Ferill 306. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 593 — 306. mál.
2. umræða.
Nefndarálit með breytingartillögu
um frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál, nr. 44/1998 (hlutdeildarlán).
Frá meiri hluta velferðarnefndar.
Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá félags- og húsnæðismálaráðuneyti, fjármála- og efnahagsráðuneyti, ÖBÍ réttindasamtökum, Viðskiptaráði Íslands, Samtökum iðnaðarins, Sveitarfélaginu Skagafirði, Hagsmunasamtökum heimilanna, Seðlabanka Íslands, BHM, Samtökum sveitarfélaga á Norðurlandi vestra og Bændasamtökum Íslands.
Nefndinni bárust tíu umsagnir auk minnisblaða frá fjármála- og efnahagsráðuneyti og félags- og húsnæðismálaráðuneyti og eru gögnin aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um húsnæðismál, nr. 44/1998. Lagðar eru til breytingar sem hafa það að markmiði að festa hlutdeildarlán varanlega í sessi og að tryggja fyrirsjáanleika um úrræðið gagnvart lántökum og byggingaraðilum. Þá eru lagðar til breytingar sem ætlað er að auka skilvirkni svo hlutdeildarlán nýtist í auknum mæli til að greiða leið fyrstu kaupenda að húsnæðismarkaðnum án fjárhagslegs stuðnings frá ættingjum. Því eru lagðar til breytingar á fyrirkomulagi og skilyrðum hlutdeildarlána í þessu skyni.
Umfjöllun nefndarinnar.
Áhrif frumvarpsins á húsnæðismarkaðinn og fasteignaverð.
Nefndin fjallaði um möguleg áhrif frumvarpsins á húsnæðismarkaðinn og fasteignaverð verði það að lögum.
Í umsögn Viðskiptaráðs Íslands er m.a. reifað það sjónarmið að hlutdeildarlán geti haft þveröfug áhrif við markmið sín og að veitingu þeirra ætti að afleggja í ljósi reynslu bæði hérlendis og erlendis. Húsnæðisbyrði tekjulágra sé ekki meiri á Íslandi en í nágrannalöndunum og draga megi því í efa nauðsyn þess að festa úrræðið varanlega í sessi. Engin haldbær rök séu fyrir því að stjórnvöld beini fyrstu kaupendum í nýbyggingar, en yfirlýst markmið stjórnvalda með úrræðinu var að auka framboð húsnæðis á viðráðanlegu verði.
Í umsögn Seðlabanka Íslands kemur fram að það sé mat bankans að veruleg útvíkkun úrræðisins nú samhliða auknu umfangi þess gæti að öðru óbreyttu leitt til hækkunar húsnæðisverðs með aukinni áhættu, bæði fyrir lántaka og ríkissjóð. Hækkun húsnæðisverðs gæti einnig gert stöðuna enn erfiðari fyrir þau sem hyggjast kaupa sína fyrstu fasteign en njóta ekki þeirrar fyrirgreiðslu sem í úrræðinu felst. Hækkun húsnæðisverðs geti aukið eftirspurn og þannig unnið gegn markmiðum peningastefnunnar. Að mati Seðlabankans sé mikilvægt að takmarka heildarumfang úrræðisins og beina því að afmörkuðum hópi sem raunverulega þarf á aðstoð að halda þannig að eftirspurnaráhrif á íbúðamarkað verði takmörkuð. Auk þess hafi útvíkkun úrræðisins að óbreyttu í för með sér aukna eftirspurn eftir húsnæði og muni stuðla að aukinni verðbólgu.
