Ferill 320. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Microsoft Word.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 448 — 320. mál.
Stjórnarfrumvarp.
Frumvarp til laga
um opinberan stuðning við vísindi og nýsköpun.
Frá menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra.
I. KAFLI
Markmið og gildissvið.
1. gr.
Markmið og gildissvið.
Lög þessi gilda um hlutverk, uppbyggingu og starfsemi samkeppnissjóða, sbr. 2. gr., og Rannís, sbr. 22. gr.
2. gr.
Samkeppnissjóðir.
Stjórnir samkeppnissjóða samkvæmt lögum þessum bera ábyrgð á því að viðeigandi gögnum sé safnað til að fylgjast með lykilmælikvörðum og vinna mat á áhrifum styrkveitinga sjóðsins með tilliti til markmiða og hlutverks sjóðsins. Slíkt áhrifamat skal birt eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti. Kostnaður við áhrifamat skal greiddur af fjárveitingum hvers sjóðs.
Tekjur samkeppnissjóða samkvæmt lögum þessum eru fjárveitingar í fjárlögum ár hvert og önnur framlög. Kostnaður við rekstur samkeppnissjóða skal greiddur af árlegu ráðstöfunarfé þeirra.
Ákvarðanir stjórna um styrkveitingar eru endanlegar á stjórnsýslustigi samkvæmt lögum þessum og sæta ekki kæru til æðra stjórnvalds.
II. KAFLI
Rannsóknasjóður.
3. gr.
Hlutverk Rannsóknasjóðs.
Rannsóknasjóður veitir styrki á grundvelli faglegs mats á gæðum umsókna skv. 2. gr. og í samræmi við áherslur ráðherranefndar um vísindi og nýsköpun.
4. gr.
Stjórn Rannsóknasjóðs.
Stjórnin tekur ákvarðanir um úthlutanir úr Rannsóknasjóði að fengnum umsögnum fagráða skv. 5. gr. Stjórnin hefur heimild til að leita ráðgjafar umfram það sem fagráð sjóðsins getur veitt, ef þurfa þykir.
Ef til atkvæðagreiðslu kemur innan stjórnar og atkvæði falla jafnt ræður atkvæði formanns.
Stjórn er heimilt að veita viðurkenningar af ráðstöfunarfé Rannsóknasjóðs fyrir framúrskarandi árangur í vísindarannsóknum.
5. gr.
Fagráð Rannsóknasjóðs.
Fagráð Rannsóknasjóðs skal vera skipað einstaklingum með víðtæka reynslu á ólíkum sviðum vísindastarfs. Fagráð metur umsóknir út frá matsviðmiðum, svo sem vísindalegu gildi og gæðum, færni og aðstöðu umsækjenda til að vinna að verkefninu og líkum á að verkefnið skili mælanlegum árangri og ávinningi fyrir vísindi og íslenskt samfélag.
6. gr.
Úthlutunarreglur Rannsóknasjóðs.
7. gr.
Niðurstöður verkefna Rannsóknasjóðs.
Styrkþegar skulu í öllum ritsmíðum sínum og kynningum um niðurstöður rannsókna geta um þátt sjóðsins í verkefninu.
8. gr.
Vandaðir starfshættir í vísindum.
III. KAFLI
Nýsköpunarsjóður.
9. gr.
Hlutverk Nýsköpunarsjóðs.
Nýsköpunarsjóður veitir styrki á grundvelli faglegs mats á gæðum nýsköpunarverkefna og í samræmi við áherslur ráðherranefndar um vísindi og nýsköpun.
10. gr.
Stjórn Nýsköpunarsjóðs.
Ef til atkvæðagreiðslu kemur innan stjórnar og atkvæði falla jafnt ræður atkvæði formanns.
Stjórnin tekur ákvarðanir um úthlutanir úr Nýsköpunarsjóði að fengnum umsögnum fagráða skv. 11. gr. Stjórnin hefur heimild til að leita ráðgjafar umfram það sem fagráð sjóðsins geta veitt ef þurfa þykir.
11. gr.
Fagráð Nýsköpunarsjóðs.
Fagráð Nýsköpunarsjóðs skal vera skipað einstaklingum með víðtæka reynslu af nýsköpunarstarfi.
12. gr.
Úthlutunarreglur Nýsköpunarsjóðs.
IV. KAFLI
Áherslusjóður.
13. gr.
Hlutverk Áherslusjóðs.
Ráðherra leggur til áherslur hverrar úthlutunar í samráði við ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun og skulu úthlutanir sjóðsins falla að framtíðarsýn nefndarinnar og áherslum stjórnvalda hverju sinni.
Stjórn sjóðsins hefur heimild til að fjármagna stuðning vegna þátttöku íslenskra aðila í verkefnum sem hljóta samþykki úr alþjóðlegum samfjármögnunaráætlunum eftir því sem við á, í samræmi við áherslur og skuldbindingar stjórnvalda hverju sinni.
14. gr.
Stjórn Áherslusjóðs.
Stjórnin tekur ákvarðanir um úthlutanir úr sjóðnum að fengnum umsögnum fagráðs skv. 15. gr. Stjórnin hefur heimild til að leita ráðgjafar umfram það sem fagráð sjóðsins getur veitt, ef þurfa þykir.
Stjórnin tekur einnig ákvörðun um framlag úr sjóðnum til verkefna sem hlotið hafa samþykki frá alþjóðlegum samfjármögnunaráætlunum sem Ísland er aðili að, að undangengnu faglegu mati slíkra áætlana og að þau falli að áherslum og framtíðarsýn ráðherranefndar um vísindi og nýsköpun.
Ef til atkvæðagreiðslu kemur innan stjórnar og atkvæði falla jafnt ræður atkvæði formanns.
15. gr.
Fagráð Áherslusjóðs.
Fagráð Áherslusjóðs skal vera skipað einstaklingum með víðtæka reynslu á því sviði sem úthlutunin tekur til.
Fagráðið lýkur störfum eftir hverja úthlutun.
16. gr.
Úthlutunarreglur Áherslusjóðs.
V. KAFLI
Innviðasjóður.
17. gr.
Hlutverk Innviðasjóðs.
18. gr.
Stjórn Innviðasjóðs.
Stjórnin tekur ákvarðanir um úthlutanir úr Innviðasjóði að fengnum umsögnum fagráðs skv. 19. gr. Stjórnin hefur heimild til að leita ráðgjafar umfram það sem fagráð sjóðsins getur veitt, ef þurfa þykir.
Stjórnin skal vinna vegvísi um rannsókna- og tækniinnviði á Íslandi á fjögurra ára fresti og leggja til forgangsröðun fjárfestinga í samræmi við áherslur stjórnvalda.
Ef til atkvæðagreiðslu kemur innan stjórnar og atkvæði falla jafnt ræður atkvæði formanns.
19. gr.
Fagráð Innviðasjóðs.
20. gr.
Úthlutunarreglur Innviðasjóðs.
21. gr.
Opið aðgengi að innviðum.
VI. KAFLI
Rannís.
22. gr.
Hlutverk Rannís.
1. Veita faglega þjónustu við umsýslu opinberra samkeppnissjóða og réttindasjóða, þ.m.t. sjóða samkvæmt lögum þessum, og miðla upplýsingum um þá.
2. Veita þjónustu og miðla upplýsingum til hagaðila um tækifæri í alþjóðlegu samstarfi og áætlunum sem Ísland er aðili að, þ.m.t. samstarfsáætlanir Evrópusambandsins á sviði vísinda, nýsköpunar, menntunar og menningar, og norrænar samstarfsáætlanir.
3. Annast gagnaöflun og greiningar í tengslum við þá sjóði sem stofnunin er með umsýslu fyrir.
4. Annast önnur verkefni samkvæmt ákvörðun ráðherra. Stofnunin getur tekið að sér umsýslu sjóða sem heyra undir önnur ráðuneyti og önnur verkefni með samþykki ráðherra.
23. gr.
Forstöðumaður.
24. gr.
Vinnsla persónuupplýsinga.
VII. KAFLI
Ýmis ákvæði.
25. gr.
Reglugerðarheimild.
26. gr.
Gildistaka.
