, bæði beint og óbeint. Þetta á ekki síst við um þau ríki sem hafa lagt sig fram við að styðja varnarbaráttu Úkraínu eða eiga landamæri að Rússlandi. Á sama tíma er hætta á því að reynt verði að hafa áhrif á sviði efnahags- og stjórnmála til að draga úr stuðningi eða samstöðu bandalagsríkja.
Yfirlýsingar ráðamanna í Rússlandi, svo sem um að ná aftur stöðu Rússlands sem stórveldis, skipta heiminum í áhrifasvæði, grafa undan lýðræði og brjóta vestræna samstöðu á bak aftur, ber að taka alvarlega. Annað væri ábyrgðarleysi í ljósi þess að Rússar hafa sýnt ítrekað að þeir hafa bæði viljann og getuna til að beita nágranna sína ofbeldi og yfirgangi.
Landfræðileg lega Íslands er þannig að landið myndi nær óhjákvæmilega dragast inn í meiri háttar átök sem kynnu að brjótast út í Evrópu. Lega landsins og aðstaða á Íslandi skiptir máli fyrir fælingu og skiptir sköpum fyrir eftirlit með og stjórn á umferð flugvéla, skipa og kafbáta um Norður-Atlantshaf og varnir Norður-Ameríku og Evrópu. Í síðari heimsstyrjöldinni ollu hergagnaflutningar fram hjá og um Ísland straumhvörfum í gangi styrjaldarinnar.
Með aðild að Atlantshafsbandalaginu nýtur Ísland verndar bandalagsríkja og með varnarsamningi við Bandaríkin nýtur það sérstakrar verndar öflugasta herveldis í heimi. Þessi staða dregur verulega úr hættu á allsherjarinnrás frá óvinveittu ríki. Hernaðarlegt mikilvægi Íslands leiðir hins vegar af sér áskoranir sem beinast einkum að mikilvægum innviðum og varnarmannvirkjum sem geta stutt aðgerðir bandamanna á Norður-Atlantshafi.
Varnarmannvirki eins og ratsjár, innviðir á öryggissvæðinu í Keflavík, hafnir og flugvellir eru hernaðarlega mikilvæg á spennutímum og í aðdraganda átaka eða eftir að þau hefjast, en það á einnig við um aðra mikilvæga innviði, svo sem á sviði orkumála og fjarskipta. Geta til að verja varnarmannvirki sem og mikilvæga borgaralega innviði kann að hafa úrslitaáhrif á hvort slíkar árásir verði yfirleitt gerðar. Beinar varnir Íslands á þessu sviði eru hins vegar takmarkaðar, hvort sem um er að ræða vopn, viðbúnað eða mannafla til að verja mikilvæga innviði og varnarmannvirki. Mikilvægt er að tryggja nægjanlega getu, þjálfun og búnað til að efla innlendan viðbúnað.
Ógnir sem geta valdið Íslandi tjóni eða skaða eru ekki einungis hernaðarlegar og skilin milli hernaðarlegra árása og skemmdarverka verða sífellt óljósari. Í grófum dráttum má annars vegar tala um ógnir sem geta valdið eyðileggingu eða tjóni á efnislegum innviðum og hins vegar þær sem miða að því að ýta undir óöryggi almennra borgara og grafa undan trausti í samfélaginu, t.d. á sviði stjórnmála og lýðræðis, með markvissum og skipulögðum hætti.
Fjölþáttaógnir, svo sem skemmdarverk, ofbeldisverk, banatilræði, netárásir, rafræn íhlutun og herferðir til að dreifa röngum eða villandi upplýsingum og ýta undir sundrungu, eru orðnar nánast daglegt brauð víða í Evrópu og hefur Ísland ekki farið varhluta af því, t.d. í gegnum netárásir.
Áhersla Atlantshafsbandalagsins á netöryggismál fer vaxandi og hefur netið verið skilgreint sem eitt af aðgerðasviðum bandalagsins til jafns við loft, land, haf og geiminn. Ný tækni gerir aðgerðir eða árásir, sem áður voru ómögulegar eða á færi fárra, nú auðveldari í framkvæmd. Að sama skapi verður ný tækni bæði aðgengilegri fleirum og ódýrari en áður. Atlantshafsbandalagið hefur t.d. beint sjónum að ógnum sem kunna að leiða af framförum í gervigreind og sjálfvirkni, skammtatækni og geimtækni.
Tækniframfarir á borð við gervigreind geta opnað á nýjar leiðir til þess að valda skaða. Slíkt getur ógnað samfélögum, fyrirtækjum, stofnunum og einstaklingum sem þurfa að sýna árvekni og grípa til aukinna ráðstafana til að verjast fjölþáttaógnum með tilheyrandi kostnaði. Samfélagsgerð lýðræðisríkja byggist á virðingu fyrir réttarríkinu, gagnsæi og trausti sem er misnotað af þeim aðilum sem vilja klekkja á opnum og frjálsum samfélögum hvort sem er í fjárhagslegum eða pólitískum tilgangi.
Umtalsverður vöxtur er í öllum tegundum netöryggisatvika milli ára. Ríkisstyrktum ógnarhópum sem herja á Vesturlönd með netárásum hefur fjölgað mikið og er Ísland þar engin undantekning. Þess konar ógnarhópar eru frábrugðnir hefðbundnum ógnarhópum að því leyti að þeir eru vel fjármagnaðir, tæknilega hæfir og virðast frekar hafa þau markmið að stunda njósnir í stað þess að leitast eftir fjárhagslegum ávinningi. Umfang ríkisstyrktra ógnarhópa innan íslenska netumdæmisins hefur vaxið og hefur netöryggissveitin CERT-IS í auknum mæli fengist við meðhöndlun slíkra mála.
Rússnesk skip sigla reglulega þar sem neðansjávarinnviðir eru í Norður-Atlantshafi og geta Rússa til að raska eða jafnvel rjúfa tengingu landsins við umheiminn í gegnum sæstrengi er til staðar.
Samhliða vaxandi stríðshættu í Evrópu gætir aukinnar spennu í samskiptum stóru kjarnorkuveldanna – Bandaríkjanna, Rússlands og Kína – sem setur óhjákvæmilega mark sitt á alþjóðakerfið. Mjög hefur hallað undan fæti í samskiptum Bandaríkjanna og Kína en það hefur áhrif langt út fyrir tvíhliða samskipti ríkjanna. Samskipti Vesturlanda við Kína hafa kólnað á undanförnum árum og eru þyngri en þau hafa verið um langa hríð, ekki síst vegna hernaðarumsvifa Kína á Suður-Kínahafi og vaxandi samstarfs Rússlands og Kína, sem birtist m.a. í margvíslegum stuðningi við hernað Rússa í Úkraínu, svo sem með sölu á tæknibúnaði.
Aukin vígvæðing og möguleg átök langt frá Íslandi hafa einnig áhrif á varnir og öryggi landsins. Vaxandi spenna og möguleg átök milli Kína og Taívan og á Suður-Kínahafi myndi hafa umtalsverð áhrif á heimshagkerfið. Markaðir myndu falla og mikilvægar flutninga- og birgðaleiðir raskast og jafnvel lokast. Átök sem í fyrstu virðast fjarlæg okkur geta þar með haft verulega neikvæð áhrif á Ísland og íslenskt efnahagslíf og viðskipti. Langtímaáhrif slíkra átaka yrðu mikil, ekki síst vegna þess hversu mikilvæg iðnaðar- og hátækniframleiðsla fer fram í Taívan og Kína. Átök hafa blossað upp í Miðausturlöndum sem ekki sér fyrir endann á. Íran heldur áfram að vinna að þróun kjarnavopna. Róstur eru víða um Afríku og spenna í samskiptum milli kjarnorkuveldanna Indlands og Pakistan. Norður-Kórea eflir her sinn í samstarfi við Rússa, sem í staðinn beita norður-kóreskum hermönnum og vopnum í stríðinu gegn Úkraínu. Áhrifin á öryggi Íslands geta birst með margvíslegum hætti og mikilvægt er að meta áhrifin og bregðast við.
Umsvif Rússa á norðurslóðum hafa vaxið til muna á síðustu árum og hafa þeir eflt verulega hernaðargetu sína á svæðinu. Flugskeytakafbátar þeirra leita skjóls á Norður-Íshafi en Rússar sjá einnig efnahagsleg tækifæri með bráðnun íss á svæðinu og opnun siglingaleiða. Kínversk stjórnvöld hafa um nokkurt skeið sýnt norðurslóðum umtalsverðan áhuga og á undanförnum árum hafa sjó- og flugherir Rússlands og Kína aukið samstarf sitt.