Í minnisblaði frá félags- og húsnæðismálaráðuneyti, dags. 16. desember 2025, er það undirstrikað að frumvarpið feli í sér breytingar til að auka framboð á hagkvæmum íbúðum, sem sé mikilvægt þegar útlit er fyrir kólnun hagkerfisins og byggingarmarkaðarins. Með það að markmiði að auka framboð á hagkvæmum íbúðum sé lögð til sú breyting að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun verði heimilt að gera samninga við byggingaraðila um byggingu íbúða inn í hlutdeildarlánakerfið sem sniðnar eru að skilyrðum löggjafarinnar um hagkvæmni, þ.e. um stærð og hámarksverð íbúða. Breytingunum sé ætlað að tryggja nægt framboð íbúða inn í hlutdeildarlánakerfið og ýta undir uppbyggingu sem sporni gegn hækkun fasteignaverðs vegna íbúðaskorts. Í minnisblaði ráðuneytisins og í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að gert sé ráð fyrir að þrátt fyrir að fjárheimildir til úrræðisins verði hækkaðar úr 4 milljörðum kr. í 5,5 milljarða kr. árið 2026, muni það fjármagn standa undir 280–310 lánum á því ári. Þegar hlutdeildarlán voru innleidd árið 2020 var gert ráð fyrir að veitt yrðu hlutdeildarlán fyrir 400–500 íbúðum á ári í tíu ár. Ekki var talið að slíkt umfang yrði líklegt til að hafa í för með sér efnahagsleg áhrif. Flest hlutdeildarlán voru veitt árið 2021 eða 297 talsins.
Meiri hlutinn tekur undir það sem fram hefur komið um að ekki sé verið að auka umfang úrræðisins umfram það sem gert var ráð fyrir í upphafi. Hafa þarf í huga að umfang úrræðisins er bundið við skýr mörk með fjárheimildum í fjárlögum. Þá takmarki almenn skilyrði úrræðisins, skv. 29. gr. b laganna, einnig umfangið en umsækjandi þarf til viðbótar því að vera undir tekjumörkum skv. 29. gr. a laganna að sýna fram á að hann geti ekki fjármagnað kaup á íbúðarhúsnæði nema með hlutdeildarláni. Umsækjandi má ekki eiga annað íbúðarhúsnæði eða hafa átt íbúðarhúsnæði síðastliðin fimm ár. Umsækjandi þarf að leggja fram eigið fé sem nemur að lágmarki 5% kaupverðs, standast greiðslumat vegna lánsfjármögnunar og meðalafborganir fasteignaláns mega ekki nema meira en 40% af ráðstöfunartekjum umsækjanda ef um er að ræða hjón eða sambúðarfólk eða 45% ef um einstakling er að ræða. Þá skulu lán sem koma á undan hlutdeildarláni í veðröð að jafnaði ekki vera til lengri tíma en 25 ára. Þá er enn fremur umfang úrræðisins takmarkað þar sem kaupverði íbúða eru sett takmörk með hámarksverði innan hvers verðflokks, út frá staðsetningu, stærð og herbergjafjölda og einnig með sérstöku mati Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar á heimiluðu söluverði hverrar íbúðar innan þess ramma sem hámarksverðið setur. Fjölskyldustærð umsækjanda setur því einnig skorður hve stóra íbúð umsækjandi getur keypt með hlutdeildarláni.
Í minnisblaði frá félags- og húsnæðismálaráðuneyti, dags. 16. desember 2025, eru lagðar fram tillögur að breytingum á frumvarpinu til að koma til móts við athugasemdir Seðlabanka Íslands sem meiri hlutinn telur að takmarki áhrif frumvarpsins á húsnæðismarkaðinn og fasteignaverð sem Seðlabanki Íslands fjallaði um í umsögn sinni til nefndarinnar. Vísar meiri hlutinn um þetta til umfjöllunar í kafla nefndarálitsins um breytingartillögur.
Hækkun á hámarksgreiðslubyrðarhlutfalli.
Með frumvarpinu er lagt til að skilyrði 5. tölul. 1. mgr. 29. gr. b laganna um hámarksgreiðslubyrðarhlutfall verði rýmkað gagnvart einstaklingum og að hámark greiðslubyrðar í hlutfalli við ráðstöfunartekjur einstaklinga verði hækkað úr 40% í 45%. Samkvæmt greinargerð með frumvarpinu sýni reynslan að skilyrðið hafi haft takmarkandi áhrif á möguleika einstaklinga til að nýta sér hlutdeildarlán til fyrstu kaupa.
