Ferill 36. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Prentað upp.
Þingskjal 36 — 36. mál.
Flutningsmenn.
Frumvarp til laga
um breytingu á umferðarlögum, nr. 77/2019 (gildistími ökuskírteinis).
Flm.: Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir, Karl Gauti Hjaltason, Bergþór Ólason, Ingibjörg Davíðsdóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Þorgrímur Sigmundsson, Ingvar Þóroddsson, Rósa Guðbjartsdóttir.
1. gr.
2. gr.
Greinargerð.
Frumvarp þetta er lagt fram í ljósi þess að lífaldur Íslendinga hefur undanfarna áratugi lengst ásamt því að hreysti fólks hefur almennt aukist og því eðlilegt að lögin taki tillit til þess þannig að eldri borgarar þurfi ekki að endurnýja ökuskírteini sín jafn ört og samkvæmt núgildandi lögum.
Ökumenn 65 ára og eldri þurfa að endurnýja ökuskírteini sitt á eins til fimm ára fresti. Af því hlýst ómældur kostnaður fyrir einstaklingana og ríkið. Eldri ökumenn þurfa jafnframt að fara í læknisskoðun og afla vottorðs hjá heimilislækni á yfirfullum heilsugæslum með tilheyrandi flækjustigi.
Flutningsmenn telja að með þessu frumvarpi verði eldri borgurum sem hafa hæfni til að aka gert léttara fyrir, létt verði á heilsugæslum landsins, fjármunir einstaklinga og ríkis sparist ásamt því að umstang hins opinbera minnki.
Lagt er til breyting á umferðarlögum, um gildistíma ökuskírteina, þess efnis að ekki þurfi að endurnýja ökuréttindi jafn ört eftir 65 ára aldur eins og gildandi lög kveða á um. Í þessu frumvarpi er einungis lögð til breyting á gildistíma almennra ökuréttinda, svokallaðra B-réttinda.
Áður fyrr gilti fullnaðarskírteini almennra ökuréttinda þar til fólk varð sjötugt. Árið 2012 breyttust lögin. Þeir sem fá fullnaðarskírteini eftir þá lagabreytingu þurfa að endurnýja ökuskírteini sín á 15 ára fresti. Þegar 60 ára aldri er náð og einstaklingur þarf að endurnýja ökuskírteini sitt gildir það að hámarki til tíu ára, 61 árs til níu ára o.s.frv. Þegar 70 ára aldri er náð gildir ökuskírteinið í fjögur ár, þegar 74 ára aldri er náð gildir það í tvö ár og við 80 ára aldur er einungis hægt að fá ökuskírteini framlengt til eins árs í senn.
Breytingarnar sem þetta frumvarp felur í sér eru í raun einfaldar. Þegar 60 ára aldri er náð er gildistími ökuskírteina tíu ár, þegar 80 ára aldri er náð gildir það í fimm ár og við 90 ára aldur er gildistíminn tvö ár.
Til samanburðar er ágætt að skoða stöðuna í nágrannalöndum okkar þegar kemur að lögum um endurnýjun almennra ökuréttinda. Í Danmörku er almennur gildistími 15 ár og engar kvaðir um örari endurnýjun vegna aldurs. Heilsufar ræður alfarið. Í Finnlandi er gildistíminn 15 ár en eftir 70 ára aldur er gildistíminn fimm ár í senn. Í Noregi er gildistíminn 15 ár en endurnýjunarþörf er á þriggja ára fresti eftir áttrætt. Í Svíþjóð er gildistíminn einungis tíu ár en engar örari kvaðir um endurnýjun við ákveðinn aldur. Heilsufar ræður alfarið eins og í Danmörku. Það má því segja að með samþykkt þessa frumvarps yrði staðan nær því sem er í nágrannalöndum okkar.
Það er skiljanlegt að gerð sé krafa um hæfni ökumanna þegar kemur að ökuréttindum, enda viljum við öll tryggja öryggi í umferðinni eins og kostur er. Hins vegar eru veigamikil rök fyrir því að núverandi reglur séu of íþyngjandi, einkum fyrir eldri ökumenn, og taki ekki mið af jákvæðri þróun undanfarna áratugi, til að mynda varðandi hreysti fólks sem komið er yfir miðjan aldur og fullkomnari tæknibúnað í bifreiðum. Vitað er að lífslíkur og hreysti fólks er allt önnur nú en var hér áður fyrr þegar lög um gildistíma ökuréttinda voru samin og er því eðlilegt að lögin séu tekin til endurskoðunar. Því til viðbótar hefur framförum á sviði læknavísinda fleygt fram. Þeir þættir sem oft eru nefndir að fylgi hækkandi aldri og geti haft áhrif á akstur eru til að mynda lengri viðbragðstími, skert sjón og heyrn og minni hreyfigeta. Í því samhengi má benda á að á undanförnum áratugum hefur ekki bara hreysti fólks aukist heldur hefur aðgengi að aðgerðum eins og augnsteinaaðgerðum, liðskiptaaðgerðum og fleiri úrræðum aukist til muna sem getur hjálpað verulega færni fólks, m.a. til aksturs.