Í alvarlegu spennuástandi eða ef til átaka kemur við ríki Atlantshafsbandalagsins má búast við því að Norðurfloti Rússa verði notaður til að tryggja svæðisbundin yfirráð yfir landhelgi og lögsögu bandalagsríkja á norðurslóðum og reyni að veikja varnir bandalagsríkja og getu til að sækja inn á Barentshaf og aðliggjandi hafsvæði á Norður-Atlantshafi. Samhliða því má búast við tilraunum Norðurflotans til að trufla siglingar og liðsflutninga, eyðileggja innviði og getu Atlantshafsbandalagsins með afmörkuðum hernaðaraðgerðum, kafbátum eða fjölþáttaaðgerðum. Hafsvæðið í kringum Ísland myndi við slíkar aðstæður gegna lykilhlutverki í viðbrögðum og vörnum bandalagsríkja. Yfirráð yfir hafsvæðinu milli Grænlands, Íslands og Bretlands, þ.e. GIUK-hliðinu, skipta sköpum fyrir kafbátavarnir Atlantshafsbandalagsins þar sem kafbátar rússneska Norðurflotans verða að sigla í gegnum hliðið til að komast suður í Atlantshafið.
Ef fram fer sem horfir og siglingaleiðir á norðurslóðum opnast í auknum mæli blasir við breytt staða á hafsvæðinu í kringum landið. Stórauknir sjóflutningar um norðurleiðina meðfram strönd Rússlands og suður hafsvæðið milli Íslands og Noregs myndu með tímanum færa Evrópu nær Kína og því beina athygli stjórnvalda í Peking enn frekar að norðurslóðum og þar með Íslandi. Mikilvægi sjóleiðarinnar fyrir Kína væri því ekki aðeins efnahagslegt heldur einnig hernaðarlegt. Það mun hafa áhrif á hættumat til langs tíma.
3. Meginforsendur.
Ísland er herlaust ríki en verður rétt eins og önnur ríki að tryggja sjálfstæði sitt, fullveldi, lýðræðislegt stjórnarfar, friðhelgi landamæra, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og mikilvægra innviða samfélagsins gagnvart hernaðarógnum og fjölþáttaógnum. Það er gert með aðild að Atlantshafsbandalaginu, varnarsamningi við Bandaríkin, auknum viðbúnaði landsins og getu, öflugum almannavörnum, eflingu áfallaþols auk margvíslegs svæðisbundins og tvíhliða samstarfs við nágrannaríki.
Frelsið er ekki sjálfgefið. Það þarf að varðveita frelsið, hafa fyrir því og vernda, ekki síst þegar að því er vegið. Ísland þarf, líkt og önnur bandalagsríki, að horfast í augu við nýjan veruleika og endurmeta nálgun sína í öryggis- og varnarmálum. Ísland verður að treysta varnir sínar með áframhaldandi öflugri samvinnu við bandamenn sem vilja, líkt og Íslendingar, virða fullveldi annarra ríkja, landamæri og alþjóðalög ásamt því að standa vörð um lýðræði, mannréttindi og frjáls samfélög. Ísland verður að efla eigin getu, viðbúnað og innviði og taka ábyrgð á öryggi landsins og vörnum eins og kostur er, og leggja sitt af mörkum til að stuðla að sameiginlegu öryggi bandalagsríkjanna.
Samhliða er nauðsynlegt að byggja upp borgaralegt áfallaþol en undanfarna áratugi hefur verið lögð aukin áhersla á áfallaþol samfélaga sem órofa hluta af vörnum og öryggi ríkja.
4. Athugasemdir við einstaka liði stefnunnar.
4.1. Að auka þátttöku í starfi og verkefnum Atlantshafsbandalagsins sem er meginvettvangur varnarsamvinnu Íslands.
Allir þættir varnarstefnunnar miða að því að styðja við og styrkja þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu. Skuldbindingar 5. gr. Atlantshafssáttmálans eru hornsteinn bandalagsins en hún kveður á um að árás á eitt bandalagsríki jafngildi árás á þau öll.
Atlantshafsbandalagið hefur tekið miklum breytingum í gegnum tíðina og náð að laga sig að breyttu öryggisumhverfi, pólitískum sviptivindum og vaxandi fjölda bandalagsríkja. Allan þennan tíma hefur Atlantshafsbandalagið verið hryggjarstykkið í öryggi og stöðugleika í Evrópu og á Norður-Atlantshafssvæðinu. Á síðasta áratug hefur áherslan í starfi bandalagsins færst frá afmörkuðum stuðningsaðgerðum yfir í að styrkja getu til hefðbundinna fælingar- og varnaraðgerða, m.a. vegna gerbreytts öryggisumhverfis og ógnarmats, með nýjum varnaráætlunum og herstjórnar- og liðsaflakerfi sem endurspeglar þessar breytingar. Grunnstefna bandalagsins var síðast uppfærð á leiðtogafundi í Madríd 2022 þar sem ítrekað er að fælingar- og varnarstefna Atlantshafsbandalagsins byggist á blöndu af kjarnavopnum, hefðbundnum vopnum og eldflaugavörnum ásamt viðbúnaði í geimnum og stafrænum viðbúnaði.
Þessi þróun er á grundvelli pólitískrar samstöðu, aukinna framlaga til varnarmála og vegna pólitískrar forystu, ekki síst Bandaríkjanna. Bandaríkin hafa frá upphafi verið pólitískt, efnahags- og hernaðarlegt vogarafl í öllu starfi bandalagsins. Það hefur legið fyrir um nokkurt skeið að þau vilja að Evrópuríkin taki meiri ábyrgð og forystu í öryggismálum Evrópu, bæði til að jafna byrðarnar af gagnkvæmum skuldbindingum og skapa svigrúm fyrir Bandaríkin til að takast á við áskoranir á öðrum svæðum.
Mikilvægt er að hlúa markvisst að tengslum Evrópu og Norður-Ameríku, undirstrika áframhaldandi mikilvægi Atlantshafstengslanna og samstarfs sem byggist á varðstöðu um sameiginleg gildi enda hefur það verið grundvöllur friðar, stöðugleika og hagsældar í hartnær átta áratugi.
Sem bandalagsríki nýtur Ísland sameiginlegra öryggisskuldbindinga og leggur sitt af mörkum á grundvelli gagnkvæmra skuldbindinga sem birtast í Atlantshafssáttmálanum, grunnstefnu bandalagsins, pólitískum stefnuyfirlýsingum, samningum og margvíslegum öðrum hagnýtum skuldbindingum og stöðlum sem snúa að aðgerðum og samvinnu.
Vaxandi krafa er gerð til aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins um að leggja meira af mörkum jafnt til eigin, sem og sameiginlegra varna og viðbúnaðar, eins og birtist m.a. í ákvörðun leiðtoga bandalagsríkja í Haag í júní 2025 um stórhækkuð viðmið um framlög til varnarmála og varnartengdra verkefna. Mikilvægt er að Ísland sem herlaust ríki skilgreini vel hvernig það stendur undir þeim skuldbindingum sem í þessu felast. Fyrst og fremst þarf að horfa til þess sem getur nýst til að efla eigin varnir, svo sem með því að efla innlendan borgaralegan viðbúnað og getu, byggja upp innviði og áfallaþol, en einnig þarf að horfa til verkefna sem nýtast í starfsemi bandalagsins, svo sem verkefna í tengslum við herstjórnarmiðstöðvar, borgaralega þátttöku í aðgerðum eða á ákveðnum sérsviðum, t.d. upplýsingamiðlun, greiningarvinnu, flugrekstri, flutningum og neyðarviðbragði, sem og veita aukin fjárframlög til ýmissa verkefna bandalagsins, m.a. til stuðnings Úkraínu.
Framlag Íslands til sameiginlegra varna bandalagsríkja tekur ekki síst mið af landfræðilegri legu Íslands og felur m.a. í sér rekstur ratsjárkerfis og varnartengdra innviða, svo og gistiríkjastuðning við önnur aðildarríki sem hafa hér viðveru, til að mynda í tengslum við loftrýmisgæslu, kafbátaleit og æfingar. Þátttaka Íslands í starfsemi bandalagsins hefur verið efld og stuðningur við aðgerðir og eftirlit bandalagsríkja við Íslandi aukinn.
Fjárframlög til varnarmála hafa hækkað um 20% á hverju ári frá 2016. Í ljósi breyttrar heimsmyndar liggur fyrir að þörf er á stórfelldri hækkun þessu til viðbótar á næstu árum. Hækkun framlaga er nauðsynleg til að tryggja virka þátttöku og framlag til sameiginlegra varna og til að standa að fullu við skuldbindingar sem koma fram í hernaðarlegum lágmarkskröfum til bandalagsríkja (getumarkmiðum) og öðrum varnartengdum skuldbindingum Atlantshafsbandalagsins og varnaráætlun Íslands, en einnig til að styrkja innlendan borgaralegan viðbúnað og getu ásamt því að byggja upp samfélagslegt áfallaþol. Því mun Ísland vinna áfram að því að eflast sem gistiríki og auka framlag sitt til sameiginlegrar stöðuvitundar bandalagsríkjanna á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum með fjárfestingum í búnaði og aukinni greiningargetu.