Í umsögn Seðlabanka Íslands segir m.a. um þetta atriði að þessi breyting sé til þess fallin að óbreyttu að draga úr viðnámsþrótti einstaklinga gagnvart óvæntum áföllum og auki talsvert líkur á vanskilum og geti leitt til aukinnar kerfisáhættu. Í umsögninni kemur fram að bankinn telji ekki ráðlagt að hærra hlutfall lántaka sé umfram hámark reglna bankans um hámark greiðslubyrðar fasteignalána í hlutfalli við tekjur neytenda á hverjum tíma. Verði frumvarpið að lögum í óbreyttri mynd gæti það því kallað á endurskoðun á hlutfalli almennu undanþágunnar í áðurnefndum reglum. Í umsögninni segir enn fremur að breytingar á hámarki greiðslubyrðarhlutfalls lántaka geti aukið fjárhagslega áhættu þeirra og ríkissjóðs. Því gætu fyrirhugaðar breytingar að öðru óbreyttu haft áhrif á ákvarðanir Seðlabankans um peningalegt aðhald og beitingu á þjóðhagsvarúðartækjum bankans. Mat bankans sé að veruleg útvíkkun úrræðisins nú samhliða auknu umfangi geti leitt til hækkunar húsnæðisverðs með aukinni áhættu fyrir lántaka og ríkissjóð. Hækkun húsnæðisverðs geti gert stöðuna enn erfiðari fyrir þau sem hyggjast kaupa sína fyrstu fasteign en njóta ekki þeirrar fyrirgreiðslu sem í úrræðinu felst. Gæti frekari hækkun húsnæðisverðs aukið eftirspurn og þannig unnið gegn markmiðum peningastefnunnar.
Með frumvarpinu eru ekki lagðar til breytingar á hámarksgreiðslubyrðarhlutfalli þegar um hjón eða sambúðarfólk er að ræða. Í minnisblaði frá félags- og húsnæðismálaráðuneyti segir að horft hafi verið til þess að einstaklingar verji í mörgum tilvikum nú þegar hærra hlutfalli ráðstöfunartekna sinna til leigugreiðslna. Verið sé að aðstoða umræddan hóp að komast af leigumarkaði í eigið húsnæði og auka húsnæðisöryggi hans til framtíðar. Samkvæmt heimild í 27. gr. laga um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, setur Seðlabanki Íslands reglur um hámark greiðslubyrðar fasteignalána í hlutfalli við tekjur neytenda, sbr. reglur nr. 1300/2025. Samkvæmt 3. gr. reglnanna er almennt hámark mánaðarlegrar greiðslubyrðar fasteignalána 35% af mánaðarlegum ráðstöfunartekjum neytenda þegar fasteignalán eru veitt og 40% vegna fyrstu kaupa. Samkvæmt 5. gr. reglnanna er lánveitanda þó heimilt, á hverjum ársfjórðungi, að veita 10% af heildarfjárhæð veittra fasteignalána á undangengnum ársfjórðungi, til neytenda með greiðslubyrði fasteignalána umfram hámark skv. 3. gr.
Líkt og fram kemur í minnisblaði frá fjármála- og efnahagsráðuneyti til nefndarinnar eru húsnæðislán sem veitt eru í tengslum við hlutdeildarlán undanþegin VII. kafla laga um fasteignalán til neytenda og geta lántakar hlutdeildarlána því ekki notið góðs af framangreindri undanþágu í 5. gr. reglna Seðlabankans. Í minnisblaðinu segir auk þess að um helmingur hlutdeildarlána sem veitt hafa verið undanfarin ár hafi verið veitt einstaklingum og miðað við mat félags- og húsnæðismálaráðuneytis á fjölda veittra hlutdeildarlána eftir þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu megi áætla að íbúðalán til einstaklinga samhliða hlutdeildarlánum verði um 2% nýrra íbúðalána í heild. Allar líkur séu á því að aðeins hluti þeirra lána verði með 40% greiðslubyrði af ráðstöfunartekjum.