Frá sama tíma falla úr gildi lög um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, nr. 3/2003, og lög um Tækniþróunarsjóð, nr. 26/2021.
Við gildistöku laga þessara skulu eignir og skuldbindingar Tækniþróunarsjóðs falla til Nýsköpunarsjóðs og eignir og skuldbindingar Markáætlunar á sviði vísinda, tækni og nýsköpunar og Lóu – verkefnastyrkja falla til Áherslusjóðs.
27. gr.
Ákvæði til bráðabirgða.
I.
II.
Greinargerð.
1. Inngangur.
Frumvarpið er samið í menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytinu og með því eru lög um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, nr. 3/2003, tekin til heildarendurskoðunar. Markmið frumvarpsins eru að auka bolmagn samkeppnissjóða á sviði vísinda og nýsköpunar, einfalda sjóðaumhverfið fyrir umsækjendur og bæta yfirsýn stjórnvalda yfir styrkveitingar til að opinbert fé nýtist betur fyrir íslenskt samfélag.
Samkeppnissjóðir eru öflugt verkfæri stjórnvalda til að forgangsraða fjármagni á grundvelli gæða hugmynda og styðja tiltekin verkefni í gegnum faglega samkeppni. Samkeppnissjóðir hafa á síðustu árum og áratugum gegnt mikilvægu hlutverki við uppbyggingu vísindastarfs í háskólum, stofnunum og fyrirtækjum hér á landi og hið sama gildir um þá sjóði sem beinast að hagnýtingu þekkingar og nýsköpunar. Stuðningur úr íslenskum samkeppnissjóðum hefur opnað möguleika á þátttöku í alþjóðlegu samstarfi og verið mikilvægur grunnur að sókn innlendra aðila í stærri og umfangsmeiri samkeppnissjóði á erlendum vettvangi. Einnig hefur stuðningur úr samkeppnissjóðum eflt mannauð í íslensku vísindastarfi og atvinnulífi.
Með samkeppnissjóðum er átt við sjóði sem má skipta í tvo meginflokka út frá skipulagi þeirra og áherslum. Annars vegar sjóði sem taka mið af ákveðinni stefnu eða áherslum á ákveðnum sviðum en eru „opnir“ að því leyti að nálgun umsækjenda er frjáls (e. bottom-up), viðfangsefni eða niðurstöður ekki afmarkaðar fyrir fram og styrkveitingar eru eingöngu háðar faglegu mati á gæðum. Hins vegar eru sjóðir sem taka mið af stefnu og áherslum á ákveðnum sviðum þar sem kallað er eftir lausnum á ákveðnum áskorunum (e. top-down) og styrkveitingar eru háðar gæðum umsókna ásamt nálgun á viðfangsefnið og væntum lausnum.
Talsverður fjöldi samkeppnissjóða á Íslandi styður við rannsóknir og nýsköpun og er oft nokkur skörun í markmiðum og áherslum. Þessir sjóðir eru mismunandi að stærð og umfangi, auk þess sem reglur þeirra og rekstrarform eru ólík. Frumvarp þetta er liður í endurskoðun og einföldun opinbers stuðnings við vísindi og nýsköpun í gegnum samkeppnissjóði.
Í frumvarpinu er lagt til að sjóðum á sviði rannsókna og nýsköpunar verði fækkað með það að markmiði að auka bolmagn í íslensku sjóðaumhverfi og sveigjanleika til að takast á við áskoranir hratt og örugglega. Þá miðar frumvarpið að því að sjö sjóðir á málefnasviði ráðuneytisins verði sameinaðir í fjóra sjóði, ásamt því að fundinn verði nýr farvegur fyrir áttunda sjóðinn. Einnig er lagt til að einfalda og samræma stjórnarhætti þeirra sjóða sem frumvarpið nær til. Með einföldun sjóðaumhverfis og auknum sveigjanleika innan þess getur umsýslukostnaður sjóðanna lækkað, auk þess sem ferlar við umsýslu verða gagnsærri og rekjanlegri og yfirsýn stjórnvalda betri. Í frumvarpinu er jafnframt stefnt að því að lögfesta reglubundnar mælingar á árangri og áhrifum styrkveitinga viðkomandi sjóða með skilgreindum mælikvörðum. Loks eru lagðar til breytingar á lagalegu hlutverki Rannsóknamiðstöðvar Íslands með það að markmiði að hlutverk stofnunarinnar samkvæmt lögum endurspegli betur verkefni stofnunarinnar sem þjónustumiðstöðvar fyrir þekkingarsamfélagið. Þá er lagt til að nafn stofnunarinnar verði breytt í Rannís, enda er stofnunin þekkt undir því heiti og umsýsla hennar nær til mun fleiri sjóða en þeirra sem eru á sviði rannsókna.
Með frumvarpi þessu er lagður grunnur að því að fleiri sjóðir á sviði vísinda og nýsköpunar, ásamt sjóðum sem miða að lausnum á samfélagslegum áskorunum með aðferðum vísinda og nýsköpunar hér á landi, geti í framtíðinni sameinast þeim fjórum sjóðum sem hér eru settir á fót. Slík samþætting gæti orðið mikilvægt skref í einföldun regluverks og skapað öflugra stuðningsumhverfi fyrir vísindi og nýsköpun hér á landi og eflt þannig samkeppnishæfni Íslands í alþjóðlegu samhengi.
2. Tilefni og nauðsyn lagasetningar.
2.1. Almennt.
Meginmarkmið lagasetningar er fjórþætt. Í fyrsta lagi að einfalda sjóðaumhverfi vísinda og nýsköpunar, fækka sjóðum og minnka umsýslukostnað með því að færa sjóði undir sömu lög og samræma stjórnsýslu eins og unnt er. Í öðru lagi að aðgreina sjóði til grunnrannsókna og grunnnýsköpunar með skýrari hætti frá þeim sjóðum sem styðja við áherslur stjórnvalda og miða að því að leysa skilgreindar áskoranir. Í þriðja lagi að lögfesta árangurs- og áhrifamat á sjóðunum til að tryggja að þeir skili þeim árangri sem ætlað er og efli íslenskt þekkingarsamfélag og samkeppnishæfni. Í fjórða lagi að uppfæra lagalegt hlutverk Rannís í samræmi við núverandi verkefni stofnunarinnar.
Með sameiningu sjóða á sviði vísinda og nýsköpunar fækkar sjóðum úr sjö í fjóra og stjórnskipan og regluverk er samræmt að mestu leyti. Án þessara breytinga væri sjóðaumhverfið dreifðara en þörf er á og ómarkvissara, sjóðir væru smærri og sumir skapaðir utan um ákveðin áherslumál í stað þess að vera sveigjanlegir og geta tekist á við áskoranir fljótt og örugglega. Lagt er til að þeir sjö sjóðir á sviði rannsókna og nýsköpunar sem ráðuneytið hefur starfrækt, Rannsóknasjóður, Tækniþróunarsjóður, Innviðasjóður, Markáætlun á sviði vísinda, tækni og nýsköpunar, Nýsköpunarsjóður námsmanna, Lóa – verkefnastyrkir til eflingar nýsköpun á landsbyggðinni og Fléttan nýsköpunarstyrkir, verði að Rannsóknasjóði, Nýsköpunarsjóði, Áherslusjóði og Innviðasjóði. Sjóðirnir verði allir tengdir við áherslur og stefnu ráðherranefndar um vísindi og nýsköpun sem markar tíu ára framtíðarsýn í málaflokknum en útfærsla er að öðru leyti sett í hendur stjórna í samstarfi við stjórnvöld. Þannig er hlutverk allra aðila í stefnumótunarferlinu og framkvæmdaferlinu skýrt.
Mikilvægt er að til staðar séu öflugir rannsókna- og nýsköpunarsjóðir til að styðja við grasrótina t.d. með fjármögnun doktorsnáms og sprotafyrirtækja. Með fyrirhuguðum breytingum má auka skilvirkni, gagnsæi og sveigjanleika í starfsemi sjóðanna, svo sem varðandi fjármögnun, tímalengd styrkja og stærð sjóðanna. Áhersla verður lögð á að fjármagna bestu hugmyndirnar alla leið að sjálfstæði. Með því móti er stuðlað enn frekar að því að Ísland státi af aðlaðandi og alþjóðlega samkeppnishæfu umhverfi rannsókna og nýsköpunar og að góðar hugmyndir fái brautargengi, ásamt því að mikilvæg nýliðun eigi sér stað í þekkingarsamfélaginu.
