Ferill 102. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 276 — 102. mál.
Síðari umræða.
Nefndarálit með breytingartillögu
um tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár fyrir árin 2025–2029.
Frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar.
Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti, Hafrannsóknastofnun, Náttúruverndarstofnun, Grímsnes- og Grafningshreppi og fulltrúa landeigenda á svæðinu Löngufjörur og Langárós að Hjörsey.
Nefndinni bárust 13 umsagnir og minnisblað frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu. Gögnin eru aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Með þingsályktunartillögunni er lagt til með vísan til 33. gr. laga um náttúruvernd, nr. 60/2013, að á næstu fimm árum skuli unnið að friðlýsingu sex svæða til þess að stuðla að verndun íslenskrar náttúru og framkvæmd alþjóðlegra samninga um náttúruvernd hér á landi. Svæðin eru Goðdalur í Bjarnarfirði, Hengladalir í Ölfusi, Húsey og Eyjasel á Úthéraði, Lauffellsmýrar í Skaftárhreppi, Lambeyrarkvísl og Oddauppsprettur í Borgarfirði og Reykjanes og Þorlákshver við Brúará. Þá verði áfram unnið að friðlýsingu svæða sem eru á náttúruverndaráætlunum fyrir árin 2004–2008 og 2009–2013 og hafa ekki verið friðlýst. Líkt og fram kemur í greinargerð með tillögunni er tilgangur framkvæmdaáætlunarinnar að koma upp neti friðlýstra svæða sem tryggja verndun lífríkis og jarðminja sem þarfnast verndar.
Umfjöllun nefndarinnar.
Umfjöllun nefndarinnar á 156. löggjafarþingi.
Tillagan var lögð fram á 156. löggjafarþingi og afgreidd frá umhverfis- og samgöngunefnd með áliti meiri hluta nefndarinnar til síðari umræðu hinn 30. maí sl. (þskj. 608, 267. mál). Líkt og fram kemur í greinargerð með tillögunni er hún lögð fram óbreytt. Við vinnslu málsins hefur nefndin haft til hliðsjónar þær umsagnir sem hafa borist um málið auk þeirra umsagna sem liggja fyrir frá 156. löggjafarþingi og eru aðgengilegar undir málinu á vef Alþingis. Til viðbótar við þá umfjöllun sem málið hefur nú fengið og þeirra sjónarmiða sem gerð er grein fyrir í áliti þessu vísar meiri hlutinn jafnframt til fyrri umfjöllunar og þeirra áherslna sem fram koma í áðurnefndu áliti frá 156. löggjafarþingi.
Vöktun náttúruverndarsvæða og kostnaður.
Í umsögn Hafrannsóknastofnunar kom fram að það væri mat stofnunarinnar að áætlaður árlegur heildarrekstrarkostnaður friðlýsinga samkvæmt tillögunni væri vanmetinn. Var vísað til þess að miklu skipti að vakta náttúruverndarsvæði, aðallega til þess að fylgjast með hvort verndaraðgerðir skili árangri og hvort þörf sé á breytingum friðlýsingar eða öðrum sértækari úrræðum. Vöktun fylgi ávallt kostnaður og rétt að hann sé inni í töflu um kostnaðarmat fyrir framkvæmdaáætlun. Þá var í umsögn Náttúruverndarstofnunar lögð áhersla á að stofnuninni verði tryggt það fjármagn sem kostnaðarmat áætlunarinnar kveði á um. Það sé forsenda þess að árangur náist í framfylgd þingsályktunarinnar og fyrir umsjón og rekstri svæðanna eftir friðlýsingu.