Meiri hlutinn undirstrikar það sem fram hefur komið að þeir sem taka hlutdeildarlán eru undanþegnir reglum Seðlabankans um hámark greiðslubyrðar fasteignalána í hlutfalli við ráðstöfunartekjur, þar á meðal undanþágu 5. gr. reglnanna. Lántakendur hlutdeildarlána hafa því verið bundnir 40% hámarkinu samkvæmt lögum um húsnæðismál og telur meiri hlutinn rétt að þeim lántakendum verði veittur aukinn sveigjanleiki líkt og komið hefur verið á gagnvart öðrum lántakendum.
Frumvarpið taki ekki til eldra húsnæðis (d-liður 1. gr.).
Fyrir nefndinni var fjallað um að hlutdeildarlánakerfið taki einungis til nýrra fasteigna og að með frumvarpinu væri lagt til að falla frá því að veita hlutdeildarlán til kaupa á hagkvæmum eldri íbúðum utan höfuðborgarsvæðisins í húsnæði sem hlotið hefur gagngerar endurbætur, enda megi ástandi íbúðar þannig jafna til ástands nýrrar íbúðar, sbr. 2. málsl. 5. mgr. 29. gr. a laganna.
Í umsögn samtaka sveitarfélaga á Norðurlandi vestra komu fram ábendingar um að 12. gr. reglugerðar nr. 1084/2020 um mat á eldra húsnæði og skilyrði varðandi ástand og viðhald hafi reynst landsbyggðinni þung í skauti og skipti því rýmra svigrúm í mati á eldra húsnæði því miklu máli. Í umsögn ÖBÍ réttindasamtaka er lagt til að heimila eigi veitingu hlutdeildarlána til kaupa á hagkvæmum eldri íbúðum innan höfuðborgarsvæðisins í húsnæði sem hafi hlotið gagngerar endurbætur og mætir aðgengiskröfum í samræmi við viðmið hugmyndafræði algildrar hönnunar, enda sé ástand íbúðar þannig að jafna megi til ástands nýrrar íbúðar. Í umsögn Viðskiptaráðs Íslands eru gerðar athugasemdir við það fyrirkomulag að úrræðið taki eingöngu til nýbygginga í ljósi þess að yfirlýst markmið stjórnvalda með úrræðinu væri að auka framboð húsnæðis á viðráðanlegu verði en það skjóti skökku við þar sem nýbyggingar séu jafnan dýrasta húsnæðið.
Í umsögn Samtaka iðnaðarins er ítrekað mikilvægi þess að hlutdeildarlán verði áfram fyrst og fremst bundin við nýbyggingar sem og breytingu atvinnuhúsnæðis í íbúðir. Samtökin telji slíka afmörkun grundvallaratriði til að tryggja að úrræðið stuðli að raunverulegri aukningu framboðs á húsnæðismarkaði eins og því er ætlað. Aðgerðir sem auka kaupgetu og eftirspurn án þess að tryggja samsvarandi aukningu í framboði leiði fyrst og fremst til hækkunar fasteignaverðs á þeim húsnæðismarkaði sem ríkt hafi undanfarin ár. Í umsögninni kemur einnig fram að samkvæmt greiningum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar á kaupsamningum gerðum á síðastliðnum 12 mánuðum á höfuðborgarsvæðinu sjáist að fermetraverð nýbyggðra íbúða sem keyptar hafi verið með hlutdeildarláni sé að jafnaði lægra en annarra íbúða án slíks láns.
Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að í samræmi við það markmið frumvarpsins að auka framboðshvetjandi áhrif hlutdeildarlánakerfisins sé einnig lagt til að fella brott heimild 2. málsl. 5. mgr. 29. gr. a laganna. Þá kemur fram að ákvæðið hafi reynst flókið í framkvæmd þar sem ríkari kröfur séu gerðar til ástands slíkra íbúða sem kalli á ítarlega og kostnaðarsama ástandsskoðun á eigninni. Fyrir vikið hafi skilyrði sjaldan verið uppfyllt til veitingar hlutdeildarláns til kaupa á slíkum íbúðum. Áfram verði lagt til grundvallar við framkvæmd löggjafarinnar um hlutdeildarlán að umbreyting atvinnuhúsnæðis í íbúðarhúsnæði teljist til nýrra íbúða í skilningi 1. málsl. 5. mgr. 29. gr. a laganna og því girði þessi breyting ekki fyrir að slík verkefni geti orðið andlag hlutdeildarlána.