Þar sem fjórir af sjö sjóðum byggja tilvist sína og framkvæmd á löggjöf samkvæmt tvennum mismunandi lögum er nauðsynlegt að gera breytingar á umræddri löggjöf til þess að sameina viðkomandi sjóði undir einum lögum. Einnig er mikilvægt að samræma löggjöf vegna sjóða, en hún er ekki samhljóða í dag varðandi stefnumótun, stjórnarskipan, umsýslu og fleira. Tækniþróunarsjóður stendur til að mynda einn í sérlögum og þykir tímabært að færa hann undir sömu lög og aðra samkeppnissjóði á málefnasviði vísinda og nýsköpunar. Þessum breytingum er ætlað að auka samfellu í opinberum stuðningi við vísindi og nýsköpun, allt frá fyrstu hugmyndum og tilraunum fram til kynningar á nýrri þekkingu og nýjum lausnum.
2.2. Sögulegt samhengi og þróun samkeppnissjóða á sviði vísinda og nýsköpunar.
Nýju heildarfyrirkomulagi á sviði vísinda- og tæknimála hér á landi var komið á fót árið 2003 með setningu þrennra laga, þ.e. laga um Vísinda- og tækniráð, nr. 2/2003, laga um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, nr. 3/2003, og laga um opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins, nr. 4/2003.
Í lögum um Vísinda- og tækniráð var kveðið á um nýtt fyrirkomulag við stefnumótun á sviði vísinda og tæknimála þar sem hagaðilar og ráðherrar unnu saman að stefnumótuninni. Með lögum nr. 3/2003 og 4/2003 voru samhliða settir á fót tveir burðarsjóðir til að styðja við grunnrannsóknir annars vegar og tækniþróun og nýsköpun hins vegar, Rannsóknasjóður og Tækniþróunarsjóður. Markhópar sjóðanna voru vel skilgreindir og náði Rannsóknasjóður yfir grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir og markhópurinn var vísindasamfélagið en Tækniþróunarsjóður studdi við tækniþróun og markaðsathuganir og markhópurinn voru sprotafyrirtæki. Rannsóknamiðstöð Íslands hefur farið með umsýslu umræddra sjóða frá setningu laganna. Árið 2025 voru fjárheimildir Rannsóknasjóðs rúmir 3 milljarðar kr. og Tækniþróunarsjóðs rúmir 2,7 milljarðar kr.
Samkeppnissjóðir á sviði grunnvísinda annars vegar og nýsköpunar og tækniþróunar hins vegar hafa því fallið undir mismunandi lög og mismunandi ráðuneyti að mestu leyti síðustu tvo áratugi. Helstu breytingar á umræddu fyrirkomulagi frá 2003 hafa verið þær að Rannsóknanámssjóður sameinaðist Rannsóknasjóði árið 2013 og Tækjasjóður varð að Innviðasjóði sama ár og fékk sjálfstæða stjórn árið 2019, en sjóðurinn hefur fallið undir lög nr. 3/2003. Árið 2013 var einnig lögfest, samkvæmt sömu lögum, umgjörð Markáætlunar á sviði vísinda, tækni og nýsköpunar, þ.m.t. stjórnarfyrirkomulag, en markáætlanir höfðu verið fjármagnaðar áður án þess að eiga stoð í lögum. Fjárheimildir Innviðasjóðs árið 2025 voru tæpar 430 millj. kr. og fjárheimildir Markáætlunar rúmar 300 millj. kr. Líkt og fyrr segir var Tækniþróunarsjóður settur á fót með lögum nr. 4/2003 ásamt Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Lagalegt hlutverk hans hefur haldist óbreytt frá setningu laganna, en Nýsköpunarmiðstöð Íslands var lögð niður árið 2021 og síðan þá hafa ákvæði um sjóðinn verið óbreytt í sérlögum nr. 26/2021.
Aðrir sjóðir sem lagt er til með frumvarpi þessi að verði sameinaðir eru sérhæfðari og hafa mætt þörfum ákveðinna markhópa eða starfssviða. Þeir eru einnig mun minni í sniðum en þeir sem áður eru upptaldir. Nýsköpunarsjóður námsmanna var settur á fót árið 1996 en markmið sjóðsins er að gefa háskólum, rannsóknastofnunum og fyrirtækjum tækifæri til að ráða námsmenn í grunnnámi og námi á meistarastigi við háskóla til sumarvinnu við rannsókna- og þróunarverkefni sem stuðla að nýsköpun og auknum tengslum atvinnulífs, stofnana og háskóla. Sjóðurinn hefur veitt fjölda námsmanna sín fyrstu tækifæri til að þróa eigin nýsköpunarverkefni og árlega veitir forseti Íslands sérstök verðlaun fyrir eitt verkefni sem hlotið hefur styrk úr sjóðnum. Rannsóknamiðstöð Íslands sér um umsýslu sjóðsins í umboði stjórnar. Árið 2025 voru fjárheimildir sjóðsins tæpar 90 millj. kr.
Tveir yngstu sjóðirnir eru annars vegar Fléttan - styrkir til innleiðingar nýsköpunar í heilbrigðisþjónustu og hins vegar Lóa – verkefnastyrkir til eflingar nýsköpun á landsbyggðinni. Fléttan úthlutar styrkjum til innleiðingar nýsköpunar í heilbrigðistækni, -vörum og -þjónustu. Styrkirnir eru veittir á grundvelli 42. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015. Fléttustyrkjum hefur verið úthlutað frá árinu 2022, fyrsta árið var úthlutað 60 millj. kr., árið 2023 var úthlutað 104 millj. kr. og árið 2024 var úthlutað 96 millj. kr. Umsýsla styrkjanna hefur verið hjá ráðuneyti málaflokksins. Lóa – verkefnastyrkir voru settir á stofn með lögum um opinberan stuðning við nýsköpun, nr. 25/2021. Um er að ræða verkefnastyrki sem ætlaðir eru til eflingar nýsköpunar á landsbyggðinni. Hlutverk styrkjanna er að styðja við nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi, verðmætasköpun sem byggist á hugviti og þekkingu, á forsendum svæðanna. Lóustyrkjum hefur verið úthlutað frá árinu 2022. Fyrsta árið nam úthlutun 100 millj. kr., árið 2023 var úthlutunin 100 millj. kr. og árið 2024 nam hún 150 millj. kr. Umsýsla styrkjanna hefur verið hjá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti og síðar menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti.
Talsverðar breytingar hafa orðið á stuðningsumhverfi vísinda og nýsköpunar hér á landi á síðustu áratugum, í takti við öra tækniþróun, aukið alþjóðlegt samstarf og aukna vitund um mikilvægi vísinda og nýsköpunar. Nefna má sem dæmi að lög um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009, tóku gildi í ársbyrjun 2010 og hefur sá opinberi stuðningur aukist til muna á síðustu árum. Opinber stuðningur við fjárfestingarumhverfið hefur einnig aukist á síðustu árum, fyrst með tilkomu Kríu nýsköpunarsjóðs árið 2021 og síðan með sameiningu þess sjóðs við Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins, undir heitinu Nýsköpunarsjóðurinn Kría árið 2025. Á sama tíma hefur þátttaka Íslands í alþjóðlegu rannsókna- og nýsköpunarsamstarfi aukist og tækifærum fjölgað til muna. Sú þátttaka hefur bætt nýrri vídd við íslenskt sjóðaumhverfi sem hefur í mörgum tilvikum verið stökkpallur fyrir innlenda aðila á alþjóðavettvang. Í því samhengi má helst nefna norrænar rannsókna- og nýsköpunaráætlanir ásamt rammaáætlunum Evrópusambandsins sem Ísland fékk aðgang að við gildistöku EES-samningsins.
