Ferill 111. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 350 — 111. mál.
2. umræða.
Nefndarálit með frávísunartillögu
um frumvarp til laga um sýslumann.
Frá 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar.
Með frumvarpi dómsmálaráðherra um sýslumann er boðuð sameining sýslumannsembætta og þar með meiri háttar breyting á fyrirkomulagi og starfsemi framkvæmdarvalds ríkisins í héraði. Átta sjálfstæð sýslumannsembætti á landbyggðinni sem hafa það hlutverk að annast opinbera þjónustu skal leggja niður.
Markmið skipulagsbreytingarinnar eru almenns eðlis og áhrif innleiðingar óljós. Auk þess er veruleg óvissa um hvernig þeim skuli náð. Markmið um bætta þjónustu við almenning hefur helst verið rökstutt með vísan til sameiningarinnar sjálfrar og áframhaldandi innleiðingar stafrænnar þjónustu, sem þó hefur gengið sérlega vel hjá embættunum. Þá er vísað til ókosta sem talið er að fylgi núverandi skipulagi. Markmið um hagræðingu og skilvirkni byggist nær eingöngu á boðuðum breytingum í yfirstjórn og stoðþjónustu en hvergi kemur fram nákvæm skýring á því hvernig þeirri hagræðingu á að ná fram, svo sem með tilliti til tíma og umfangs. Einnig eru kynntar væntingar um aukna sérhæfingu verkefna sem ætlað er að leiða til hagræðingar. Engin áætlun, tímamörk eða nánari lýsing er hins vegar kynnt þrátt fyrir sérstakt tilefni, en sambærileg markmið Alþingis við fækkun sýslumannsembættanna árið 2015 hafa ekki náð fram að ganga. Í frumvarpinu er mælt fyrir um að starfsfólk sýslumannsembætta sem er í starfi þegar lögunum er ætlað að taka gildi 1. janúar 2027 verði starfsfólk hjá hinu nýja embætti sýslumanns. Jafnframt er tekið fram að starfsfólk kunni þó í einhverjum tilvikum að þurfa að hlíta breytingum á starfi vegna skipulagsbreytinga í tengslum við stofnun nýs embættis og með hliðsjón af nýju skipuriti. Af þessu leiðir að líkur eru á að sameiningin verði kostnaðarsöm í upphafi og hugsanlega án þess að skila tilætluðum sparnaði til lengri tíma litið. Ekki virðist heldur tekið nægilegt tillit til þess að yfirstjórnir embættanna eru sérlega fámennar nú þegar og því er hætt við sparnaður sé ofmetinn.
Því skortir mælanleg markmið um hvenær og hvernig hagræðing skuli nást og af þeim sökum er frumvarpið ekki í nægilega góðu samræmi við 1. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, þar sem fram kemur að markmiðið sé vandaður undirbúningur áætlana og lagasetningar sem varða efnahag opinberra aðila og öflun og meðferð opinbers fjár.
Við meðferð málsins hefur komið fram að sýslumannsembættin þyki sum of veikburða til að takast á við yfirstandandi tæknivæðingu og eftirsótta framþróun. Þrátt fyrir þetta virðist ekki hafa átt sér stað raunveruleg umfjöllun um hvort tækifæri séu til endurskoðunar á fjölda embætta og hvernig slíkar sviðsmyndir mæti markmiðum frumvarpsins. Einnig skortir umfjöllun um möguleika á endurskoðun á ráðstöfun rekstrarfjár embættanna sem nýta mætti í þágu þeirra allra, svo sem með sameiginlegri stoðþjónustu án sameiningar. Þetta eru hins vegar alger grundvallaratriði þegar stjórnvöld takast á við framfylgd gildandi byggðaáætlunar og þetta kallar eitt og sér á nánari skoðun. Við meðferð málsins komu einnig fram áhyggjur af kerfisbreytingu í miðstýrt skipulag í stað staðbundinnar valddreifingar sjálfstæðra embætta. Annars vegar vegna óæskilegrar miðstýringar sem ekki á sér erlendar fyrirmyndir á þessu sviði og hins vegar vegna þeirrar óvissu um þróun þjónustu í byggðum landsins sem kann að verða til lengri tíma litið. Sá ófyrirsjáanleiki sem boðið er upp á með gildistöku laga sem slík óvissa ríkir um er ekki forsvaranlegur. Óhjákvæmilegt er að greina nánar langtímaáhrif frumvarpsins og tryggja með skýrari hætti hvernig svo almennum markmiðum sé ætlað að birtast landsmönnum. Þetta á einnig við um marga tugi starfa sem sinnt er hjá embættunum í umboði annarra ríkisstofnana, en veruleg óvissa virðist ríkja um framtíð slíkrar þjónustu og þar með tilvist slíkra starfa hjá sameinuðu sýslumannsembætti.
Til að tryggja að sameining sýslumannsembætta skili raunverulegri hagræðingu, bættri þjónustu og fjölgun starfa á landsbyggðinni er nauðsynlegt að frumvarpið verði endurskoðað í heild með það fyrir augum að setja fram skýrari markmið og áætlun um hvernig markmið frumvarpsins skuli nást.
Að framangreindu virtu leggur 1. minni hluti til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.
Alþingi, 16. nóvember 2025.
Ingibjörg Isaksen.