Meiri hlutinn tekur undir með sjónarmiðum ráðuneytisins sem fram koma í minnisblaði þess, dags. 16. desember 2025. Hafa þarf í huga markmið úrræðisins sem er að styðja betur við framboðshvetjandi áhrif kerfisins og þannig fjölga íbúðum og lækka verð þeirra. Það verði ekki gert nema með því að fella eingöngu nýtt íbúðarhúsnæði á hagkvæmu verði undir úrræðið.
Veiting hlutdeildarlána vegna íbúðakaupa á landsbyggðinni.
Fyrir nefndinni var fjallað um að hvaða leyti hlutdeildarlán nýtast á landsbyggðinni.
Í umsögn Samtaka sveitarfélaga á Norðurlandi vestra komu fram ábendingar um að núverandi fyrirkomulag um úthlutun hlutdeildarlána hafi ekki nýst landshlutanum með fullnægjandi hætti. Fáar íbúðir á svæðinu hafi fallið innan ramma úrræðisins, bæði hvað varðar stærð og hámarksverð og nýbyggingar fallið jafnan utan stærðartakmarka. Þá falli skilyrði um hámarksverð illa að raunverulegum byggingarkostnaði á svæðinu. Samtökin telji því að taka mætti betur mið af aðstæðum á landsbyggðinni þar sem húsnæðisframboð er ólíkt því sem gerist í þéttbýli. Því sé mikilvægt að hækka hámarksverð og að endurskoða stærðarviðmið.
Í umsögn Bændasamtakanna er lagt til að bændum verði gert kleift að nýta sér hlutdeildarlán og að slíkt fyrirkomulag gæti náð til kaupa á lögbýlum eða jarðnæði með íbúðarhúsnæði sem mætti einnig tengja við jarðir í eigu ríkis eða sveitarfélaga, þannig að nýliðar fái hlutdeildarlán til kaupa eða uppbyggingar á þessum jörðum.
Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að mikilvægt sé að úrræðið nýtist á höfuðborgarsvæðinu jafnt sem landsbyggðinni og því sé nauðsynlegt að gera breytingar á hámarksverði íbúða sem heimilt er að kaupa með hlutdeildarláni. Fram kemur að gert sé ráð fyrir að verðflokkum verði fjölgað úr þremur í fjóra í því skyni að taka betur mið af ólíkum markaðsaðstæðum milli sveitarfélaga.
Í minnisblaði félags- og húsnæðismálaráðuneytis kemur fram að með frumvarpinu sé ekki verið að leggja til breytingar á stærðartakmörkunum eða hámarksverði húsnæðis sem fellur undir úrræðið. Viðmið um það eru útfærð í reglugerð nr. 1084/2020, um hlutdeildarlán, sem sé uppfærð reglulega með tilliti til þróunar byggingarkostnaðar. Þá kemur fram að ráðuneytið sé meðvitað um áskoranir ungra bænda við fjármögnun á kaupum á búnaðarlandi. Ráðuneytið telur þó að hlutdeildarlán falli ekki vel að því að leysa þann vanda. Taka þurfi sérstaklega til skoðunar hvernig styðja megi við nýliðun í landbúnaði.
Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi þess að ráðuneytið fylgist grannt með eftirspurn eftir hlutdeildarlánum og framboði á landsbyggðinni og meti reglulega hvort þörf sé á breytingum á reglugerð um hlutdeildarlán sem ýti undir að úrræðið nýtist betur á landsbyggðinni. Hvað varðar aðstæður bænda telur meiri hlutinn mikilvægt að ráðuneytið taki nánar til skoðunar hvort þörf kunni að vera á sértækum úrræðum fyrir þennan hóp.
Frekari útvíkkun úrræðisins.