Í takt við breyttar áherslur og þróun í hinu opinbera stuðningsumhverfi vísinda og nýsköpunar, voru sett ný lög um opinberan stuðning við nýsköpun, nr. 25/2021, og ári síðar var nýtt Vísinda- og nýsköpunarráð sett á stofn með lögum nr. 137/2022 til að styðja við stefnumótun stjórnvalda í málaflokknum. Með þessu frumvarpi er leitast við að uppfæra og skilgreina betur hlutverk samkeppnissjóða annars vegar og Rannsóknarmiðstöðvar Íslands hins vegar, í stuðningsumhverfi vísinda- og nýsköpunar.
2.3. Rannsóknamiðstöð Íslands – Rannís.
Rannsóknamiðstöð Íslands - Rannís var stofnuð í núverandi mynd með lögum nr. 3/2003. Með þeim var Rannís falið að leysa af hólmi skrifstofu Rannsóknarráðs Íslands og veita þáverandi Vísinda- og tækniráði faglega aðstoð við undirbúning stefnumótunar í samráði við viðkomandi ráðuneyti. Jafnframt átti miðstöðin að annast umsýslu sjóða og veita stjórnum þeirra og fagráðum nauðsynlega þjónustu. Loks átti hún að miðla upplýsingum vegna þátttöku Íslands í rannsóknasamstarfi á Evrópska efnahagssvæðinu og Norðurlandasamstarfi.
Engar breytingar hafa verið gerðar á hlutverki Rannís frá setningu laga nr. 3/2003. Frá þeim tíma hafa umfangsmiklar breytingar aftur á móti átt sér stað á starfsemi stofnunarinnar og endurspeglar gildandi löggjöf ekki hin víðfeðmu og fjölbreyttu verkefni sem stofnunin sinnir. Í árdaga stofnunarinnar annaðist Rannís eingöngu umsýslu fyrir fjóra innlenda samkeppnissjóði en í janúar 2025 voru sjóðir í umsýslu Rannís orðnir 26, þ.m.t. fjórir réttindasjóðir. Auk þess hefur Rannís umsjón með sex samstarfsáætlunum Evrópusambandsins sem Ísland tekur þátt í á grundvelli EES-samningsins, tveimur norrænum áætlunum og Uppbyggingarsjóði EES.
Þegar lög nr. 3/2003 voru sett var gert ráð fyrir að Rannís annaðist umsýslu fyrir sjóði sem heyrðu undir þáverandi menntamálaráðherra og iðnaðarráðherra en í lögunum var jafnframt kveðið á um að stofnunin gæti tekið að sér umsýslu sjóða sem heyra undir aðra ráðherra. Þannig sér Rannís í dag um umsýslu fyrir sjóði sem heyra undir sjö ráðherra. Munar þar mest um að starfsemi stofnunarinnar var breikkuð þegar innlend mennta- og menningarverkefni og alþjóðaáætlanir voru færð til hennar á árunum 2013–2014 en síðan þá hefur umfangið á alþjóðlegu samstarfi aukist mjög. Með auknum umsvifum hefur starfsmönnum samhliða fjölgað úr 17 árið 2004 í 72 í janúar 2025.
Því er tilefni til að endurskilgreina hlutverk og verkefni Rannís þannig að skýrt sé að stofnunin annist umsýslu opinberra sjóða, sinni þjónustu við þekkingarsamfélagið, miðli upplýsingum um þau alþjóðlegu tækifæri og áætlanir sem Ísland hefur aðgang að, ásamt gagnaöflun og greiningu á áhrifum þess opinbera stuðnings sem stofnunin hefur umsýslu með. Rannís gegnir þannig mikilvægu hlutverki gagnvart innlendu og alþjóðlegu stuðningsumhverfi vísinda og nýsköpunar, auk menntunar, menningar og skapandi greina. Með tilkomu Vísinda- og nýsköpunarráðs samkvæmt lögum nr. 137/2022 er jafnframt mikilvægt að skerpa á lögbundnu hlutverki Rannís varðandi umsýslu og undirbúning við framkvæmd stefnu um vísindi og nýsköpun sem hefur að mestu flust til ráðuneyta í samræmi við lögin.
3. Meginefni frumvarpsins.
Með frumvarpi þessu eru sett fram ný heildarlög um opinbera samkeppnissjóði á sviði vísinda og nýsköpunar ásamt því að hlutverk Rannís í stuðningsumhverfi þekkingarsamfélagsins er skilgreint. Í frumvarpinu er lagt til að fjórir sjóðir með skýr markmið og tilgang taki við hlutverki sjö eldri sjóða. Lagt er til að tveir sjóðanna, Rannsóknasjóður og Nýsköpunarsjóður, verði opnir en hinir tveir, Áherslusjóður og Innviðasjóður, taki mið af áherslum stjórnvalda og þörfum vísinda- og nýsköpunarsamfélagsins hverju sinni. Samhliða eru lög um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, nr. 3/2003, og lög um Tækniþróunarsjóð, nr. 26/2021, felld brott sem og ákvæði í lögum nr. 25/2021 um Lóu verkefnastyrki. Reglur um Nýsköpunarsjóð námsmanna, nr. 450/2007, með áorðnum breytingum, verða einnig felldar úr gildi.
3.1. Rannsóknasjóður.
Lagt til að Rannsóknasjóður haldist að mestu óbreyttur frá fyrra fyrirkomulagi. Sjóðnum er ætlað að styðja við grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir á öllum fræðasviðum og þvert á fræðasvið ásamt því að tryggja nýliðun í íslensku vísindaumhverfi. Mælst er til að stjórn sjóðsins hafi stefnu ráðherranefndar um vísindi og nýsköpun að leiðarljósi við útfærslu auglýsinga og sýni frumkvæði að breytingu á áherslum eftir þörfum íslensks vísindasamfélags. Dæmi um slíkt væru breytingar á styrkflokkum á milli ára en einnig fjárhæð styrkja.
Með frumvarpinu er lagður til aukinn sveigjanleiki í skipun fagráða og fjöldi fagráðsmanna verður ekki tiltekinn í lögum.
3.2. Nýsköpunarsjóður.
Lagt er til að settur verði á stofn sérstakur Nýsköpunarsjóður sem ætlað er að styðja við nýsköpun á öllum sviðum um allt land og byggist á sameiningu Tækniþróunarsjóðs og Nýsköpunarsjóðs námsmanna þar sem áherslan verður á hvers kyns nýsköpun og hagnýtingu þekkingar með því markmiði að styðja við verkefni sem hafa langtímaávinning fyrir íslenskt atvinnulíf. Stefnt er að því að sjóðurinn hafi breiðari skírskotun en Tækniþróunarsjóður hefur haft og höfði til stærri markhóps. Nýsköpunarsjóði verður falið að fjármagna nýsköpunarverkefni sprotafyrirtækja, lítilla fyrirtækja og einstaklinga og leggja áherslu á verkefni sem eru á upphafsreit eða á fyrstu stigum nýsköpunarferilsins, fjær markaði. Fyrir fyrirtæki og hugmyndir sem eru nær markaði eru tækifæri á opinberum stuðningi í gegnum Nýsköpunarsjóðinn Kríu. Nýsköpunarsjóður skal bjóða upp á sveigjanlegri verkefni í tímalengd og fjármögnun en Tækniþróunarsjóður hefur gert til að mæta mismunandi þörfum fyrirtækja. Einnig mun sjóðurinn fjármagna nýsköpunarverkefni námsmanna og skapa þar vettvang fyrir minni verkefni sem þó geta skilað miklu til lengri tíma þar sem námsmenn fá tækifæri til að hrinda hugmyndum sínum í framkvæmd undir leiðsögn reyndari aðila.
Nýsköpunarsjóður mun einnig fjármagna hagnýt rannsóknaverkefni opinberra aðila til að hvetja rannsakendur sem starfa við grunnrannsóknir til að hagnýta hugmyndir sínar í þágu samfélags og atvinnulífs og brúa bilið á milli rannsókna og nýsköpunar hjá opinberum stofnunum. Markmið slíkra verkefna gæti verið sönnun á gildi hugmyndar (e. proof of concept), stofnun sprotafyrirtækis eða vinna við einkaleyfisumsóknir.
3.3 Áherslusjóður.