Hvað varðar vanmat á rekstrarkostnaði friðlýsinga samkvæmt tillögunni vísar meiri hlutinn til upplýsinga í minnisblaði sem nefndinni barst frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu. Þar er vísað til ákvæðis 5. mgr. 35. gr. laga um náttúruvernd, nr. 60/2013, sem kveður á um að ráðherra feli Náttúruverndarstofnun að meta nauðsynlegar verndarráðstafanir á svæðum sem til greina kemur að setja á framkvæmdaáætlun og kostnað við þær. Umhverfisstofnun (nú Náttúruverndarstofnun) hafi unnið slíkt mat. Þá segir að við mat á nauðsynlegum verndarráðstöfunum fyrir svæðin sé einkum horft til landvörslu, uppbyggingar innviða til stýringar á umferð gesta og verndar náttúru, fræðsluskilta og fræðslu. Að auki megi gera ráð fyrir einu starfsgildi hjá Náttúruverndarstofnun fyrir undirbúning friðlýsinga/ friðana og vinnu við gerð stjórnunar- og verndaráætlana fyrir svæðin. Í matinu felist hins vegar ekki kostnaðarmat á lögbundnum verkefnum annarra stofnana, svo sem Náttúrufræðistofnunar, enda sé það ekki hluti þess kostnaðarmats sem lög um náttúruvernd kveði á um. Náttúrufræðistofnun vinni m.a. heildstæða áætlun um vöktun lykilþátta íslenskrar náttúru en vöktunaráætlun fyrir friðlýst svæði skuli vera hluti stjórnunar- og verndaráætlunar viðkomandi svæðis. Kostnaðarmat og rekstraráætlun þeirrar vinnu sé á höndum Náttúrufræðistofnunar. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að Náttúruverndarstofnun verði tryggð fjármögnun þannig að unnt sé að vinna að framgangi framkvæmdaáætlunarinnar og ná árangri.
Vernd hafsvæða.
Fram kom gagnrýni á að engin hafsvæði væru á lista framkvæmdaáætlunar náttúruminjaskrár, m.a. í umsögn Landvarðafélags Íslands um málið nú og á síðasta löggjafarþingi. Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið að fleiri hafsvæði þarfnist verndar og bendir á að í áðurnefndu minnisblaði ráðuneytisins kemur fram að vilji stjórnvalda standi til þess að auka þá vernd. Er þar vísað til skýrslu stýrihóps um verndun hafsins sem birt var í júlí 2024. Stýrihópurinn rýndi stjórnkerfi verndunar og nýtingar hafsins og skilaði tillögum um áherslur stjórnvalda hvað varðar vernd og hvaða svæði geta talist til verndarsvæða í hafi. Þá er tekið fram í minnisblaðinu að stefnt sé að því, í samstarfi við atvinnuvegaráðuneytið, að koma tillögunum til framkvæmda.
Samráð við landeigendur og nýting hlunninda á friðlýstum svæðum.
Fram komu athugasemdar og áhyggjur af friðlýsingarferlinu og gerð friðlýsingarskilmála, t.d. að friðlýst væri í andstöðu við vilja landeigenda eða samráð takmarkað. Þá væri óljóst hvaða áhrif friðlýsing hefði á rétt landeigenda til nýtingar hlunninda, t.d. búfjárbeitar, veiða í ám og vötnum, skotveiði, eggjatöku og dúntöku. Meiri hlutinn áréttar það sem fram kemur í minnisblaði ráðuneytisins að undirbúningur og útfærsla friðlýsinga fer alltaf fram í samstarfi við landeigendur og sveitarfélög auk annarra hagsmunaaðila. Þá er hefðbundin nýting hlunninda heimil hlunnindahafa á friðlýstum svæðum svo framarlega sem nýtingin sé sjálfbær. Líkt og segir í áðurnefndu minnisblaði eru takmarkanir á hefðbundinni nýtingu svæða, svo sem beit á friðlýstum svæðum, alla jafna tilkomnar vegna annarra tilskipana en friðlýsinga, t.d. lögreglutilskipana, beitarbanns sveitarfélags eða landgræðslu. Í tilteknum tilfellum er heimild til nýtingar hlunninda, svo sem eggjatöku og til beitar búfénaðar og smölunar, sérstaklega tiltekin í friðlýsingarskilmálum.
Breytingartillögur.
Friðlýsing svæða sem eru á náttúruverndaráætlunum fyrir árin 2004–2008 og 2009–2013.