Í stefnumótun og málarekstri er utanríkispólitískum og varnartengdum áherslum Íslands fylgt eftir á vettvangi bandalagsins með áherslu á að tryggja sameiginlegar varnarskuldbindingar til að standa vörð um stöðugleika og frið. Ísland hefur tekið afdráttarlausa afstöðu með alþjóðalögum og varnarbaráttu Úkraínu gegn innrásarstríði Rússlands. Aðrar áherslur Íslands lúta m.a. að öryggi á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum, eflingu varnarinnviða, áfallaþoli samfélaga, áhrifum loftslagsbreytinga, framkvæmd ályktana öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um konur, frið og öryggi. Á annan tug Íslendinga starfar í herstjórnum á vegum bandalagsins, m.a. í Eystrasaltsríkjunum, Norfolk, Northwood og NSATU, auk höfuðstöðvanna í Brussel og SHAPE, og er stefnt að því að auka það framlag á næstu árum. Tekið er mið af kynjasjónarmiðum við aukið framlag. Með útsendu starfsfólki styður Ísland beint við starf bandalagsins, tryggir eigin varnarhagsmuni og byggir upp mikilvæga þekkingu og reynslu sem nýtist stjórnkerfi varnarmála hér á landi.
4.2. Að efla varnarsamstarf við Bandaríkin á grundvelli varnarsamnings frá 1951 með áherslu á sameiginlega varnarhagsmuni og áhættuþætti sem hafa áhrif á þá.
Varnarskuldbindingar Bandaríkjanna gagnvart Íslandi í varnarsamningnum frá 1951 eru önnur tveggja stoða varnarmála á Íslandi ásamt aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og hafa Bandaríkin allt frá stofnun lýðveldisins verið mikilvægasta bandalagsríki Íslands í varnar- og öryggismálum.
Náið samstarf Bandaríkjanna og Íslands grundvallast á sameiginlegum öryggishagsmunum og gildismati. Það byggist á sterkum grunni og er í stöðugri þróun. Hernaðarmáttur, efnahagslegt og pólitískt vægi Bandaríkjanna og áhersla á virðingu fyrir alþjóðalögum hefur skipt sköpum fyrir þróun alþjóðakerfisins frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar. Sjaldan hefur verið mikilvægara að leggja rækt við sambandið við Bandaríkin og vinna að sameiginlegum hagsmunum í varnar- og öryggismálum, ekki síst á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum, sem hafa fengið aukið pólitískt vægi.
Við brottför varnarliðsins árið 2006 var undirritað samkomulag við Bandaríkin um gagnkvæmar skuldbindingar um að varnir Íslands yrðu áfram tryggðar með öflugum og hreyfanlegum viðbúnaði og liðsafla, studdar með bandarískum hernaðarmætti eftir því sem þörf krefði. Auk þess var gengið frá ýmsum þáttum varðandi áframhaldandi samstarf, svo sem vegna varnaræfinga, samskipta milli stjórnvalda á hættutímum og samstarfs ríkjanna um fjármögnun og fyrirkomulag íslenska loftvarnakerfisins. Við brottför varnarliðsins tóku íslensk stjórnvöld yfir rekstur varnarsvæðanna og Keflavíkurflugvallar, bæði mannvirkja og búnaðar Atlantshafsbandalagsins á Íslandi, þ.m.t. loftvarnakerfisins sem samanstendur af fjórum ratsjár- og fjarskiptastöðvum, ljósleiðarakerfi og stjórnstöðinni á öryggissvæðinu á flugvellinum. Gefin var út sameiginleg yfirlýsing ríkjanna árið 2016 sem áréttaði fyrri varnarskuldbindingar, virka þátttöku Bandaríkjanna í loftrýmisgæslu Atlantshafsbandalagsins á Íslandi, áframhaldandi gistiríkjastuðning og aðstoð við kafbátaleit.
Á grundvelli varnarsamningsins og samkomulagsins frá 2006 er í gildi tvíhliða varnaráætlun sem gerir ráð fyrir að varnir landsins séu tryggðar með hreyfanlegum viðbúnaði og liðsafla. Varnarbúnaður og -innviðir, rekstur loftvarnakerfisins og upplýsingakerfa sem íslensk stjórnvöld bera ábyrgð á og fjármagna eru óaðskiljanlegur liður í framkvæmd varnaráætlunarinnar. Ábyrgð á framkvæmd varnaráætlunarinnar er í höndum Evrópuherstjórnar Bandaríkjanna í Stuttgart í Þýskalandi (US EUCOM) og eiga íslensk stjórnvöld reglulegt samráð við fulltrúa EUCOM um útfærslu hennar. Þá er einnig náið samstarf við fulltrúa bandaríska flotans og flughersins sem heyra undir Evrópuherstjórnina. Varnaræfingin Norður-Víkingur hefur verið haldin reglulega frá 1982 þar sem varnaráætlun Bandaríkjanna fyrir Ísland er æfð og taka önnur bandalagsríki einnig þátt í henni eftir atvikum.
Bandarísk stjórnvöld hafa tekið þátt í loftrýmisgæslu Atlantshafsbandalagsins á Íslandi frá því hún hófst árið 2007. Að jafnaði tekur bandaríski flugherinn þátt í henni árlega með fjórum til tíu orrustuþotum, eldsneytisvél, björgunarvél og allt að 200 manna liðsafla. Meðan á loftrýmisgæslunni stendur hafa aðrir þættir er snúa að öryggi og vörnum verið æfðir, t.d. leit og björgun í samstarfi við Landhelgisgæslu Íslands og aðra viðbragðsaðila. Með reglulegri þátttöku í loftrýmisgæslu er viðhaldið staðarþekkingu og viðbragðsgetu bandaríska flughersins á Íslandi og á Norður-Atlantshafssvæðinu.
Bandaríkin og bandalagsríki hafa haldið úti virku eftirliti með kafbátum á Norður-Atlantshafi frá árinu 2014 og hafa kafbátaleitarvélar verið gerðar út frá Keflavík með gistiríkjastuðningi Íslands. Á hverjum tíma má gera ráð fyrir að hér á landi séu tvær til tólf leitarvélar og 200 til 600 manna liðsafli.
Ýmsar framkvæmdir til stuðnings þessum verkefnum og öðrum varnartengdum þörfum hafa átt sér stað á liðnum árum. Má þar nefna endurbætur á flugskýli fyrir leitarvélarnar, þvottastöð fyrir vélarnar, stækkun á flughlaði, nýtt flughlað fyrir vélar með hættulegan farm og undirstöður undir færanlega gámabyggð (tjaldbyggð).
Í tengslum við kafbátaleit og aðgerðir á Norður-Atlantshafi heimiluðu íslensk stjórnvöld árið 2023 þjónustuheimsóknir kjarnorkuknúinna kafbáta til Íslands til að efla samfellt og virkt eftirlit og viðveru á Norður-Atlantshafi vegna aukinnar umferðar rússneskra báta um svæðið.
Ísland hefur á síðustu árum einnig stutt æfingar og fælingaraðgerðir langdrægra B-2 og B-52 sprengjuflugvéla á norðurslóðum og í Norður-Evrópu. Þessar flugvélar eru mikilvægur hluti af fælingarmætti Bandaríkjahers og Atlantshafsbandalagsins og sýna traustið sem Bandaríkin bera til þeirrar gistiríkjaþjónustu sem Ísland veitir á Keflavíkurflugvelli.
Á hverju ári fer fram reglubundið pólitískt samráð milli æðstu embættismanna um öryggismál og skiptast ríkin á að halda fundina. Þétt samráð er milli utanríkisráðuneytisins og varnarmálafulltrúa bandaríska sendiráðsins í Reykjavík og milli varnarmálafulltrúa Íslands í sendiráðinu í Washington D.C. og bandarískra varnar- og hermálayfirvalda. Í tengslum við framkvæmdir og verkefni starfar sameiginleg framkvæmdanefnd sem fundar tvisvar á ári. Á síðustu árum hefur samstarf við stjórnvöld, stofnanir og herstjórnaryfirvöld, þ.m.t. greiningardeildir, verið aukið. Stöðugt er unnið að því að treysta sameiginlega stefnumörkun, upplýsingaskipti, áætlanagerð, aðgerðir og innviði til að styrkja gagnkvæma öryggishagsmuni.
Bandaríkin eru eina ríkið sem hefur burði til að tryggja öryggi á Norður-Atlantshafi með fullnægjandi hætti. Ísland tók forræði á rekstri og mannvirkjum varnarsvæðisins við brotthvarf varnarliðsins og tekur þar af leiðandi aukinn þátt og leggur meira af mörkum til samstarfsins við Bandaríkin en áður. Það samstarf þarf að styrkja og þróa áfram svo að það styðji sem best sameiginlega hagsmuni ríkjanna til skemmri og lengri tíma. Náið pólitískt samráð og sýnileg og virk varnarsamvinna við Bandaríkin mun halda áfram að vera önnur af meginstoðunum í fælingarmætti og vörnum Íslands.
4.3. Að styrkja þátttöku í svæðisbundnu samstarfi um varnar- og öryggismál með áherslu á norrænt varnarsamstarf, samstarf innan sameiginlegu viðbragðssveitarinnar og samstarf bandalagsríkja um varnir og öryggi á norðurslóðum.
Mikilvægi tvíhliða og svæðisbundins varnarsamstarfs fer stöðugt vaxandi og þá sérstaklega varnarsamstarf Norðurlandanna (NORDEFCO), samstarf sameiginlegu viðbragðssveitarinnar (e. Joint Expeditionary Force, JEF) og samstarf við helstu lykilbandamenn Íslands, ekki síst á norðurslóðum.
