Ferill 252. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 327 — 252. mál.
Beiðni um skýrslu
frá forsætisráðherra um útreikning á vísitölu neysluverðs og áreiðanleika ýmissa hagtalna almennt.
Frá Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, Bergþóri Ólasyni, Ingibjörgu Davíðsdóttur, Karli Gauta Hjaltasyni, Nönnu Margréti Gunnlaugsdóttur, Sigríði Á. Andersen, Snorra Mássyni, Þorgrími Sigmundssyni, Jens Garðari Helgasyni og Þórarni Inga Péturssyni.
Með vísan til 54. gr. stjórnarskrárinnar og 54. gr. laga um þingsköp Alþingis er þess óskað að forsætisráðherra flytji Alþingi skýrslu um breytingar sem gerðar voru árið 2024 á útreikningi á vísitölu neysluverðs, reiknaðri húsaleigu, sem kölluð er. Í skýrslunni verði varpað ljósi á áhrif þessarar breytingar á verðbólgutölur á árunum 2024–2025 og leitt í ljós hverjar þær hefðu verið ef umrædd breyting hefði ekki tekið gildi. Jafnframt verði útskýrt hvers vegna ráðist var í áðurnefnda breytingu á þessum tímapunkti og hvort tillit hafi verið tekið til efnahagsaðstæðna við gildistökuna. Sérstaklega verði fjallað um hvort heppilegra hefði verið að gera þessar breytingar við skilyrði meiri stöðugleika, þ.e. verðbólgu í verðbólgumarkmiði Seðlabanka Íslands og á tíma þegar mælikvarðarnir væru að þróast með sama hætti. Að auki verði stuttlega fjallað um ýmsar leiðréttingar sem hefur þurft að gera á mikilvægum hagstærðum og velt upp möguleikum þess að koma í veg fyrir að slíkt endurtaki sig.
Greinargerð.
Á vegum Hagstofunnar er unnið að útreikningum á vísitölum, m.a. vísitölu neysluverðs, vísitölum launa, vísitölu byggingarkostnaðar, vísitölu framleiðsluverðs og skyldra verðvísitalna auk alþjóðlegs verðsamanburðar. Hagstofan ber einnig ábyrgð á hagtölum um vinnumarkað, lífskjör, mannfjölda, manntöl, félagsvísa, félagsvernd, heilbrigðismál, kosningar, fjölmiðlun og menningu auk hagtalna um laun, launakostnað, tekjur, skuldir, menntun og skólamál. Þar er einnig unnið með þjóðhagsreikninga, opinber fjármál, utanríkisverslun og fyrirtækjaskrá til hagskýrslugerðar. Einnig eru unnar hagskýrslur um umhverfismál, gistinætur og ferðaþjónustu, sjávarútveg og landbúnað auk tölfræði um útgjöld til rannsóknar- og þróunarstarfs og tölfræði um rekstur, afkomu, lýðfræði og nýjungavirkni fyrirtækja, svo að dæmi séu nefnd. Hagstofan vinnur einnig þjóðhagsspár og -áætlanir sem birtar eru í skýrsluformi. Samkvæmt lögum um opinber fjármál liggja spárnar til grundvallar fjárlagafrumvarpi og stefnumörkun í opinberum fjármálum.
Hagstofa Íslands skal reikna og birta vísitölu sem sýnir breytingar á verðlagi einkaneyslu. Vísitalan nefnist vísitala neysluverðs. Henni er ætlað að mæla verðbreytingar neysluútgjalda heimila í landinu. Hluti þessara neysluútgjalda endurspeglar kaup á húsnæðisþjónustu, þ.e. þá neyslu sem fylgir að búa í húsnæði. Fyrir þá sem leigja húsnæði endurspeglar húsaleigan verð þessarar húsnæðisþjónustu. Fyrir þá sem búa í eigin húsnæði þarf hins vegar að áætla verð samsvarandi húsnæðisþjónustu. Ólíkar aðferðir eru til við útreikning á þessari reiknuðu húsaleigu (einnig nefnt kostnaður vegna eigin húsnæðis). Þar til nýlega notaði Hagstofan aðferð einfalds notendakostnaðar en í júní árið 2024 var tekin upp ný aðferð sem felst í því að nota gögn um húsaleigu til að reikna húsaleiguígildi fyrir fasteignir sem eigendurnir búa í.
Á dögunum kom fram í máli framkvæmdastjóra Samtaka iðnaðarins að verðbólga nú og undanfarna mánuði hefði mælst lægri ef áðurnefnd breyting hefði ekki verið gerð af hálfu Hagstofunnar. Í kjölfarið hefur verið deilt um hversu mikill munurinn væri, en markmiðið með skýrslubeiðni þessari er að taka af öll tvímæli þar um.
Jafnframt er forsætisráðherra beðinn að taka saman í umræddri skýrslu hversu vel Hagstofunni hefur gengið að áætla helstu hagstærðir á undanförnum fimm árum, t.d. í landsframleiðslu, mannfjölda o.fl., en af fréttaflutningi upp á síðkastið má draga þá ályktun að oft hafi þurft að leiðrétta tölur um lykilstærðir í þessum efnum eftir á. Slíkt kann í einhverjum tilfellum að eiga sér eðlilegar skýringar, sem gott væri að draga fram, en einnig er mikilvægt að skoða hvað megi gera betur og þá hvernig, enda leiðir af eðli máls hversu mikilvægar tölfræðiupplýsingar Hagstofunnar eru.
Flutningsmenn vænta þess að umbeðin skýrsla geri Alþingi betur kleift að sinna eftirlitshlutverki sínu og leiði jafnframt til betri upplýsingagjafar í lykilmálum. Það skiptir allan almenning og fyrirtækin í landinu miklu máli.