Fyrir nefndinni var fjallað um frekari útvíkkun úrræðisins. Í umsögn ÖBÍ réttindasamtaka er nefndin hvött til þess að líta til fyrirkomulags skosku hlutdeildarlánanna sem útlisti sérstaklega félagslega stöðu umsækjenda og að því verði að huga við úthlutun, þ.m.t. stöðu fatlaðs fólks. Þá kemur fram að núverandi fyrirkomulag hlutdeildarlána virki ekki fyrir fatlað fólk og því þurfi stjórnvöld að tryggja örorkulífeyrisþegum tækifæri til að eignast eigið húsnæði til jafns við ófatlað fólk. Landssamtökin Þroskahjálp taka undir umsögn ÖBÍ réttindasamtaka og vísa einkum til 19. og 28. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks til stuðnings. Þá fagna ÖBÍ réttindasamtökin því að lagt sé til að hækka hámarkshlutfall hlutdeildarlána til tekjulægstu hópanna úr 30% í 35% og telur það skref í rétta átt. Leggja samtökin þó til að hámarkshlutfall hlutdeildarlána til tekjulægstu hópanna verði hækkað úr 30% í 40%, jafnframt að tekið verði tillit til sögu umsækjanda um greiðslu á húsaleigu. Þá leggja samtökin einnig til að heimilt verði að veita örorkulífeyrisþegum hlutdeildarlán gegn eigin fé sem nemi 2% kaupverði íbúðar í stað 5% og að hámarkslánstími á íbúðaláni sem komi á undan veðröð umsækjanda í sama hópi hækki úr 25 árum í 40 ár.
Í minnisblaði félags- og húsnæðismálaráðuneytisins kemur fram að ráðuneytið hafi skilning á þeim tillögum sem fram koma í umsögn ÖBÍ réttindasamtaka en telji ekki ráðlegt að hækka hlutfall hlutdeildarlána umfram það sem lagt er til með frumvarpinu, samhliða því að lækka eiginfjárkröfu og lengja lánstíma. Slíkt myndi auka áhættu lántaka þar sem veðsetning yrði mjög há og eiginfjármyndun yrði mjög hæg. Með hærra hlutdeildarláni samhliða lengri lánstíma á verðtryggðum lánum myndu lántakar eiga í erfiðleikum með að greiða hlutdeildarlán til baka að lánstíma loknum og gera þeim nánast ómögulegt að stækka við sig húsnæði fyrr en að löngum tíma liðnum.
Meiri hlutinn telur ekki rétt að útvíkka úrræðið enn frekar en það sem lagt er til í frumvarpinu, einkum í ljósi umsagnar Seðlabanka Íslands við málið sem ítrekar mikilvægi þess að takmarka heildarumfang úrræðisins þar sem útvíkkun úrræðisins sé til þess fallin að auka eftirspurn eftir húsnæði og stuðla að hækkun íbúðaverðs. Vísar meiri hlutinn einnig til umfjöllunar í kafla nefndarálitsins um breytingartillögur þar sem lagt er til að ganga skemur við útvíkkun úrræðisins en frumvarpið kveður á um.
Reglugerðarheimild ráðherra (3. gr.).
Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar með það að markmiði að auka skilvirkni. Meðal þess sem lagt er til er að hlutföll hlutdeildarlána skv. 1. og 2. málsl. 2. mgr. 29. gr. laganna komi til endurskoðunar ár hvert með tilliti til þróunar launa, húsnæðisverðs, lánskjara og lánaframboðs. Lagt er til að hlutföllin skuli vera í heilum prósentum og þegar fyrrgreindar forsendur gefa tilefni til breytinga á hlutföllum skuli ráðherra breyta þeim með reglugerð. Þannig er gert ráð fyrir að úrræðið taki mið af aðstæðum á markaði og almennri kaupgetu fyrstu kaupenda hverju sinni þannig að það nái sem best markmiðum sínum. Lánveitingar takmarkast eftir sem áður við heimildir í fjárlögum til útlánaflokksins hverju sinni og er áfram gert ráð fyrir að umsagnar Seðlabanka Íslands skuli leitað við endurskoðun heimilda til lánaflokksins í fjárlögum ár hvert, sbr. 7. mgr. 29. gr. a laga um húsnæðismál.