Í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu sóttu Finnland og Svíþjóð um aðild að Atlantshafsbandalaginu sem felur í sér einhverja mestu breytingu á fyrirkomulagi varnar- og öryggismála í Norður-Evrópu frá stofnun Atlantshafsbandalagsins 1949.
Norðurlöndin og Eystrasaltsríkin eru nú í fyrsta skipti öll aðilar að sama varnarbandalaginu og felast tækifæri í því að efla enn frekar samstarf þessara ríkja á sviði varnar- og öryggismála. Pólitískt samstarf ríkjanna um öryggismál hefur stóraukist í kjölfar allsherjarinnrásar Rússa í Úkraínu. Nú eru sjö af átta norðurskautsríkjum aðilar að Atlantshafsbandalaginu.
Svæðisbundin varnarsamvinna styður og er mikilvæg viðbót við meginstoðir varnarmálastefnunnar, samstarfið innan Atlantshafsbandalagsins og varnarsamstarfið við Bandaríkin. Styrkur svæðisbundins varnarsamstarfs, bæði JEF og NORDEFCO, er að þátttökuríkin deila svæðisbundnum öryggisáskorunum og þekkja vel til aðstæðna og getu hvert annars og geta þannig brugðist hratt við spennuástandi eða hvers kyns áskorunum.
Í takt við breyttar horfur í öryggismálum hefur samráð Norðurlandanna um varnar- og öryggismál einnig stóraukist. Norðurlöndin eiga með sér þétt pólitískt og hernaðarlegt samstarf um öryggismál og hefur NORDEFCO styrkst til muna á síðustu árum og tekur Ísland virkan þátt í því samstarfi á öllum sviðum. Norðurlöndin hafa mótað sameiginlega sýn og stefnu varðandi varnarsamstarfið, útbúið viðbragðsáætlanir og horfa til þess að þróa sameiginlega getu sem styður fælingarmátt og varnir Atlantshafsbandalagsins. Norðurlöndin hafa einnig mikilvægu hlutverki að gegna í ljósi hraðfara breytinga á öryggismálum í samstarfi við önnur bandalagsríki á svæðinu.
Fjölmörg tækifæri eru innan norræna samstarfsins til að þróa sameiginlega getu og viðbragð sem styrkir varnir og öryggi ríkjanna og um leið sameiginlega varnir Atlantshafsbandalagsins. Leiðarstefið í langtímastefnu fyrir norrænt varnarsamstarf til ársins 2030 (e. Vision 2030) er einmitt að norrænt varnarsamstarf styrki Atlantshafsbandalagið og geri norrænu ríkin að öflugri bandamönnum. Með þátttöku Íslands í norrænu varnarsamstarfi felast tækifæri er snúa að þróun á viðbragðs- og varnargetu, hagsmunagæslu, og beinu samstarfi við hermálayfirvöld Norðurlandanna.
Sameiginlega viðbragðssveitin (JEF) er vettvangur líkt þenkjandi ríkja um varnar- og öryggismál, sem Bretland leiðir. Ísland hóf þátttöku í starfi sveitarinnar í apríl 2021. Höfuðstöðvar sveitarinnar eru í Northwood í Bretlandi og þar starfa fulltrúar frá þátttökuríkjunum, m.a. íslenskur sérfræðingur í upplýsingamiðlun. Samstarfið innan JEF skiptir Ísland miklu máli, ekki síst þegar kemur að skjótu viðbragði sem fellur ekki undir virkjun 5. gr. Atlantshafssáttmálans eða áður en að því kemur. Helsti styrkur samstarfsins er að þar starfa saman ríki í Norður-Evrópu, Bretland, Holland, Norðurlöndin og Eystrasaltsríkin, sem eru vön því að starfa saman og deila um margt svipuðum öryggisáskorunum. Þá býður samstarfið upp á tækifæri til að efla tengsl við Bretland. Áhersla samstarfsins er á Norður-Atlantshaf, Eystrasalt og norðurslóðir. Samstarfið er mikilvægur vettvangur grannríkja í Norður-Evrópu og tryggir skjót viðbrögð við hvers kyns aðstæðum á spennu- og ófriðartímum og styður við annað fjölþjóðasamstarf í Evrópu, svo sem á vegum Atlantshafsbandalagsins. Þátttökuríkin eiga einnig reglubundið og virkt pólitískt samráð, þ.m.t. leiðtogar, varnarmálaráðherrar og yfirmenn herafla.
Sameiginlega viðbragðssveitin hefur markvisst unnið að því að þróa áætlanir í því skyni að efla fælingarmátt og getu til þess að bregðast við margvíslegum öryggisáskorunum á spennu- og ófriðartímum. Áætlununum er ætlað að undirbúa snemmbúið og sveigjanlegt viðbragð sveitarinnar til að takast á við afmarkaðar áskoranir, efla fælingarmátt og bregðast við stigmögnun í aðdraganda átaka. Lögð er rík áhersla á að áætlanirnar styðji við áætlanir og viðbragð Atlantshafsbandalagins, einkum á síðustu árum þegar árveknisaðgerðir hafa aukist ásamt og virkni bandalagsins í takt við þá hernaðarógn sem stafar af Rússlandi.
Í samræmi við norðurslóðastefnu og þjóðaröryggisstefnu beitir Ísland sér fyrir árvekni, nánu alþjóðasamstarfi um norðurslóðir og leggur áherslu á mikilvægi þess að draga úr spennu á svæðinu samhliða því að efla eftirlit og viðveru. Innganga Finnlands og Svíþjóðar í Atlantshafsbandalagið hefur einnig kallað á skýrari afstöðu og stefnu þess hvað varðar öryggismál á svæðinu.
Í stofnyfirlýsingu Norðurskautsráðsins er sérstaklega kveðið á um að hernaðarlegt öryggi eigi ekki að vera á dagskrá ráðsins og hefur því umræðan þar einskorðast við öryggismál í víðara samhengi. Á síðustu árum hefur engu að síður skapast breið samstaða milli bandalagsríkja á norðurslóðum um að formbinda frekara samráð um varnar- og öryggismál á svæðinu og hefur aðild Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu styrkt þá samvinnu.
Ísland tekur virkan þátt í samstarfi um öryggis- og varnarmál á norðurslóðum sem hefur snúist um að styrkja stöðuvitund, upplýsingaflæði og efla getu og æfingar á svæðinu. Mikilvægt er í samvinnu við önnur ríki að fylgjast áfram náið með þróun öryggismála og pólitískum áherslum á norðurslóðum og þá ekki síst hernaðarumsvifum Rússlands og vaxandi áhuga Kína á norðurslóðum. Ísland leggur sitt af mörkum, svo sem með loftrýmiseftirliti, gistiríkjaþjónustu, fjar- og rauneftirliti og þátttöku í verkefnum sem geta eflt starfið. Áhersla er lögð á gagnsæi, fyrirsjáanleika og skýr skilaboð sem árétta fælingarmátt og koma í veg fyrir misskilning eða aukna spennumyndun.
Þá skiptir máli að styrkja samstarf við bandalagsríki utan norðurslóða sem hafa tengsl, getu og vilja til að beita sér á svæðinu, sérstaklega Bretland en einnig Frakkland, Þýskaland og Holland. Samráð og samstarf um aðgerðir gegn fjölþáttaógnum á norðurslóðum skiptir miklu máli þar sem takmarkaðir og viðkvæmir innviðir eru í húfi.
4.4. Að þróa og efla varnar- og öryggissamvinnu við helstu samstarfsríki Íslands innan Evrópu, Evrópusambandið og Kanada á grundvelli sameiginlegra varnar- og öryggishagsmuna.
Ísland hefur markvisst aukið tvíhliða varnarsamstarf við helstu grannríki og m.a. gert sérstaka samstarfsyfirlýsingu með Bretlandi, Danmörku, Finnlandi, Frakklandi, Kanada, Noregi og Svíþjóð. Þá er sambærilegt samkomulag við Þýskaland og Evrópusambandið í undirbúningi. Til stendur einnig að uppfæra fyrirliggjandi samkomulög við Svíþjóð, Noreg, og Kanada með hliðsjón af breyttu öryggisástandi. Reglubundið samráð er við þessi ríki um öryggis- og varnarmál. Tækifæri felast í aukinni tvíhliða varnarsamvinnu til að treysta gagnkvæman skilning og þekkingu á öryggisáskorunum og viðbragðsgetu á svæðum sem ríkin deila, hvort heldur horft er til hernaðar- eða fjölþáttaógna. Virk miðlun upplýsinga við helstu grannríki styrkir stöðuvitund og skilning á þróun öryggismála í nágrenni Íslands. Lögð hefur verið áhersla á að efla samskipti sendiráða við ráðuneyti, herstjórnir og stofnanir sem sinna öryggis- og varnartengdum verkefnum, m.a. með því að tilnefna sérstaka varnarmálafulltrúa til að sinna slíkum samskiptum.