Lagt er til að komið verði á laggirnar sérstökum Áherslusjóði sem miðar að því að leysa samfélagslegar áskoranir með aðferðum vísinda og nýsköpunar og í samstarfi fjölbreyttra aðila. Sjóðurinn leysir þar af hólmi Markáætlun á sviði vísinda, nýsköpunar og tækni, Lóu nýsköpunarstyrki fyrir landsbyggðina og Fléttuna sem hefur stutt við nýsköpun í heilbrigðiskerfinu. Sjóðurinn verður samstarfsvettvangur stjórnvalda þvert á málefnasvið til að skapa nýja hagnýta þekkingu samfélaginu til góðs. Sjóðurinn getur þannig verið vettvangur samstarfs ráðuneyta eða sjóða á sviði vísinda og nýsköpunar og getur auglýst eftir umsóknum með öðrum sjóðum. Sjóðurinn skal horfa til stórra áskorana og auglýsa eftir lausnum fyrir íslenskt samfélag. Áhersla er lögð á samstarf háskóla, rannsóknastofnana, opinberra aðila, fyrirtækja og fleiri aðila um allt land til að efla þekkingu og skapa nýjar lausnir. Sjóðurinn mun þannig styðja við áhersluverkefni á sviði vísinda og nýsköpunar óháð málefnasviðum á landsvísu. Sjóðurinn mun taka þátt í fjármögnun verkefna sem snúa að sérstökum stuðningi við nýsköpun á landsbyggðinni í samræmi við áherslur stjórnvalda þar að lútandi og taka þar við hlutverki Lóu – verkefnastyrkja fyrir landsbyggðina.
Sjóðurinn mun einnig taka þátt í fjármögnun alþjóðlegra samfjármögnunaráætlana. Algengt er að alþjóðlegar samstarfsáætlanir, t.d. undir formerkjum NordForsk og rannsókna- og nýsköpunaráætlun Evrópusambandsins, bjóði upp á það fyrirkomulag að þátttökuríki skuldbindi fjármagn til þátttöku í sameiginlegum auglýsingum eftir umsóknum og fjármagni svo styrki til þátttakenda innan sinna ríkja að fullu að undangengnu faglegu mati. Talsverð fjárhagsleg óvissa fylgir þátttöku í þessum áætlunum þar sem óvíst er hvort innlendir aðilar hljóti styrk og þá hvenær sú ákvörðun liggur fyrir. Því er mikilvægt að fyrir hendi sé annars vegar fjármagn til að fjármagna verkefni sem hljóta styrk og hins vegar stjórnvald til að semja við styrkþega. Þessar áætlanir eiga vel heima í Áherslusjóði þar sem þær eru undantekningalaust áherslumiðaðar og snúast um samfélagslegar áskoranir. Ekki er um að ræða mótframlög vegna alþjóðlegra styrkja sem ekki eru að fullu fjármagnaðir af styrkveitanda heldur er um að ræða sérstakar áætlanir sem snúast um alþjóðlega skuldbindingu þátttökulanda til að styðja við verkefni innan sinna landa í alþjóðlegu samstarfi, þar sem stjórnvöld skuldbinda sig fyrir fram til þátttöku í áætluninni og styrkþegar hljóta fullan styrk fyrir kostnaði í flestum tilvikum.
3.4. Innviðasjóður.
Hlutverk Innviðasjóðs breytist lítillega frá fyrra hlutverki, en áhersla verður lögð á langtímafjármögnun rannsókna- og tækniinnviða í samstarfi við hagaðila ásamt víðtækari þátttöku í alþjóðlegum rannsókna- og tækniinnviðum en þekkst hefur. Mikilvægt er að við fjármögnun rannsókna- og tækniinnviða sé horft til lengri tíma og byggðir séu upp kjarnainnviðir sem nýtist sem flestum. Sjóðurinn leggur því áherslu á að hagaðilar samnýti innviði og sæki saman um fjármögnun þeirra. Aðgengi að innviðunum verði svo opið eins og hægt er til að tryggja skilvirka notkun fjármagns. Aðgengið þarf þó ekki að vera gjaldfrjálst heldur munu styrkþegar úr sjóðnum móta rekstrarform um innviðina til að tryggja sjálfbærni til framtíðar.
Rannsókna- og tækniinnviðir verða sífellt stærri að umfangi og kostnaði og mikilvægt er að uppbygging þeirra fari fram í alþjóðlegu samstarfi. Ör tækniþróun auðveldar einnig aðgang að innviðum og niðurstöðum sem frá þeim koma, ásamt því að innviðir geta verið í formi gagna og aðgengi að þeim því mögulegt hvaðan sem er.
Innviðasjóður tók við hlutverki Tækjasjóðs árið 2013 og fékk sérstaka stjórn árið 2019. Nauðsyn þótti að sérstök stjórn mótaði stefnu varðandi uppbyggingu rannsóknainnviða til að bregðast við stefnu Vísinda- og tækniráðs á þeim tíma. Stjórn sjóðsins, í samstarfi við stjórnvöld, gaf út vegvísi um rannsóknainnviði sem er stefnumarkandi áætlun um uppbyggingu rannsóknainnviða í alþjóðlega samhengi í fyrsta skipti árið 2021 og hefur stærstur hluti sjóðsins farið í að fjármagna innviði sem skilgreindir voru á þeim vegvísi síðan. Því er í frumvarpi þessu lagt til að vegvísir um rannsóknainnviði verði bundinn í lög og að stjórn Innviðasjóðs verði gert að vinna þarfagreiningu og móta vegvísi í opnu samráði við hagaðila til fjögurra ára í senn. Vegvísir er stefnumótandi áætlun þar sem forgangsröðun fjármagns kemur fram. Fagráð sjóðsins muni svo forgangsraða fjármagni til að tryggja örugga og tímanlega uppbyggingu innviða. Einnig er lagt til að aðrar minni innviðafjárfestingar og tækjakaup fari fram í gegnum verkefnastyrki Rannsóknasjóðs og verði tengdar skilgreindum rannsóknaverkefnum. Mikilvægt þykir einnig að setja innviðauppbyggingu í alþjóðlegt samhengi og tryggja að íslenskt vísindafólk og frumkvöðlar hafi greiðan aðgang að nauðsynlegum innviðum í gegnum alþjóðlegt samstarf. Af þeirri ástæðu er mikilvægt að samhliða gerð vegvísis um uppbyggingu innan lands fari fram regluleg þarfagreining á mögulegu alþjóðlegu samstarfi, t.d. í gegnum vegvísi European Strategy Forum on Research Infrastructures (ESFRI), aukna þátttöku í European Research Infrastructure Consortia (ERIC) samstarfi eða samstarfi á norrænum vettvangi.
3.5. Rannís.
Samhliða breytingum á samkeppnissjóðum verður hlutverki og nafni Rannsóknamiðstöðvar Íslands breytt þannig að þau endurspegli verkefni stofnunarinnar. Í gildandi lögum er hlutverk stofnunarinnar skilgreint út frá stefnu Vísinda- og tækniráðs og þeim sjóðum sem fylgdu stefnu þess. Stofnunin var því skilgreind þjónustumiðstöð vísinda- og tæknimála sem sinnti umsýslu Rannsóknasjóðs, Tækniþróunarsjóðs og annarra sjóða sem féllu undir stefnu ráðsins ásamt öðrum verkefnum tengdum framkvæmd stefnu ráðsins sem mótuð var til þriggja ára í senn.
Rannsóknamiðstöð Íslands sinnir í dag umsýslu og þjónustu við fjölmarga sjóði á sviði rannsókna, nýsköpunar, menntunar, æskulýðsmála og menningar ásamt því að sinna veigamiklu alþjóðastarfi sem tengt er helstu samstarfsáætlunum sem Ísland tekur þátt í og öðrum tvíhliða verkefnum á innlendum og erlendum vettvangi. Stofnunin sinnir einnig fjölda verkefna fyrir stjórnvöld og starfar með flestum ráðuneytum, heldur utan um aðra samkeppnissjóði sem og réttindasjóði, m.a. endurgreiðslur vegna rannsókna- og þróunarkostnaðar fyrirtækja og endurgreiðslur tekjuskatts til erlendra sérfræðinga. Hlutverk hennar er því ekki eingöngu á sviði rannsókna og nýsköpunar og ekki eingöngu tengt stefnu ráðherranefndar um vísindi og nýsköpun, sem tók við af Vísinda- og tækniráði með nýjum lögum um Vísinda- og nýsköpunarráð árið 2023, heldur tekur starfsemin mið af þeim opinberu stefnum sem eru í gildi hverju sinni og tengjast verkefnum stofnunarinnar og endurspeglast í þeim sjóðum sem stofnunin sýslar með. Þar má nefna stefnu ráðherranefndar um vísindi og nýsköpun, atvinnustefnu, menntastefnu, utanríkisstefnu, menningarstefnu og fleira.