Vert er þó að benda á að þetta frumvarp breytir á engan hátt þeim lögum og reglum sem gilda um takmörkun ökuréttinda, til að mynda heimildir lögreglu til að ákveða að einstaklingur þurfi að fara í próf í aksturshæfni og heimildir sýslumanns til að endurnýja ekki ökuskírteini ef hæfni telst ekki til staðar o.s.frv. Þá má geta þess að Samgöngustofa hefur gefið út fræðsluefni um akstur á efri árum í samvinnu við m.a. Félag eldri borgara, en þar eru gagnlegar ábendingar varðandi akstursfærni á efri árum og vakin athygli á því að þegar ökumenn eða fjölskyldur þeirra hafa áhyggjur af hæfni viðkomandi til að aka skal taka það alvarlega og fara að huga að því að hætta að keyra eða aðlaga sig að breyttum aðstæðum. Það á við um alla óháð aldri. Þetta er í anda þeirrar leiðar sem farin hefur verið í Danmörku; að auka fræðslu, gera strangari kröfur til lækna um að athuga hvort sjúklingur sé enn að keyra og hvort grípa þurfi til frekari aðgerða og láta heilsufar alfarið ráða för. Vitund, þekking og ábyrgð borgaranna er heppilegra tæki en mjög íþyngjandi og kostnaðarsamar reglur.
Rannsóknir um slysatíðni í umferðinni eftir aldri eru margar hverjar komnar til ára sinna en eiga það flestar sameiginlegt að benda á að slysatíðni er ólík eftir aldursskeiðum og sum slys eru algengari hjá ungum ökumönnum, önnur hjá eldri og enn önnur hjá millialdrinum. Í skýrslu um umferðaróhöpp og meiðsli eldri ökumanna eftir Guðmund Frey Úlfarsson frá árinu 2005 kemur fram að eldri ökumenn lenda hlutfallslega í fleiri slysum þar sem eitt ökutæki bakkar á annað og einnig á bílastæðum og bendir skýrsluhöfundur á að viðvörunartæki í bifreiðum sem vara ökumenn við þegar bakkað er ógætilega geti hjálpað eldri ökumönnum. Bent skal sérstaklega á þennan lið þar sem hann er gott dæmi um að tækninýjungar eins og sjálfskipting og viðvörunartæki í bílum eru orðnar staðalbúnaður í nýjum bílum. Það er sama hvaða vinkill er skoðaður, aðstæður eru allt aðrar en fyrir áratugum og því eðlilegt að lögum um endurnýjun ökuskírteina sé breytt.
Þeir sem endurnýja ökuskírteini sín og eru 65 ára eða eldri þurfa nú að skila inn rafrænni umsókn og læknisvottorði. Til þess að skila inn til sýslumanns læknisvottorði þarf fyrst að fá tíma hjá lækni sem er ekki hlaupið að í dag. Þegar það hefst þarf að keyra með vottorðið til sýslumanns og borga þar 1.800 kr. Þá getur sýslumaður gefið út endurnýjað ökuskírteini með tilheyrandi vinnu og kostnaði. Það væri til mikils að vinna fyrir eldri borgara þessa lands að þurfa ekki að standa í því veseni og borga þann kostnað sem hlýst af þessum öru endurnýjunum. En fyrst og fremst er réttlætismál fyrir eldri borgara að vera ekki dæmdir fyrir fram sem verri ökumenn einungis vegna aldursfordóma eða mismununar. Ekki eru kvaðir á ökumenn upp að 24 ára aldri að endurnýja fullnaðarskírteini sitt örar þó að sá hópur sé talinn valda fleiri slysum en aldurshópurinn þar á eftir. Almennur vilji er til að ungir sem aldnir aki ekki of hratt, láti snjalltæki algjörlega eiga sig í umferðinni, keyri ekki of þreyttir og dragi úr eða láti af akstri ef viðbragðstími ökumanna er orðinn of hægur o.s.frv.
Ekki má gleyma að minnast á tímasparnað sem verður hjá hinu opinbera sem og minni kostnað ef ekki þarf að gefa út ný ökuskírteini jafn ört og raun ber vitni. En það er lítið atriði í samanburði við þann tímasparnað sem myndast fyrir borgara þessa lands ef þeir þurfa ekki að standa í sífelldum endurnýjunum sem og tímasparnað lækna sem flestir eru yfirbókaðir og geta nýtt tíma sinn betur og sinnt fleiri sjúklingum og haft enn betri tíma til að taka eftir einstaklingum sem mögulega eru að missa hæfni sína til að keyra sökum aldurs eða annars og grípa inn í.