Evrópusambandið leggur vaxandi áherslu á öryggis- og varnarmál, ekki síst eftir allsherjarinnrás Rússlands í Úkraínu. Hvítbók um varnarmál var kynnt vorið 2025 þar sem fjallað er um hvernig sambandið geti stutt við aðildarríki þegar kemur að því auka varnarviðbúnað, hergagnaframleiðslu og hernaðargetu. Evrópusambandið ásamt m.a. Bretlandi, Noregi, Kanada og Japan hafa á undanförnum árum lýst yfir samstarfi um öryggis- og varnarmál. Ísland hefur á grundvelli EES-samningsins átt samstarf við sambandið um alþjóða- og öryggismál, aðgerðir gegn fjölþáttaógnum og eflingu áfallaþols.
Tvíhliða og svæðisbundið varnarsamstarf er mikilvæg viðbót við aðildina að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamninginn við Bandaríkin. Samstarf við grannríki og ríkjahópa um sameiginleg hagsmunamál, upplýsingaskipti, æfingar, áætlanagerð, þróun á getu, þjálfun og innkaup skiptir miklu máli fyrir Ísland.
4.5. Að tryggja auknar og stigvaxandi fjárveitingar til varnartengdra verkefna og innviða er gera Íslandi kleift að auka varnarviðbúnað, innlendan borgaralegan viðbúnað og getu, þátttöku í varnarsamstarfi og standa við skuldbindingar Íslands.
Í kjölfar allsherjarinnrásar Rússlands í Úkraínu 2022 hafa bandalagsríki endurmetið nálgun sína í varnar- og öryggismálum og ríkir samstaða um mikilvægi stórfelldrar uppbyggingar varnarviðbúnaðar og nauðsyn stóraukinna útgjalda í því skyni að mæta vaxandi hernaðarógn Rússlands. Á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í Haag í júní 2025 var samþykkt að útgjöld bandalagsríkjanna til varnarmála yrðu að lágmarki 5% af vergri landsframleiðslu (VLF) sem skipt er í tvo hluta. Annars vegar var lagt til að 3,5% af VLF yrði varið til varnarmála en skilgreiningin á því hvað félli undir þann hluta hefur haldist óbreytt frá því sem stuðst er við í dag. Hins vegar yrði 1,5% af VLF varið til varnartengdra verkefna, svo sem vegna áætlana, getu, innviða og eflingar almannavarna og áfallaþols sem eykur varnargetu.
Ekki hefur verið horft til Íslands þegar kemur að hefðbundnum útgjöldum til varnarmála enda er Ísland ekki með her. Landfræðileg staða, vaxandi þátttaka og sýnilegra framlag til sameiginlegra varna á síðustu árum hefur skipt sköpum og viðhaldið þeim skilningi á framlagi Íslands. Ísland hefur því verið undanskilið í skýrslum og samantektum um framlög til varnarmála hjá Atlantshafsbandalaginu en síður en svo undanskilið þeim kröfum að öll bandalagsríki veiti meira fjármagn til eigin og sameiginlegra varna. Í ljósi breyttrar stöðu í heiminum liggur fyrir að Ísland, líkt og allar aðrar þjóðir bandalagsins, mun þurfa að uppfylla 1,5% viðmiðið vegna varnartengdra útgjalda. Mikilvægt er upp á trúverðugleika Íslands sem bandamanns að útgjöld sem felld verða undir 1,5% byggist á skýrri forgangsröðun og raunverulegri getu samkvæmt markmiðum Atlantshafsbandalagsins, varnaráætlunum og eflingu áfallaþols og innlends, borgaralegs viðbúnaðar.
Atlantshafsbandalagið heldur utan um upplýsingar um raunveruleg og áætluð framlög bandalagsríkja til varnarmála, upplýsingar um fjárfestingar og hvernig ríkin hyggjast byggja upp getu sem nýtist bandalaginu og upplýsingar um fyrirhugaða þátttöku og framlög til verkefna bandalagsins í ýmsu formi. Öll bandalagsríki, að Íslandi undanskildu, hafa tilkynnt að þau muni ná 2% markinu á þessu ári. Þá hafa aðildarríki skuldbundið sig, eins og að framan greinir, til að verja 5% af VLF til varnarmála og varnartengdra verkefna, stighækkandi á næstu tíu árum.
Ísland hefur á síðustu árum hækkað framlag sitt til varnarmála um 20% á ári og fer bróðurparturinn af því framlagi í rekstur íslenska loftvarnarkerfisins og varnartengdra innviða, stuðning við aðgerðir bandalagsríkja og þátttöku í verkefnum bandalagsins erlendis. Þá fellur hernaðarlegur stuðningur við Úkraínu undir framlag Íslands til varnarmála. Ekki hefur hins vegar verið tekið saman með skipulögðum hætti hvaða önnur útgjöld ríkisins styðja við varnaráætlanir og landsáætlanir, svo sem í tengslum við varnir, innlendan borgarlegan viðbúnað, innviði, almannavarnir og áfallaþol.
Það kemur í hlut utanríkisráðuneytisins að sinna árlegri skýrslugjöf um framlögin til Atlantshafsbandalagsins.
4.6. Að tryggja getu inna lands, mannauð, áætlanir, varnarmannvirki og búnað til að mæta öryggisáskorunum og uppfylla skuldbindingar.
Aukin innlend geta, þar á meðal nauðsynlegur mannauður, er grunnforsenda þess að Ísland geti unnið að eigin vörnum á eigin forsendum, lagt sjálfstætt mat á varnaraðgerðir og viðbúnað og tekið upplýstar ákvarðanir um öryggi og varnir landsins í samráði og samvinnu við bandamenn. Styrkja þarf enn frekar innlendan borgaralegan viðbúnað og getu. Í því sambandi er brýnt að efla getu, viðbúnað og eftirlitshlutverk lögreglu og Landhelgisgæsluna. Hér er m.a. horft til þess að þessir innlendu aðilar geti brugðist við hvers konar öryggisógn, sinnt greiningum í auknum mæli og eflt samstarf við borgaralegar öryggisþjónustur, byggt upp tæknibúnað og tæknilega þekkingu, stýrt aðgengi og verndað mikilvæga innviði, sem og sinnt öðrum varnartengdum verkefnum. Þá fara Landhelgisgæslan og embætti ríkislögreglustjóra jafnframt með framkvæmd ákveðinna varnartengdra verkefna á grundvelli samninga við utanríkisráðuneytið.
Í ljósi vaxandi netógna í netumdæmi Íslands þarf að styrkja starfsemi netöryggissveitarinnar CERT-IS og tryggja virkari vöktun og viðbragð gagnvart alvarlegum netógnum.
Mikilvægustu varnaráætlanirnar sem snúa að vörnum landsins eru áætlanir Atlantshafsbandalagins, varnaráætlun Bandaríkjanna og varnar- og viðbúnaðaráætlun íslenskra stjórnvalda. Auk þeirra liggja fyrir áætlanir sem hafa verið unnar í samvinnu við bandamenn, svo sem á vettvangi NORDEFCO og JEF sem styðja við áætlanir bandalagsins og Íslands.
Nýjar varnaráætlanir Atlantshafsbandalagsins fela í sér auknar kröfur á hendur bandalagsríkjum um bætt áfallaþol, trausta innviði og eigin áætlanir sem styðja áætlanir bandalagsins. Ísland tekur virkan þátt í mótun og vinnu við þá svæðisbundnu varnaráætlun sem það fellur undir og mannar stöður í herstjórninni í Norfolk í Bandaríkjunum sem ber ábyrgð á henni. Áætlunin er æfð og endurskoðuð reglulega. Á grundvelli varnarsamningsins við Bandaríkin er í gildi varnaráætlun Bandaríkjanna sem yfirherstjórn Bandaríkjanna í Evrópu heldur utan um. Áætlunin, eða hluti hennar, er æfð að jafnaði annað hvert ár á Norður-Víkingi, tvíhliða æfingu Íslands og Bandaríkjanna. Á vettvangi NORDEFCO og JEF er unnið að þróun og æfingu varnar- og viðbúnaðaráætlana sem hafa að markmiði að geta brugðist við svæðisbundnu spennuástandi á hættutímum og tekur Ísland virkan þátt í þeirri vinnu. Loks hafa íslensk stjórnvöld mótað innlenda varnar- og viðbúnaðaráætlun.
Í tengslum við framangreint eru til áætlanir sem snúa að viðbúnaði og samstarfi íslenskra stjórnvalda við erlent herlið á spennu- og hættutímum. Markmið þeirra er að tryggja fullveldi og yfirráð yfir landinu og hafsvæðinu í kringum landið; vernd og virkni mikilvægra innviða, þ.m.t. varðandi stöðuvitund í loftrými og á hafi og skilvirkan stuðning og samskipti við erlendan liðsafla. Náið samráð stofnana og ráðuneyta undir forystu utanríkisráðuneytisins hefur verið í tengslum við þróun áætlana. Þær hafa einnig verið ræddar og kynntar herstjórnum Atlantshafsbandalagsins og helstu samstarfsríkjum.
Í því skyni að bæta og samræma varnargetu bandalagsríkja og tryggja framkvæmd varnaráætlana hefur Atlantshafsbandalagið gefið út getumarkmið fyrir öll bandalagsríkin. Getumarkmiðin eru hernaðarlegar lágmarkskröfur bandalagsins og hefur Íslandi verið úthlutað getumarkmiðum sem lúta m.a. að innviðum, tækjabúnaði og mannauði.