Í þingsályktunartillögunni er kveðið á um að áfram verði unnið að friðlýsingu svæða sem eru á náttúruverndaráætlunum fyrir árin 2004–2008 og 2009–2013 og hafa ekki verið friðlýst. Líkt og rakið er í kafla 1.6. í greinargerð tillögunnar samþykkti Alþingi tvær náttúruverndaráætlanir á grundvelli laga um náttúruvernd, nr. 44/1999, fyrir árin 2004–2008 og 2009–2013 um friðlýsingu til fimm ára. Þá segir að af 15 svæðum á náttúruverndaráætlun 2004–2008 eigi eftir að friðlýsa eða friða 11 svæði, þar á meðal svæðið Álftanes, Akrar og Löngufjörur.
Í umsögnum landeigenda á svæðinu Löngufjörur (áður Norður-Mýrar) og Langárós að Hjörsey (áður Álftanes-Álftárós-Langárós) er því mótmælt að haldið verði áfram að vinna að friðlýsingu þeirra svæða og lagst gegn því að þau séu á náttúruverndaráætlun. Fram kom að samráð stjórnvalda við landeigendur hefði verið ófullnægjandi á öllum stigum málsins. Þá sagði jafnframt að friðlýsing svæðisins eða fyrirhuguð friðlýsing gæti falið í sér takmarkanir á nýtingu landsins sem gæti leitt til skerðingar á stjórnarskrárvörðum eignarrétti landeigenda. Friðlýsing svæða hefði einnig neikvæð áhrif á skipulagsvald sveitarfélagsins.
Meiri hlutinn bendir á að svæðið Löngufjörur er ekki á framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár 2025–2029 sem nefndin hefur nú til umfjöllunar. Svæðið Álftanes, Akrar og Löngufjörur er hins vegar á náttúruverndaráætlun 2004–2008, sbr. þingsályktun nr. 28/130 um náttúruverndaráætlun 2004–2008. Í umsögn Náttúruverndarstofnunar er bent á að ástæður þess að friðlýsing svæða í eldri náttúruverndaráætlunum hefur ekki náð fram að ganga séu ýmsar en sérstaklega bent á að mörg svæðin eru mjög stór og ná yfir mikinn fjölda eignarlanda og að ítrekað hafi komið fram andstaða hjá landeigendum og/eða sveitarfélögum til að vinna að friðlýsingu umræddra svæða. Með vísan til þess telji stofnunin þörf á því að endurmeta verndargildi og afmarkanir þeirra svæða sem tilgreind eru í náttúruverndaráætlunum 2004– 2008 og 2009–2013 og hafa ekki verið friðlýst eða friðuð. Þá bendir stofnunin á að í 5. mgr. 13. gr. laga um náttúruvernd er kveðið á um önnur tækifæri í náttúruvernd en friðlýsingu sem mögulega væri hægt að nýta vegna umræddra svæða. Í minnisblaði ráðuneytisins er tekið undir umsögn Náttúruverndarstofnunar. Meiri hlutinn tekur jafnframt undir þessi sjónarmið stofnunarinnar og leggur til breytingu á 3. mgr. tillögugreinarinnar þess efnis að bætt sé við heimild til að vinna að náttúruvernd á svæðunum með öðrum hætti eins og lög um náttúruvernd heimila. Þar með verður skýrt í þingsályktunartillögunni að áfram skuli unnið að friðlýsingu svæða sem eru á eldri náttúruverndaráætlunum eða unnið að náttúruvernd á þeim með öðrum hætti. Þá áréttar meiri hlutinn mikilvægi samráðs við landeigendur og aðra hagaðila við vinnslu friðlýsinga og annarra verndarráðstafana landsvæða.
Meiri hlutinn leggur auk þess til einfalda breytingu þess efnis að fella brott orðið fimm í 1. mgr. tillögugreinarinnar með vísan til þess að nú eru rétt rúm fjögur ár eftir af áætlunartímabilinu.
Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi
BREYTINGU:
1. Orðið „fimm“ í 1. mgr. tillögugreinarinnar falli brott.
2. Við 3. mgr. tillögugreinarinnar bætist: eða unnið að náttúruvernd á svæðunum með öðrum hætti eins og lög um náttúruvernd heimila.
Ólafur Adolfsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Alþingi, 4. nóvember 2025.
| Guðbrandur Einarsson, form. |
Ása Berglind Hjálmarsdóttir, frsm. |
Dagur B. Eggertsson. |
| Jónína Björk Óskarsdóttir. | Sigurður Helgi Pálmason. | Halla Hrund Logadóttir. |