Í umsögn Seðlabanka Íslands er bent á að í 7. mgr. 29. gr. a laga um húsnæðismál komi fram að leita skuli umsagnar Seðlabanka Íslands við endurskoðun heimilda til lánaflokksins í fjárlögum ár hvert. Fram kemur það sjónarmið að það nýmæli frumvarpsins að heimila ráðherra að breyta hlutföllum skv. 1. og 2. málsl. 2. mgr. 29. gr. a árlega með reglugerð geti takmarkað gagnsæi og áhrif samráðs, enda geti áhrifin af hlutföllunum verið töluverð á eftirspurn. Í 2. mgr. 29. gr. d laga um húsnæðismál segir að ráðherra skuli leita umsagnar þess ráðherra sem fer með fjárreiður ríkisins og þess ráðherra sem fer með fjármálastöðugleika og málefni Seðlabanka Íslands um reglugerð um hlutdeildarlán og breytingar á henni. Að mati Seðlabanka Íslands mætti útvíkka framangreinda skyldu til umsagnar þannig að hún nái einnig til Seðlabanka Íslands. Þá kemur fram í umsögn BHM einnig það sjónarmið að mikilvægt sé að við útgáfu reglugerðarinnar verði gætt gagnsæis og samráðs við hagsmunaaðila, þar á meðal samtök launafólks.
Að mati meiri hlutans er ekki þörf á að mæla sérstaklega fyrir um að leita skuli umsagnar Seðlabanka Íslands í lögunum. Meiri hlutinn lítur svo á að með því að kveðið sé sérstaklega á um að leita skuli umsagnar þess ráðuneytis sem fer með fjármálastöðugleika og málefni Seðlabanka Íslands sé tryggt að ráðuneytið leiti eftir sjónarmiðum Seðlabanka Íslands áður en það skilar umsögn sinni. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á mikilvægi þess að ráðuneytið gæti ávallt að nauðsynlegu samráði við breytingar á reglugerðinni.
Breytingartillögur.
Tekjumörk hlutdeildarlána og hlutfall af kaupverði.
Með a- og b-lið 1. gr. frumvarpsins er lagt til að tekjumörk lántaka hlutdeildarlána og hlutföll hlutdeildarlána, þ.e. hlutfall hlutdeildarláns af kaupverði íbúðarhúsnæðis, verði hækkuð. Hlutfallið fyrir fólk undir almennum tekjumörkum úrræðisins hækki úr 20% í 30% og fyrir þá sem falla undir lægri tekjumörk hlutdeildarlána hækki hlutfallið úr 30% í 35%. Varðandi tekjumörkin bendir meiri hlutinn á að gildandi tekjumörk tóku gildi 4. október 2024 samkvæmt reglugerð nr. 1119/2024, um breytingu á reglugerð um hlutdeildarlán, sem sett er á grundvelli 6. mgr. 29. gr. a laganna. Tekjumörk einstaklinga samkvæmt henni eru 9.465.000 kr., tekjumörk hjóna eða sambúðarfólks 13.221.000 kr. og viðbót vegna barna 1.953.000 kr.
Í umsögn Seðlabanka Íslands, dags. 12. desember 2025, er reifað það sjónarmið að frumvarpið feli í sér talsverða útvíkkun á heimildum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar til að veita hlutdeildarlán auk þess sem gert er ráð fyrir ríflega þriðjungshækkun umfangs úrræðisins á árinu 2026. Að mati Seðlabankans geti útvíkkun úrræðisins annars vegar og aukið svigrúm þess hins vegar haft nokkur áhrif á hagþróun og fjármálalegan stöðugleika. Í umsögninni segir einnig að hækkun þeirra tekjuviðmiða sem lögð er til með frumvarpinu sé umfram launaþróun, hækkun verðlags og hækkun á verði íbúða, frá því að þau voru síðast hækkuð. Tekjuviðmið einstaklinga sé lægra en miðgildi heildarlauna fyrir árið 2024, framreiknað með launavísitölu til október 2025.