Hlutverk stofnunarinnar er því skilgreint á breiðari grundvelli en áður sem þjónustu- og umsýslustofnun opinberra samkeppnis- og réttindasjóða. Það endurspeglar stærsta hlutverk hennar í dag og eykur möguleika á að stofnunin sinni faglegri þjónustu við fleiri sjóði og alþjóðlegar áætlanir óháð málefnasviðum ásamt öflugri miðlun á tækifærum á viðeigandi hátt. Stofnunin er því mikilvægur tengiliður á milli málefnasviða en einnig á milli stjórnvalda og almennings varðandi miðlun tækifæra. Tengt því hlutverki safnar stofnunin mikilvægum gögnum sem nýta má til stefnumótunar, greiningar og áhrifamats ásamt eftirfylgni með opinberum fjárveitingum. Stofnunin birtir þessi gögn á gagnatorgi sem er öllum opið. Hlutverk stofnunarinnar er því nú betur aðgreint frá hlutverki annarra aðila í stuðningsumhverfi rannsókna og nýsköpunar, en aðilar eins og Auðna – Tæknitorg, Klak, Tæknisetur og fleiri sinna öðrum þáttum í vistkerfi rannsókna og nýsköpunar.
4. Samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar.
Frumvarpið þykir ekki fela í sér álitaefni sem kalli á sérstaka umfjöllun um samræmi við stjórnarskrá. Gert er ráð fyrir því að veittar úthlutanir á vegum þeirra sjóða sem sameinaðir verða í Rannsóknasjóð, Nýsköpunarsjóð, Áherslusjóð og Innviðasjóð haldist og að ekki komi til neinna skerðinga á réttindum sem borgarar eða lögaðilar kunna að hafa, sbr. ákvæði I til bráðabirgða.
Ríkisstyrkjareglur EES-samningsins hafa verið skoðaðar. Í gildi eru leiðbeinandi reglur Eftirlitsstofnunar EFTA um hugtakið ríkisaðstoð eins og það er notað í 1. mgr. 61. gr. EES-samningsins. Ríkisaðstoð er að meginreglu til óheimil en undanþágur eru til staðar á tilteknum sviðum, þar á meðal almenn hópundanþága. Starfsemi sjóðanna er talin falla undir ákvæði 4. þáttar 3. kafla reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar (ESB) nr. 651/2014 þar sem tilgreindir eru tilteknir flokkar aðstoðar sem samrýmast innri markaðnum til beitingar á 107. og 108. gr. sáttmálans (GBER undanþágureglugerðin). Ákvæði 4. þáttar 3. kafla reglugerðarinnar fjalla um heimila aðstoð til rannsókna og þróunar og nýsköpunar. Þeir sjóðir sem falla undir frumvarp þetta starfa á því sviði og falla að öllum líkindum undir þá undanþágu, en tekin verða viðeigandi skref ef tilkynningarskylda reynist fyrir hendi.
5. Samráð.
Frumvarp þetta snertir fyrst og fremst íslenskt þekkingarsamfélag, þ.e. háskóla, rannsóknastofnanir og fyrirtæki og einstaklinga sem sinna rannsóknum og nýsköpun. Jafnframt snertir það aðra hagsmunaaðila, stjórnir og fagráð sjóðanna og Rannsóknamiðstöð Íslands. Þá er skörun við stjórnarmálefni flestra annarra ráðuneyta sem starfrækja samkeppnissjóði og/eða nýta Rannís fyrir tiltekna þjónustu við sjóðaumhverfið eða umsjón með alþjóðlegum áætlunum.
Haldin var vinnustofa með hagaðilum í desember 2023 til að ræða umhverfi samkeppnissjóða út frá lögum um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, nr. 3/2003. Umhverfi innlendra samkeppnissjóða var einnig rætt á vinnustofu um þátttöku Íslands í rammaáætlun ESB um rannsóknir og nýsköpun í júní 2024. Að auki voru haldnar tvær vinnustofur með Rannsóknamiðstöð Íslands um sjóðaumhverfið annars vegar og stofnunina sjálfa hins vegar. Einnig var fundað með formönnum stjórna allra sjóða í aðdraganda áforma um lagasetningu. Til viðbótar liggur til grundvallar frumvarpinu skýrsla og úttekt óháðs ráðgjafa á starfsemi Rannsóknamiðstöðvar Íslands og ítarleg greining á verkefnum stofnunarinnar og fjármögnun þeirra.
Þá voru áform um lagasetningu kynnt í samráðsgátt stjórnvalda, sbr. mál nr. S-161/2024, og voru til umsagnar frá 28. ágúst til 18. september 2024. Alls bárust umsagnir frá átta umsagnaraðilum. Helstu athugasemdir við áformin vörðuðu fyrirhugaða sameiningu Innviðasjóðs og Rannsóknasjóðs, en fallið hefur verið frá sameiningu sjóðanna í frumvarpinu.
Nokkuð var um athugasemdir um fyrirhugaðan Áherslusjóð, en hlutverk hans er nánar skýrt í frumvarpinu þannig að hann miði að lausn samfélagslegra áskorana með aðferðum vísinda og nýsköpunar. Einnig er hugtakið alþjóðleg samfjármögnun nánar útskýrt í greinargerðinni.
Fyrstu drög að frumvarpinu voru til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda frá 22. október 2024 til 12. nóvember 2024, sbr. mál nr. S-219/2024, og bárust 12 umsagnir frá Hagþenki, Samtökum frumkvöðla og hugvitsmanna, Háskóla Íslands, Félagi rannsóknastjóra á Íslandi, Landspítala, Rannsóknaráði Háskólans í Reykjavík, Persónuvernd, Lífvísindasetri Háskóla Íslands, Rannís, Reykjavíkurakademíunni, Samtökum iðnaðarins og einum einstaklingi. Almenn ánægja var með markmið frumvarpsins um einföldun og aukinn sveigjanleika en lýst var yfir áhyggjum af áhrifum á faglegt sjálfstæði og var lögð mikil áhersla á sjálfstæði stjórna og fagráða. Helstu ábendingar vörðuðu sameiningu Rannsóknasjóðs og Innviðasjóðs sem fallið hefur verið frá og pólitísk áhrif á úthlutun styrkja, en skilgreiningar varðandi markmið og tilgang sjóðanna hafa verið nánar útskýrðar í frumvarpinu til að bregðast við þeim ábendingum. Einnig var, í kjölfar ábendinga, fallið frá hugmyndum um að sameina Starfslaunasjóð sjálfstætt starfandi fræðimanna við Rannsóknasjóð, en í staðinn verður fundinn nýr farvegur fyrir sjóðinn. Að auki var í umsögnum lögð áhersla á aukið gagnsæi í mats- og úthlutunarferli.
Ítrekað er að Rannsóknasjóður og Nýsköpunarsjóður eru opnir sjóðir, en sjóðir á ákveðnum sviðum sem tengjast stefnum á þeim sviðum falla undir önnur fagráðuneyti. Slíkir sjóðir gætu þó átt samlegð með Áherslusjóði ef málefnið er tengt vísindum og nýsköpun.
6. Mat á áhrifum.
Frumvarpið mun leiða til hagræðis í rekstri samkeppnissjóða þar sem um færri sjóði og stjórnir verður að ræða, en greitt er fyrir stjórnarsetu samkvæmt taxta ríkisins vegna nefndarlauna. Greiðslur fyrir fagráðsvinnu eru ákvarðar af stjórn, eftir umfangi vinnunnar, en ætla má að færri fagráð verði starfandi og því skapist hagræðing vegna þess. Þó er ekki fyrirséð að bein fjárhagsáhrif verði á ríkissjóð en þeim mun meiri áhrif verði fá notendur samkeppnissjóða með lægri umsýslukostnaði, skilvirkari stjórnsýslu, meiri gagnsæi og sveigjanleika.
