Ferill 111. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 361 — 111. mál.
2. umræða.
Nefndarálit
um frumvarp til laga um sýslumann.
Frá 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar.
Þriðji minni hluti styður heils hugar þau góðu markmið sem frumvarpið er sagt miða að, svo sem hagræðingu og aukinn þrótt í starfseminni á landsbyggðinni, en lýsir efasemdum um að lagafrumvarp dómsmálaráðherra sé nægilega vel undirbúið.
Byggðamál.
Þriðji minni hluti telur ljóst að sameining níu embætta í eitt sogi vald úr héraði og sé skref í átt til aukinnar miðstýringar. Þar með verði lögbundinni valddreifingu um landið öllu vikið frá og þess í stað ráðherra falið að kveða á um skipulag starfseminnar. Eðlilega vakna áhyggjur af því að framtíðarákvarðanir í nýju fyrirkomulagi bitni á landsbyggðinni, sem hefur þá misst átta embætti sem nú á að leggja niður.
Þessum áhyggjum er svarað af ráðherra og ábyrgðarmönnum frumvarpsins með því að halda því fram að „vilji löggjafans“ standi sannarlega til þess að standa vörð um starfsemi sýslumanns um landið allt. Í greinargerð með frumvarpinu er vísað til þess að við ákvörðunartöku muni nýju sýslumannsembætti m.a. bera að hafa „að leiðarljósi markmið frumvarpsins“ um að standa vörð um störf á landsbyggðinni. Í greinargerð og frumvarpinu sjálfu er ítrekað vísað til almennra markmiða en ekki skýrra leiða að þeim markmiðum. Boðið er upp á óvissu og vísað til þess að síðar muni ráðherra taka ákvarðanir um óvissuþættina í reglugerð sem ekki er komin fram.
Hin góðu markmið frumvarpsins um vandaða byggðastefnu í kringum sýslumannsembættin eru óútfærð. Engin trygging er fyrir því í frumvarpinu að framtíðarsýslumaður taki ekki ákvarðanir sem verði ekki í samræmi við góða byggðastefnu eða færi ábyrgð, vald og verkefni ekki í sífellt auknum mæli til höfuðborgarsvæðisins.
Að mati 3. minni hluta eru þessi orð úr greinargerð ekki ýkja traustvekjandi:
Reynslan ein mun leiða í ljós í hversu miklum mæli næst að fjölga opinberum verkefnum enn frekar á landsbyggðinni en ráðgert er að áhrif sameiningarinnar í eitt embætti sýslumanns stuðli að því. Það muni leiða til skilvirkari og samræmdari málsmeðferðar sem undir styrkri stjórn eins sýslumanns gefi færi á störfum sem hægt er að vinna á starfsstöðvum víðs vegar um landið.
Frumvarp þetta tryggir með öðrum orðum ekki að byggðasjónarmiðum verði fylgt eftir um ókomna tíð.
Áform um hagræðingu.
Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að í frumvarpinu felist tækifæri til hagræðingar en í áhrifamati frumvarpsins er ekki að finna sannfærandi fyrirheit um að raunveruleg hagræðing í ríkisrekstri hljótist af breytingum frumvarpsins. Í greinargerð kemur fram um mat á áhrifum að breytingar á yfirstjórn og stoðþjónustu muni lækka útgjöld en 3. minni hluti telur ekki þar með sagt að ríkissjóður muni verja minna fé í verkefni sýslumanna. Jafnframt kemur fram:
Í fyrstu verður hagræðingin nýtt til að standa undir einskiptiskostnaði við biðlaun, skjalafrágang og annan tilfallandi kostnað. Varanlegri fjárhagslegri hagræðingu sem hlýst af sameiningunni verður svo varið í frekari uppbyggingu og framþróun sameinaðs embættis og eftir atvikum í ný verkefni og stöðugildi með það að markmiði að stuðla að jöfnu aðgengi að opinberri þjónustu, jöfnum tækifærum til atvinnu og sjálfbærri þróun byggða um land allt.