Meiri hlutinn tekur undir með Seðlabanka Íslands að mikilvægt sé að takmarka eftirspurnaráhrif á húsnæðismarkað. Hins vegar er ljóst að grípa þarf til aðgerða til að tryggja að hlutdeildarlánakerfið virki. Úthlutanir hafa verið of stopular, fjármögnun ótrygg og skilyrði fyrir veitingu lánanna of þröng. Vegna ófyrirsjáanleika hafi byggingarverktakar síður byggt íbúðir sérstaklega inn í úrræðið. Meiri hlutinn telur brýnt að húsnæðisöryggi fólks sé aukið og að stuðlað sé að jafnvægi á húsnæðismarkaði. Liður í því er að auka möguleika fyrstu kaupenda og tekjulægra fólks til að komast inn á húsnæðismarkaðinn án þess að leita þurfi til foreldra eða annarra aðstandenda um fjárhagslegan stuðning. Sporna þarf við aukinni misskiptingu á markaðnum og stuðla þar með að réttlátara samfélagi og auknum jöfnuði. Til að ná því markmiði er að mati meiri hlutans nauðsynlegt að hækka tekjumörkin. Til að koma til móts við sjónarmið Seðlabanka Íslands leggur meiri hlutinn þó til breytingar á frumvarpinu sem eru til þess fallnar að afmarka úrræðið nánar, draga úr eftirspurnaráhrifum á húsnæðismarkað og áhættu fyrir lántaka og ríkissjóð, þó þannig að stuðlað sé að skilvirku hlutdeildarlánakerfi. Meiri hlutinn leggur til að almenn tekjumörk hjóna og sambúðarfólks verði 15.000.000 kr. á ársgrundvelli í stað 15.965.000 kr. samhliða því að hlutfall hlutdeildarláns af kaupverði íbúðar verði 25% í stað 30% fyrir lántakendur undir almennum tekjumörkum hlutdeildarlána.
Aðrar breytingar.
Í frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna sameiningar Skipulagsstofnunar og Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar ( þskj. 340, 256. mál) er lagt til að stofnanirnar verði sameinaðar og að heiti sameinaðrar stofnunar verði Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun. Málið er enn til umfjöllunar í velferðarnefnd og útlit fyrir að frumvarpið verði ekki að lögum fyrir 1. janúar 2026. Í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar eru lagðar til breytingar til samræmis við framangreint frumvarp um sameiningu stofnana. Því leggur meiri hlutinn til breytingar þess efnis að vísað verði til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar en ekki sameinaðrar stofnunar.
Með e-lið 2. gr. frumvarpsins er lagt til að nýtt skilyrði bætist við 1. mgr. 29. gr. b laganna um almenn skilyrði hlutdeildarlána þess efnis að umsækjandi hafi ótímabundið dvalarleyfi sé hann dvalarleyfisskyldur samkvæmt lögum um útlendinga. Í lögum um útlendinga, nr. 80/2016, er ekki að finna hugtakið „dvalarleyfisskyldur“ og leggur meiri hlutinn til orðalagsbreytingu á ákvæðinu sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif á frumvarpið heldur er tillagan til þess fallin að skýra ákvæðið.
Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi
BREYTINGU:
1. Við 1. gr.
a. Í stað fjárhæðarinnar „15.965.000 kr.“ í a-lið komi: 15.000.000 kr.
b. Í stað hlutfallstalnanna „30%; 35%“ í b-lið komi: 25%; 35%.
c. Í stað orðanna „Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun“ þrívegis í e- og f-lið komi: Húsnæðis- og mannvirkjastofnun.
d. Í stað orðanna „Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnunar“ í e-lið komi: Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar.
2. Efnismálsliður e-liðar 2. gr. orðist svo: Umsækjandi sem er með dvalarleyfi hér á landi skal hafa ótímabundið dvalarleyfi samkvæmt lögum um útlendinga, nr. 80/2016.
Sigríður Á. Andersen og Rósa Guðbjartsdóttur voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Alþingi, 17. desember 2025.
| Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, form., frsm. |
Grímur Grímsson. | Jónína Björk Óskarsdóttir. | |
| Kristján Þórður Snæbjarnarson. | Sigurþóra Steinunn Bergsdóttir. | ||