Ráðgert er að hæfilegur tími verði veittur til að undirbúa sameiningu sjóðanna og að kynna áherslur þeirra og breytingar fyrir umsækjendum. Verði frumvarpið samþykkt er gert ráð fyrir að lögin taki gildi 1. september 2026.
Með auknum sveigjanleika nýs fyrirkomulags sjóðanna, breyttum áherslum og breyttu hlutverki Rannís má þess vænta að kynjahlutföll umsækjenda jafnist, en í núverandi sjóðafyrirkomulagi hefur hallað verulega á konur. Árangurshlutfall á milli kynja hefur þó verið nokkuð jafnt, og því er vonast til að með nýju fyrirkomulagi jafnist umsóknafjöldi á milli kynjanna. Til þess er ætlast að gætt sé að 28. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, nr. 150/2020, við skipan og tilnefningar í stjórn og fagráð.
Í frumvarpinu eru ekki lagðar til breytingar frá því sem nú er kveðið á um að því er varðar vinnslu persónuupplýsinga samkvæmt lögum nr. 90/2018, sbr. lög nr. 89/2021. Var því ekki talin þörf á að gera mat á áhrifum frumvarpsins á persónuvernd.
Helstu mælikvarðar á árangur og útkomu breytinganna sem hér eru lagðar til tengjast styrkingu þekkingarsamfélags á Íslandi sem mæla má t.d. með auknum útflutningstekjum hugvitsgreina, fjölgun sprotafyrirtækja, aukinni fjárfestingu í nýsköpunarfyrirtækjum, fleiri útskrifuðum doktorsnemum og öflugra rannsóknastarfi. Hægt væri að notast við ýmsa þekkta mælikvarða á nýsköpun, svo sem þá mælikvarða sem birtast undir málefnasviði 7.1 í fjármálaáætlun fyrir árin 2026–2030 sem og Global Innovation Index. Einnig mætti nýta mælikvarða evrópska rannsóknasvæðisins um rannsóknir og nýsköpun en þar eru lönd borin saman annað hvert ár út frá ákveðnum mælikvörðum sem mæla styrkleika og veikleika umhverfis rannsókna og nýsköpunar og gefa góða mynd af samkeppnishæfni íslensks umhverfis. Jafnframt er í frumvarpinu gerð krafa um að hver sjóður láti vinna sérstakt áhrifamat af styrkveitingum sjóðsins.
Um einstakar greinar frumvarpsins.
Um 1. gr.
Í 2. mgr. er gildissvið laganna afmarkað. Tekið er fram að lögin fjalli um samkeppnissjóði og Rannís.
Um 2. gr.
Í 2. mgr. er lagt til að áhrif þeirra samkeppnissjóða sem falla undir frumvarpið verði metin á þriggja ára fresti. Skulu stjórnir sjóðanna sjá til þess að viðeigandi gögnum sé safnað um árangur og áhrif verkefna sem hlotið hafa styrk úr þeim. Viðeigandi gögn geta verið mismunandi á milli sjóða, en m.a. er átt við tölfræðileg gögn eins og kynjahlutföll umsækjenda og styrkþega, birtingar vísindagreina í opnum aðgangi og tilvitnanir í þær, opin gagnasöfn og notkun þeirra, árangur fyrirtækja sem hlotið hafa styrk úr Nýsköpunarsjóði, einkaleyfisumsóknir, skráð hugverk, fjöldi sprotafyrirtækja sem stofnuð hafa verið og virkni þeirra ásamt sköpuðum störfum í þekkingargreinum auk annarra gagna sem mynda lykilmælikvarða í stefnu stjórnvalda. Ekki er ætlast til að áhrifamat sé unnið á sambærilegan hátt á milli sjóða en þó er mælst til þess að ákveðnir grunnmælikvarðar, t.d. kynjahlutföll og sköpuð störf, séu ætíð fyrir hendi. Lagt er til að í áhrifamatinu verði lögð áhersla á ákveðna þætti hverju sinni og geti verið innlegg í stefnu ráðherranefndar um vísindi og nýsköpun ásamt því að meta árangur stefnunnar. Sem dæmi mætti nefna nýliðun í vísindum og nýsköpun, notkun opinna gagna, sókn á erlenda markaði o.s.frv. Í áhrifamati ætti að birta tölfræðigögn um grunnþróun ákveðinna mælikvarða í hvert skipti. Hér ætti að líta til mælikvarða á evrópska rannsókna- og nýsköpunarsvæðinu sem safnað er með reglubundnum hætti og gefa samanburðarhæfa mynd af stöðu landa. Ekki er ætlast til að í áhrifamati á sjóðunum verði einstök verkefni sem styrkt eru af sjóðunum metin heldur áhrif styrkveitinga sjóðanna á rannsókna- og nýsköpunarumhverfið á breiðari grunni.
Í 3. mgr. er lagt til að helstu tekjur samkeppnissjóðanna skulu vera framlag úr ríkissjóði samkvæmt ákvörðun Alþingis. Sjóðunum er einnig heimilt að afla tekna frá öðrum aðilum, t.d. í samstarfi við aðra sjóði eða lögaðila. Rekstur, þ.m.t. umsýslukostnaður vegna sjóðanna, skal greiddur af fjárveitingu þeirra, en þetta er breyting frá gildandi lögum þar sem umsýslukostnaður vegna Rannsóknasjóðs og Innviðasjóðs hefur ekki verið greiddur af fjárveitingum sjóðanna heldur af fjárveitingu Rannís. Til að auka gagnsæi er lagt til að rekstrarkostnaður allra sjóða verði samræmdur og hluti af fjárveitingum sjóðanna og umsýslukostnaður Rannís færður af fjárlagalið sjóðanna á fjárlagalið Rannís.
Í 4. mgr. er kveðið á um að ákvarðanir stjórna samkeppnissjóða séu endanlegar á stjórnsýslustigi og sæti ekki kæru til æðra stjórnvalds. Þeim verður því ekki áfrýjað til ráðherra. Um er ræða verklag sem tekið var upp í lögum nr. 3/2003 og lagt til að verði haldið áfram. Um kvartanir til stjórnanna vegna málsmeðferðar við afgreiðslu einstakra umsókna gilda að venju almenn ákvæði laga.
Um 3. gr.
Í 2. mgr. ákvæðisins er kveðið á um að Rannsóknasjóður veiti styrki samkvæmt áherslum ráðherranefndar um vísindi og nýsköpun. Ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun starfar á grundvelli 4. mgr. 9. gr. laga um Stjórnarráð Íslands, nr. 115/2011. Hlutverk nefndarinnar er að samræma stefnu stjórnvalda á sviði tækniþróunar, vísinda og nýsköpunar og skal hún birta framtíðarsýn til tíu ára og aðgerðaáætlun til tveggja ára í senn. Áherslur nefndarinnar koma fram í framtíðarsýninni en forgangsröðun í aðgerðaáætlun og skal sjóðurinn taka mið af hvoru tveggja. Ráðherranefndin nýtur ráðgjafar Vísinda- og nýsköpunarráðs sem hefur það hlutverk skv. 2. gr. laga nr. 137/2022. Í málsgreininni er jafnframt kveðið á um að Rannsóknasjóður veiti styrki á grundvelli faglegs mats á gæðum rannsóknaverkefna. Í slíku mati felst að fagráð skv. 5. gr. skipað jafningjum meti gæði umsókna, nýnæmi rannsókna og vænt áhrif á hlutlægan hátt byggt á birtum matsviðmiðum.
Um 4. gr.
Í 4. mgr. er lagt til að stjórn Rannsóknasjóðs sé heimilt að veita viðurkenningar af ráðstöfunarfé sínu fyrir framúrskarandi árangur í vísindarannsóknum. Gert er ráð fyrir að sjóðurinn veiti slíkar viðurkenningar árlega í tengslum við úthlutun úr sjóðnum eða á sambærilegum viðburði.
Um 5. gr.