Það sem kann því að sparast með breytingunum verður samkvæmt þessu líklega nýtt til þess að fjölga starfsmönnum hins opinbera, sem er vafasamt sjálfstætt markmið. Þess vegna eru þau áform líklega fegruð í textanum með óljósri vísan til sjálfbærrar byggðaþróunar. Líkt og rakið er að framan er engin trygging í frumvarpinu fyrir því að slík loforð verði efnd, heldur er aðeins um að ræða almennt orðuð markmið. Ástæða er til að efast um að sá sparnaður sem af þessu hlýst í rekstri sýslumannsembætta verði til þess að unnt verði að hagræða raunverulega í heildarrekstri ríkisins.
Í minnisblaði frá dómsmálaráðuneytinu kemur fram að langtímaáætlun gefi til kynna að mögulegt sé að 150–200 millj. kr. sparist árlega vegna breytinga á yfirstjórn embættisins. Þessi sparnaður er þó ekki í hendi, enda á eftir að gera hann að veruleika með ákvörðunum innan embættisins. Eins og tekið er fram eru núverandi starfsmenn embættisins allir sjálfkrafa starfsmenn nýs embættis og því er ekki verið að fækka starfsmönnum með þessari aðgerð.
Efasemdum um raunverulega hagræðingu deilir hópur aðila sem veitt hefur umsagnir um frumvarpið. Í umsögnum Samtaka atvinnulífsins og Viðskiptaráðs Íslands er bent á að óljóst sé og jafnvel ólíklegt að hagræðing, og þar með sparnaður fyrir ríkissjóð, verði nokkur af þessum breytingum. Samtök atvinnulífsins benda m.a. á að umtalsverður nýr kostnaður hljótist af breytingum á stjórnsýslu sem boðaðar eru með skipun nefndar og verkefnisstjórnar. Draga má þá ályktun af umsögn Viðskiptaráðs Íslands að það telji frumvarpið í raun ganga gegn markmiðum þess um hagræðingu þar sem ekki sé gert ráð fyrir fækkun starfsfólks.
Löglærður sýslumaður.
Í frumvarpinu er áformað að víkja frá áskilnaði um að sýslumaður skuli hafa lögfræðimenntun. Í staðinn er gerð krafa um háskólamenntun og reynslu af stjórnun sem nýtist í starfi. Þróunin víða í stjórnkerfinu hefur verið sú að æðstu stjórnendur stofnana séu einkum menntaðir stjórnendur frekar en sérfræðingar á sínu sviði. Deilt er um að þessi þróun sé öll af hinu góða og á sviði menningarstofnana hefur jafnvel verið talað um að svokölluð „MBA-væðing“ ríði húsum. Í tilfelli sýslumanns telur 3. minni hluti síst hafið yfir vafa að ráðlegt sé að afnema kröfuna um lögfræðimenntun. Í afdrifaríkum ákvörðunum sem lenda á borði sýslumanns getur þess verið þörf að hafa djúpan og persónulegan skilning á lögfræðilegum álitaefnum, sem stjórnunargráða ein og sér er ekki endilega fær um að veita.
Þriðji minni hluti ítrekar stuðning sinn við markmið frumvarpsins um að efla starfsemi á landsbyggðinni og hagræðingu í ríkisrekstri. Ástæða er þó til að efast um að frumvarp þetta og hinar tilheyrandi umfangsmiklu stjórnsýslubreytingar, með verulegu framsali valds úr héraði og inn í stóra miðstýrða einingu, án skýrra markmiða um raunverulega hagræðingu í ríkisrekstri, séu farsælt skref til að ná fram ofangreindum ágætum markmiðum.
Af framangreindum ástæðum leggst 3. minni hluti gegn samþykkt frumvarpsins.
Alþingi, 18. nóvember 2025.
Snorri Másson.