Frá því að Ísland tók við stjórn varnarsvæðanna í kjölfar brotthvarfs Bandaríkjahers árið 2006 hefur það sinnt rekstri og viðhaldi þeirra 140 varnarmannvirkja sem er að finna á skilgreindum öryggissvæðum, þ.m.t. flugvallarmannvirkin á Keflavíkurflugvelli. Auk þess má nefna olíubirgðastöð á Keflavíkurflugvelli og í Helguvík, stjórnstöð Atlantshafsbandalagsins á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli, ratsjár- og fjarskiptastöðvar ásamt ljósleiðara sem liggur hringinn í kringum landið. Alls eru 87 þessara mannvirkja á eignaskrá Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins en 53 þeirra eru í eigu íslenska ríkisins.
Íslenska loftvarnakerfið samanstendur af fjórum ratsjárstöðvum sem sinna eftirliti loftrýmis í þeim tilgangi aðallega að bera kennsl á og afmarka hreyfingar loftfara innan loftrýmisins þar sem eftirlitið fer fram. Loftrýmisgæsla er liður í að gæta að nyrðri mörkum bandalagsins með kerfisbundnu rauneftirliti með loftrýminu. Þátttökuríki hverju sinni koma með fjórar til fjórtán orrustuþotur og 60 til 300 manna liðsafla.
4.7. Að efla áfallaþol íslensks samfélags, almannavarnir og vernd borgara gagnvart hernaðarógnum.
Undanfarna áratugi hefur verið lögð áhersla á áfallaþol samfélaga sem órofa hluta af vörnum og öryggi ríkja. Ísland býr að öflugu almannavarnakerfi og viðbragðsgetu en skoða þarf áfallaþol heildrænt og byggja upp á hverju sviði til að efla viðnám og koma í veg fyrir eða draga úr skaða af áföllum óháð því hvort um er að ræða ógnir af mannavöldum, náttúruhamfarir eða heilbrigðisvá. Mikilvægt er að tryggja vernd borgara fyrir hugsanlegum áföllum og tryggja samfellu í stjórnsýslu og lykilþjónustu stjórnvalda þannig að ekki verði rof á samfélagslega mikilvægri þjónustu á tímum spennuástands eða átaka. Að sama skapi verður að tryggja aðgengi að orku, fjarskiptum og samgöngum. Fæðuöryggi og vatnsöryggi verður einnig að tryggja. Heilbrigðiskerfið verður að hafa getu til að meðhöndla meiri háttar manntjón eða takast á við heilbrigðisáföll og ef nauðsyn krefur þarf að vera hægt að framkvæma skyndilega fólksflutninga.
Brýnt er að styrkja almannavarnakerfið enn frekar þannig að það búi yfir fullnægjandi mannafla, þekkingu og sveigjanleika til þess að takast á við hvers kyns áföll sem ógna eða kunna að ógna lífi og heilsu almennings, umhverfi eða eignum. Þessu til stuðnings þarf að styrkja og styðja við samfélagslega innviði, svo sem sýnilega almenna löggæslu auk annarrar nærþjónustu. Innan Atlantshafsbandalagsins hafa verið lögð fram sjö grunnviðmið um áfallaþol sem ríkin hafa sammælst um að innleiða sem aftur styrkir sameiginlegt öryggi og varnir.
Á grundvelli þessara viðmiða hafa bandalagsríkin verið hvött til að móta eigin stefnu með markmiðum og aðgerðum sem styrkja áfallaþol samfélagsins. Ólíklegra er að samfélag sem býr yfir miklu áfallaþoli hafi veikleika sem mögulegir andstæðingar geti nýtt sér, t.d. öflugum fjölþáttaaðgerðum. Því er áfallaþol borgaralegra innviða, auðlinda og samfélagslega mikilvægrar þjónustu fyrsta varnarlína hvers samfélags og lykilþáttur þegar kemur að fælingarmætti og varnarstöðu Atlantshafsbandalagsins.
Atlantshafsbandalagið og Evrópusambandið hafa frá árinu 2022 átt reglubundið samráð um áfallaþol og hefur það snúist um að takast á við margvíslegar öryggisógnir á samræmdan hátt. Þetta hefur m.a. falið í sér netvarnir, vernd mikilvægra innviða og samvinnu gegn upplýsingaóreiðu og er markmiðið að auka áfallaþol bandalagsríkja ásamt því að tryggja uppbyggingu í kjölfarið.
Dómsmálaráðuneytið, utanríkisráðuneytið og embætti ríkislögreglustjóra hafa tekið höndum saman um að meta áfallaþol íslensks samfélags með hliðsjón af grunnviðmiðum Atlantshafsbandalagsins. Fer vinnan fram í nánu samstarfi við önnur ráðuneyti, stofnanir og einkaaðila. Meginmarkmið verkefnisins er að ná utan um þau svið samfélagsins þar sem þörf er á úrbótum en einnig að ná heildrænt utan um þau svið þar sem mikil vinna hefur nú þegar átt sér stað. Mikilvægt er að tryggja skilvirka innleiðingu og eftirlit með áfallaþoli í góðu samstarfi stjórnvalda, sveitarstjórna og einkaaðila. Ljóst er að vinna og áætlanagerð um eflingu áfallaþols á grundvelli grunnviðmiðanna sjö þarf að ná til samgönguinnviða, fjarskiptainnviða, orkuinnviða, fæðuaðfanga og heilbrigðisþjónustu o.fl. með aðkomu viðkomandi ráðuneyta og eftir atvikum annarra, auk Alþingis.
Þá þarf að huga að því hvernig hægt sé að búa betur í haginn fyrir erlendan liðsafla sem kemur til landsins og ætti mikið af þeim viðbúnaði einnig að nýtast í almannavarnaástandi eða alþjóðlegum aðgerðum, t.d. birgðir, neyðarskýli og margvíslegur búnaður. Þá liggur fyrir að megnið af varnarinnviðum landsins er á Reykjanesi á afmörkuðu svæði og huga þarf að því hvernig skal bregðast við ef þeir innviðir eru í hættu vegna náttúruhamfara, skemmdarverka eða átaka.
Öryggisskipulag, áhættugreining og áfallaþol mikilvægra innviða þarf að efla með hliðsjón af netöryggi.
4.8. Að auka greiningargetu og upplýsingamiðlun um áskoranir og ógnir sem geta haft áhrif á Ísland.
Ísland hefur sérstöðu meðal bandalagsríkja þegar kemur að upplýsingaöflun og greiningum um hernaðarlega þætti því að ekki er starfrækt öryggisstofnun hér á landi sem sinnir þessum verkefnum alfarið. Sú sérstaða getur torveldað samvinnu við erlend ríki sem vilja eiga í upplýsingaskiptum við íslensk stjórnvöld og grafið undan getu stjórnvalda og lýðræðislega kjörinna fulltrúa til að taka upplýstar ákvarðanir um varnar- og öryggismál.
Mikilvægt er að styrkja upplýsingaöflun og getu til að miðla gögnum og upplýsingum samhliða því að styrkja getu íslenskra stjórnvalda til að samþætta og greina með virkum og heildstæðum hætti þau gögn sem safnað er á Íslandi og geta styrkt stöðu- og ástandsvitund stjórnvalda jafnt sem bandalagsríkja, svo sem hvað varðar hugsanlega ógn af hálfu erlendra ríkja, umferð sjófara, flugumferð, netárásir, njósnir og aðrar fjandsamlegar aðgerðir. Þetta er sérstaklega mikilvægt vegna margvíslegra fjölþáttaaðgerða þar sem beinlínis er skákað í skjóli leyndar og geta stjórnvalda til að bregðast við verður þar með takmörkuð. Algengt er að í bandalagsríkjum Íslands séu stofnanir sem búa yfir getu til greiningar sem styðja ákvarðanatöku varnar- og öryggismála.
Varnarmálaskrifstofa utanríkisráðuneytisins sér um samstarf öryggisstofnana á sviði hermála, m.a. innan Atlantshafsbandalagins og gagnvart helstu samstarfsríkjum, sbr. 23. gr. varnarmálalaga, nr. 34/2008. Áherslan í því samstarfi er fyrst og fremst á hernaðarumsvif og aðgerðir ríkja gegn öryggi ríkisins og stærri pólitísk öryggismál og -ferla. Greiningardeild ríkislögreglustjóra sinnir sambærilegum borgaralegum verkefnum og á í samstarfi við öryggisstofnanir annarra ríkja. Þá sinnir deildin greiningum og áhættumati innan lands og á landamærum og leggur m.a. mat á áhættu hvað varðar hryðjuverk, njósnir og skipulagða brotastarfsemi. Þá fer embætti ríkislögreglustjóra með rannsóknir á landráði og brotum gegn stjórnskipan ríkisins og æðstu stjórnvöldum.
4.9. Að stuðla að fleiri og umfangsmeiri varnaræfingum og virkri þátttöku íslenskra viðbragðsaðila til samræmis við líklegar sviðsmyndir og ógnir.