Fagráðin skulu hafa vísindalega breidd og ekki skipuð einstaklingum sem sitja í Vísinda- og nýsköpunarráði eða stjórnum sjóða samkvæmt frumvarpi þessu. Heppilegt væri að fagráðsfólk sinni rannsóknum sínum á erlendum vettvangi til að takmarka mögulega hagsmunaárekstra. Fagráðin meta umsóknir út frá matsviðmiðum sem gefin eru út af stjórn sjóðsins með úthlutunarreglum hvers árs og birt á vef Rannís.
Um 6. gr.
Um 7. gr.
Í 2. mgr. er gert ráð fyrir að styrkþegar geti sjóðsins í öllum afurðum verkefnis, vísindagreinum, kynningum og gagnasettum. Þetta er mikilvægt til að hægt sé að gera áreiðanlegt áhrifamat.
Um 8. gr.
Um 9. gr.
Um 10. gr.
Um 11. gr.
Um 12. gr.
Um 13. gr.
Ráðherra leggur til áherslur í samstarfi við ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun og miðað er við að fagráðuneyti á málefnasviði áherslnanna komi að gerð auglýsingar eftir umsóknum og gerð matsviðmiða. Mikilvægt er að verkefni miði að fjárhagslegu sjálfstæði eftir að styrktímabili lýkur.
Í 3. mgr. er skilgreint hvernig gert er ráð fyrir að sjóðurinn verði farvegur fyrir fjármögnun íslenskrar þátttöku í alþjóðlegum samfjármögnunaráætlunum. Ísland tekur þátt í og mun taka þátt í alþjóðlegum samfjármögnunaráætlunum þar sem þátttökuríki skuldbinda fjármagn sem nýtist til að styrkja umsækjendur innan þeirra ríkja í alþjóðlegu samstarfi, ef gæði umsókna teljast nægileg samkvæmt faglegu mati. Í þessum áætlunum fer hið faglega mat fram á alþjóðavettvangi. Stjórn sjóðsins mun ekki taka ákvörðun um skuldbindingar Íslands til áætlananna heldur verður sjóðurinn aðeins farvegur fyrir formlega samningagerð við styrkþega og greiðslur til þeirra. Ákvörðun um skuldbindingu verður tekin í fagráðuneyti á fyrri stigum og samsvarandi fjármagni veitt til sjóðsins til að standa undir framtíðarskuldbindingum. Ekki er um að ræða mótframlög til verkefna sem ekki eru að fullu fjármögnuð heldur er einungis horft til þeirra áætlana þar sem þátttökuríki fjármagna að fullu hluta styrkþega innan sinna ríkja í verkefnum samkvæmt áður tekinni ákvörðun þar að lútandi.
Um 14. gr.
Stjórnin gerir einnig samninga við íslenska styrkþega alþjóðlegra samfjármögnunaráætlana sem stjórnvöld hafa skuldbundið sig til þátttöku í, að undangengnu faglegu mati þar sem sambærilegar eða ríkari kröfur eru gerðar til verkefna en hjá Rannsóknasjóði eða Nýsköpunarsjóði. Stjórnin tekur ekki ákvörðun um fjárhagslega skuldbindingu stjórnvalda til þessara áætlana enda eru stefnumótandi ákvarðanir teknar á fyrri stigum. Í ljósi aukinnar áherslu alþjóðlega á samfjármögnun landa á alþjóðlegu samstarfi í vísindum og nýsköpun er mikilvægt að skapa formlegan farveg fyrir fjármögnun þessara verkefna og þar til bært stjórnvald sem veitir styrkina og semur við styrkþega.
Ekki er litið svo á að alþjóðleg samfjármögnun keppi við áherslur stjórnvalda um fjármagn heldur sé ætíð búið að tryggja fjármögnun alþjóðlegra samfjármögnunaráætlana áður en skuldbinding er ákveðin. Mikilvægt er einnig að huga að samspili alþjóðasamstarfs og stuðningi innanlands með markvissri uppbyggingu á samkeppnishæfu stuðningsumhverfi vísinda og nýsköpunar.
Um 15. gr.
Um 16. gr.
Miðað er við að sjóðurinn auglýsi oftar og sé kvikari en Markáætlun á sviði vísinda, tækni og nýsköpunar og miði að sértækari lausnum á vel skilgreindum áskorunum, t.d. á sviði loftslagsbreytinga, öldrunar þjóðar og náttúruvár.
Um 17. gr.
Innviðasjóður getur einnig tekið þátt í að fjármagna þátttöku Íslands í alþjóðlegum rannsókna- og tækniinnviðum sem nýst geta íslensku umhverfi og skal slík þátttaka vera hluti af vegvísi. Ákvörðun um þátttöku í alþjóðlegum innviðum sem nýtast íslensku rannsókna- og nýsköpunarumhverfi skal tekin af stjórnvöldum í samráði við stjórn sjóðsins og þátttakan skal fjármögnuð af fjárveitingu sjóðsins. Einstakar stofnanir eða fyrirtæki geta þó tekið þátt í innviðum eða uppbyggingu þeirra, án aðkomu stjórnvalda og á eigin kostnað.
Um 18. gr.
Stjórnin beri ábyrgð á að vinna þarfagreiningu fyrir rannsókna- og tækniinnviði í íslensku umhverfi í samstarfi við stjórnvöld og hagaðila og forgangsraða þannig fjármagni til mikilvægustu innviðanna hverju sinni. Þarfagreining skal unnin á fjögurra ára fresti og ljúka með útgáfu vegvísis til fjögurra ára.
Um 19. gr.
Um 20. gr.
Um 21. gr.
Greinin felur í sér breytingu frá gildandi lögum á þann hátt að sjóðurinn styður einnig við tækniinnviði til viðbótar við rannsóknainnviði í þeim tilgangi að styðja við alla virðiskeðju nýsköpunar frá grunnrannsóknum að innviðum sem styðja við þróun og prófanir fyrirtækja.
Um 22. gr.
Í 2. tölul. er lagt til að Rannís haldi áfram að veita þjónustu og miðla upplýsingum til hagaðila um tækifæri í alþjóðlegu samstarfi. Hagaðilar í þessu samhengi eru fyrst fremst hugsanlegir umsækjendur um styrki á grundvelli alþjóðasamstarfs. Sérstaklega eru tiltekin tækifæri í evrópskum áætlunum og norrænum en þar hafa hagsmunir Íslands verið ríkastir.
Í 3. tölul. er kveðið á um að Rannís annist gagnaöflun og greiningar í tengslum við þá sjóði sem stofnunin hefur umsýslu með. Því fylgir rekstur umsókna- og umsýslukerfis sem stenst kröfur um öryggi gagna. Í 12. gr. laga nr. 3/2003 er orðalag efnislega samhljóðandi ákvæðis á þá leið að afla eigi upplýsinga um vísindarannsóknir, tækniþróun og nýsköpun en með aukinni umsýslu Rannís á fjölbreyttari sjóðum, t.d. er varða menntun, menningu og listir auk umsýslu með réttindasjóðum, þykir mikilvægt að orða ákvæðið á þá leið að það nái til allra sjóða sem Rannís þjónustar.
Í 4. tölul. er lagt til að samþykki ráðherra þurfi að liggja fyrir þegar stofnunin tekur að sér verkefni fyrir önnur ráðuneyti og að ákvarðanir um slíkt séu teknar í samráði hlutaðeigandi aðila. Gert er ráð fyrir að stofnunin geti áfram tekið að sér umsýslu sjóða sem heyra undir önnur ráðuneyti og önnur verkefni gegn því að samþykki ráðherra liggi fyrir. Gert er ráð fyrir að Rannís haldi áfram að sinna öllum þeim verkefnum sem stofnunin hefur tekið að sér samkvæmt gildandi lögum og breytingar á starfsemi stofnunarinnar séu ræddar á samráðsvettvangi ráðuneytis og stofnunar.
Um 23. gr.
Um 24. gr.
Um 25. gr.
Um 26. gr.
Ákvæði 3. mgr. er ætlað að tryggja eðlilega yfirfærslu starfsemi þeirra sjóða sem lagðir eru niður til nýrra sjóða.
Um 27. gr.
Um ákvæði til bráðabirgða.