Varnaræfingar hér við land fara fram á grundvelli aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningsins við Bandaríkin. Fjöldi varnaræfinga á Norður-Atlantshafi og á norðurslóðum, svo sem Dynamic Mongoose, Norður-Víkingur og Northern Challenge auk netvarnaæfingarinnar Locked Shields, eru til marks um breytingar á öryggishorfum í nærumhverfi Íslands á síðustu árum. Ísland hefur einnig aukið þátttöku sína í svokölluðum skrifborðsæfingum þar sem viðeigandi sviðsmyndir eru æfðar. Æfingar eru mikilvægur liður í fælingu og varnarviðbúnaði því að þær staðfesta getu og vilja til að bregðast við á hættutímum. Varnaræfingar stuðla að nauðsynlegri þekkingu á varnarumhverfi Íslands innan Atlantshafsbandalagsins og hjá Bandaríkjunum, nánar tiltekið á aðstæðum á Íslandi, sérstöðu landsins og varnarhagsmunum. Efla þarf æfingar sem snerta öll aðgerðasvið í lofti, á landi, sjó og í netumhverfi Íslands. Virk þátttaka allra viðbragðsaðila og stjórnvalda skiptir einnig máli til að láta reyna á samspil hernaðarlegra þátta og vernd borgara og ákvarðanatöku stjórnvalda.
4.10. Að stuðla að fjárfestingum, uppbyggingu og nýsköpun á sviði öryggismála.
Innan Atlantshafsbandalagsins og margra ríkja Evrópu er nú lögð rík áhersla á að efla nýsköpun, styrkja iðnað og hvetja til samstarfs milli stjórnvalda og fyrirtækja þvert á landamæri til að viðhalda tæknilegu forskoti, sem er mikilvægur liður í að tryggja öryggi bandalagsríkja. Samhliða vaxandi framlögum og fjárfestingum í hefðbundinni hernaðartækni er ekki síður horft til hugbúnaðar og tækni sem hefur tvíþætt notagildi, þ.e. getur nýst jafnt í borgaralegum sem hernaðarlegum tilgangi. Settir hafa verið á laggirnar sjóðir til að styðja við nýsköpun, þróun og framleiðslu á þessum sviðum, svo sem nýsköpunarhraðallinn DIANA (e. Defence Innovation Accelerator for the North Atlantic) sem Ísland er aðili að eins og önnur bandalagsríki og nýsköpunarsjóður Atlantshafsbandalagsins (e. The NATO Innovation Fund). Aðild að sjóðnum er valkvæð og styður Ísland sjóðinn en beinar fjárfestingar hans munu aðeins renna til þátttökuríkja. Með þátttöku í sjóðnum styður Ísland það markmið að bandalagið byggi upp tæknilegt forskot til að standa vörð um öryggi bandalagsríkjanna en að auki opnast tækifæri fyrir íslensk tækni- og nýsköpunarfyrirtæki.
Íslensk fyrirtæki eru framarlega á mörgum sviðum sem horft er til í tengslum við tvíþætt notagildi, svo sem í orkulausnum, hugbúnaðarþróun, ómönnuðum farartækjum og í heilbrigðistækni. Styðja þarf við íslensk fyrirtæki sem vilja koma vöru og þekkingu á þessu sviði á framfæri og auðvelda aðgengi að sjóðum og samstarfsverkefnum. Það má m.a. gera með kynningu á regluverki og umhverfi slíkra sjóða.
4.11. Að efla þjálfun, kennslu og rannsóknir á sviði varnar- og öryggismála og bæta virka upplýsingamiðlun um málaflokkinn.
Meginforsenda þess að hægt verði til framtíðar að byggja upp nauðsynlegan mannauð og getu á sviði varnar- og öryggismála er að tryggja að í landinu verði til reynsla og sérfræðiþekking á þessu sviði. Taka þarf upp samstarf við háskóla, stofnanir og fyrirtæki í tengslum við rannsóknir og þróun. Í því sambandi er mikilvægt að horfa jafnt til hagnýtra sem fræðilegra rannsókna auk náms sem nýtist til að byggja upp innlenda getu. Einnig þarf að móta þjálfun og hagnýtt nám sem býr fólk undir störf á sviði varnar- og öryggismála auk sí- og endurmenntunar. Skoða mætti samstarf við varnarháskóla, t.d. annars staðar á Norðurlöndunum, í Eystrasaltsríkjunum og víðar. Þá starfrækir Atlantshafsbandalagið varnarskóla í Róm og stendur fyrir reglubundnum námskeiðum í Oberammergau í Þýskalandi. Ákveðin skref hafa verið tekin í þessa átt með reglubundnu námskeiði um öryggis- og varnarmál að norrænni fyrirmynd sem utanríkisráðuneytið stendur fyrir í nánu samstarfi við dómsmálaráðuneytið.
Á Norðurlöndunum hefur þekking og geta verið byggð upp með sjálfstæðum rannsóknarstofnunum, stofnunum sem tengjast háskólum og stofnunum sem falla beint undir ráðuneyti eða herinn. Með hratt vaxandi mikilvægi og umfangi varnar- og öryggismála skiptir miklu máli að hugað sé að þessum þætti. Hvort sem slík rannsóknarvinna og greiningar færu fram í stofnun innan háskóla og/eða í tengslum við Alþingi eða ráðuneyti er nauðsynlegt að tryggja skýra tengingu við stefnumótun og framkvæmd í varnarmálum og þekkingu til að takast á við og kryfja hernaðarleg viðfangsefni og hlutverk Íslands í því sambandi.
Samvinna við háskólasamfélagið og aukin geta þess til að fjalla um öryggis- og varnarmál er einnig mikilvægur hluti af því að fram fari upplýst umræða um málaflokkinn í samfélaginu. Opin umræða um þætti sem snúa að grundvallaröryggi þjóðarinnar og aukinn skilningur á þeim er nauðsynlegur í opnu og lýðræðislegu samfélagi.
Upplýsingaóreiðuherferðir eru ein birtingarmynd fjölþáttaógna. Markvisst verður unnið að því að efla viðnám gegn þeim og varnir gegn erlendri íhlutun í lýðræðislega ferla og tilraunum til að hafa áhrif á þjóðfélagsumræðu. Upplýst umræða um varnar- og öryggismál og málefni þeim tengd, m.a. á grunni innlendra rannsókna og akademískrar þekkingaröflunar, eru mikilvægur liður í að efla viðnámsþrótt samfélagsins, ýta undir lýðræðislega umræðu og þekkingu á málaflokknum.
Við uppbyggingu á mannauði og þekkingu í varnar- og öryggismálum skal horfa sérstaklega til þess að tryggja ávallt virka þátttöku kvenna í stefnumótun og framkvæmd varnar- og öryggismála á grundvelli landsáætlunar Íslands um innleiðingu ályktunar öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna númer 1.325 um konur, frið og öryggi. Þar má meðal annars líta til þess að lögð sé áhersla á aukinn sýnileika kvenna bæði innan lands og í alþjóðlegu samstarfi Íslands á sviði varnar- og öryggismála til að fjölga fyrirmyndum, stuðla að jöfnum framgangi og jákvæðu viðhorfi samfélagsins til kvenna í slíkum störfum.
4.12. Að íslensk löggjöf á sviði varnar- og öryggismála sé skýr og samræmd hvað varðar ábyrgð og heimildir stjórnvalda, ákvarðanatöku og verkaskiptingu, sem og aðkomu- og eftirlitshlutverk Alþingis.
Varnarmálalög voru sett árið 2008 í kjölfar brotthvarfs varnarliðsins frá Íslandi þegar Íslendingar tóku sjálfir ábyrgð gisti- og notendaríkis á öllum öryggissvæðum og mannvirkjum sem áður voru í umsjón Bandaríkjanna. Samhliða setningu varnarmálalaganna var sett á fót Varnarmálastofnun sem var ætlað að sinna verkefnum á sviði varnarmála, þ.m.t. rekstri íslenska loftvarnakerfisins, rekstri öryggissvæða, undirbúningi varnaræfinga og framkvæmd gistiríkjastuðnings. Í kjölfar þess að Varnarmálastofnun var lögð niður í lok árs 2010 hefur framkvæmd varnartengdra verkefna verið á höndum borgaralegra stofnana, einkum Landhelgisgæslu Íslands og embættis ríkislögreglustjóra, á grundvelli þjónustusamninga við utanríkisráðuneytið.
Varnarmálalögin fjalla fyrst og fremst um stjórnsýslu varnarmála innan lands á friðartímum, til að mynda rekstur öryggissvæða og loftvarnakerfis, öryggisvottanir, meðferð trúnaðarupplýsinga, gistiríkjastuðning og æfingar. Lögunum er ætlað að skilgreina hvað teljist varnartengd verkefni, sem þó er sinnt af borgaralegum stofnunum, greina milli stefnumótunar og framkvæmdarverkefna og auðvelda lýðræðislegt eftirlit með varnartengdri starfsemi. Löggjöfinni er m.a. ætlað að skilja á milli borgaralegra verkefna, t.d. almennrar löggæslu og varnartengdra verkefna. Löggjöfin snýr fyrst og fremst að rekstri verkefna á friðartímum og þar er lítið fjallað um heimildir, viðbúnað og viðbragð í hættuástandi. Umfang varnartengdra verkefna hefur aukist mikið vegna þess að Ísland hefur á síðustu árum þurft að taka þátt í fleiri verkefnum, æfingum og aðgerðum en áður, bæði innan lands og utan, t.d. vegna aukins varnarviðbúnaðar Atlantshafsbandalagsins og stuðnings við Úkraínu.
Þótt öryggisáskoranir samtímans geri skilin milli borgaralegra og hernaðarlegra viðfangsefna óljósari en oft áður er mikilvægt að huga að þeim aðskilnaði við skipulag og framkvæmd þar sem þörf krefur, án þess þó að það hamli samvinnu og upplýsingaskiptum milli stofnana sem starfa að öryggis- og varnarmálum í víðu samhengi. Í ljósi þessa og vegna aukinnar öryggisógnar og spennu á alþjóðavettvangi er nauðsynlegt að endurskoða varnarmálalöggjöfina svo að hún endurspegli betur þann veruleika sem Ísland stendur andspænis á vettvangi öryggis- og varnarmála.
Meðal þess sem þarf að horfa sérstaklega til er skilgreining á varnartengdum verkefnum í varnarmálalögum en sá listi tekur nú fyrst og fremst mið af kjarnaverkefnum á friðartímum. Horfa þarf til vaxandi umsvifa og þeirra verkefna sem stjórnvöld þurfa nú að sinna, m.a. aukinni greiningarvinnu, áætlanagerð, eflingu áfallaþols, þátttöku í varnaræfingum, netöryggi og netvörnum svo fátt eitt sé nefnt.
Í lögin vantar einnig skýrari heimildir. Má í því samhengi nefna að í íslenskri löggjöf er ekki fjallað skýrt um ákvarðanatöku og heimildir fyrir því að fela erlendum liðsafla að sinna vörnum landsins, hvort sem er á friðar- eða hættutímum, þó að benda megi á lög um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess, nr. 110/1951. Fyrir herlaust ríki er mikilvægt að stjórnvöld geti brugðist hratt við hættuástandi eða aðsteðjandi hernaðarógn með aðstoð bandamanna. Jafnframt þarf að rýna heimildir erlends liðsafla í lögum. Þá þarf að skerpa á ákvæðum um öryggis- og varnarsvæði, þ.m.t. að skilgreina heimildir til að stofna til nýrra öryggis- og varnarsvæða tímabundið eða ótímabundið. Í gildandi lögum eru engin ákvæði varðandi stofnun nýrra öryggis- og varnarsvæða, hvað þá leigu- eða eignarnámsheimildir í þágu þjóðaröryggis og varna landsins. Í lögunum þarf einnig að skoða framkvæmd varnaráætlana og varnaraðgerða, þ.e. heimildir fyrir framkvæmd þeirra verkefna sem kveðið er á um í varnaráætlun fyrir Ísland og annarra nauðsynlegra varnaraðgerða, þ.m.t. stjórnun aðgerða, samhæfingu og sviðsábyrgð vegna einstakra framkvæmdaþátta.
Samhliða endurskoðun á varnarmálalögum verður að skoða aðra öryggistengda löggjöf hérlendis í samráði við hlutaðeigandi ráðuneyti. Þar ber helst að nefna hvort tilefni sé til að setja sérstaka öryggislöggjöf sem væri á forræði dómsmálaráðherra en slík sérlög hafa ekki verið sett hér á landi. Slík löggjöf tæki alla jafna á efnahagslegu öryggi, þjóðaröryggi, neyðarviðbragði og innra öryggi, vernd mikilvægra innviða og æðstu stjórnar og á meðferð trúnaðarupplýsinga ríkisins eins og greiningum, öflun og samskiptum.
Rýni á erlendum fjárfestingum er til að mynda hluti af öryggislöggjöfinni í Noregi, enda mikilvægt þjóðaröryggismál. Með slíkri löggjöf mætti einnig koma á fót íslenskri öryggisvottun og trúnaðarflokkun skjala, sem myndi taka á vernd, vörslu og aðgengi að innlendum trúnaðarupplýsingum. Slíka vottun mætti t.d. nota fyrir aðila sem hafa aðgengi að rýmum þar sem innlend trúnaðarskjöl eru geymd og fyrir starfsfólk sem starfar í mikill nálægð við æðstu stjórnendur landsins.
Ýmis önnur lög hafa að geyma ákvæði sem varða öryggi landsins, þar á meðal almannavarnalög, lögreglulög, landamæralög og lög um Landhelgisgæslu Íslands en forræði á þeirri löggjöf liggur hjá dómsmálaráðuneytinu. Mikilvægt er að hlutverk utanríkisráðuneytisins vegna hernaðarógnar sé fest í sessi í almannavarnalöggjöfinni og að skýrt sé hvernig stjórn almannavarnaaðgerða vegna hernaðarógnar verði háttað. Í lögreglulögum er kveðið á um að erlendir lögreglumenn sem koma til starfa hér á landi á grundvelli samstarfs við erlend lögregluyfirvöld og alþjóðastofnanir á sviði löggæslumála fari með lögregluvald, en það er ríkislögreglustjóri sem ákveður hvort erlendir lögreglumenn hér á landi fari með slíkt vald. Meðan á dvöl þeirra stendur starfa þeir undir stjórn og leiðsögn viðkomandi lögreglustjóra, eftir atvikum í samráði við hið erlenda lögregluyfirvald.
Rýni á fjárfestingum erlendra aðila hefur verið forgangsmál hjá helstu bandalagsríkjum Íslands á síðustu árum enda gegnir fjárfestingarýni lykilhlutverki þegar kemur að vernd gegn óæskilegum áhrifum erlendra aðila í tengslum við mikilvæga innviði og framleiðslu sem og viðkvæman iðnað innan lands. Rýnilöggjöf er í undirbúningi og verður mikilvægur hlekkur í þjóðaröryggi og viðspyrnu gagnvart íhlutun erlendra aðila hér á landi sem ógnað geta öryggi og allsherjarreglu. Þá mun slík löggjöf styrkja orðspor Íslands sem ríkis sem tekur þjóðaröryggi alvarlega og skapa traust á Íslandi sem samstarfsríki og fjárfestingakosti á þessum vettvangi.
4.13. Að þróa stofnanaumgjörð varnarmála sem tryggir samhæfingu, skilvirkni, ábyrgð og eftirlit, samhliða því að efla enn frekar samstarf innan stjórnsýslunnar um verkefni á sviði varnar- og öryggismála.
Á undanförnum árum hafa samskipti og samvinna þeirra ráðuneyta og stofnana sem sinna stjórnun og framkvæmd varnartengdra verkefna þróast og eflst til muna og mun gera áfram. Miklu skiptir að ábyrgðar- og verkaskipting sé skýr og öllum ljós jafnt á friðar- sem átakatímum og að viðbragð út frá ólíkum sviðsmyndum sé skipulagt og æft.
Til að tryggja góða stöðuvitund, skilvirk og örugg samskipti við erlendar herstjórnir og liðsafla jafnt sem samvinnu innlendra aðila hefur verið unnið að því að þróa samhæfingu fyrir varnartengd verkefni og aðgerðir þar sem sérfræðingar frá varnarmálaskrifstofu utanríkisráðuneytisins, varnarmálasviði Landhelgisgæslunnar, embætti ríkislögreglustjóra, netöryggissveitinni CERT-IS og öðrum eftir atvikum starfa saman. Samhæfingin tekur mið af sambærilegu skipulagi hjá bandalagsríkjum og styrkir varnaráætlanir bandalagsins. Með þessu er aukið við þá starfsemi sem er nú þegar í stjórnstöðinni á öryggissvæðinu í Keflavík. Við venjulegar aðstæður sinnir þessi hópur margvíslegri umsýslu varnartengdra verkefna, m.a. uppfærslu og þróun áætlana, birgðahaldi, gistiríkjastuðningi, æfingum, samskiptum við erlendar aðgerðaherstjórnir sem hafa hlutverki að gegna á íslensku svæði, söfnun og miðlun upplýsinga og samskiptum við erlendan liðsafla á landinu. Þróa mætti samstarfið enn frekar með tengiliðafulltrúum frá Atlantshafsbandalaginu og helstu samstarfsríkjum, eins og gert hefur verið í mörgum bandalagsríkjum. Á hættutímum er gert ráð fyrir að fulltrúar erlends liðsafla komi til með að starfa með þessum innlenda samstarfshópi. Í ljósi breyttra aðstæðna í heiminum, aukins umfangs verkefna og nauðsynlegrar endurskoðunar á varnarmálalöggjöfinni er eðlilegt að stofnanaumgjörð varnartengdra verkefna sé endurskoðuð. Vert er að skoða hvort þessum varnartengdu verkefnum væri betur fyrir komið hjá einni sérstakri einingu sem heyrði undir utanríkisráðuneytið eða hvort byggja ætti áfram á núverandi skipulagi með skýrari ramma. Ríkisendurskoðun hefur m.a. lagt áherslu á að tryggja að fyrirkomulag og framkvæmd varnartengdra verkefna sé þannig að utanríkisráðuneytið sé í viðunandi stöðu til að veita aðhald og eftirlit með framkvæmdinni og að snurðulaust samstarf sé á milli borgaralegra stofnana og ráðuneytisins.
