Ferill 215. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.

---

157. löggjafarþing 2025–2026.

Prentað upp.

Þingskjal 672  —  215. mál.

Síðari umræða.

Nefndarálit með breytingartillögu

um tillögu til þingsályktunar um stefnu í varnar- og öryggismálum.

Frá utanríkismálanefnd.

    Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá utanríkisráðuneyti, Fjarskiptastofnun, Samorku, Landsvirkjun, Vörðu – vettvangi um viðnámsþrótt, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins, Landhelgisgæslunni, Ríkislögreglustjóra, Bændasamtökum Íslands, Alþjóðamálastofnun, Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, Samtökum hernaðarandstæðinga, Landspítala, Barnaheill, UNICEF á Íslandi, UN Women á Íslandi, Rauða krossinum, Hjálparstarfi kirkjunnar, ABC barnahjálp og auk þess Erling Erlingsson, gestafræðimann við Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands.
    Nefndinni bárust 24 umsagnir sem eru aðgengilegar undir málinu á vef Alþingis.
    Með tillögunni er lögð til stefna í varnar- og öryggismálum sem Alþingi felur ríkisstjórninni að framfylgja. Samkvæmt tillögunni er markmið stefnunnar að tryggja sjálfstæði, fullveldi, lýðræðislegt stjórnarfar, friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og mikilvægra innviða samfélagsins gegn hernaðarlegri ógn. Tillagan byggist á þeim skuldbindingum sem felast í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, Atlantshafssáttmálanum, tvíhliða samningum við önnur ríki og grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins. Stefnan verði hluti þeirrar heildarmyndar sem þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland felur í sér og taki til hernaðarlegra áhættuþátta. Samkvæmt tillögunni tryggir Ísland öryggi sitt gagnvart slíkri hættu með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana samhliða uppbyggingu á innlendum, borgaralegum viðbúnaði og getu. Meginstoðir stefnunnar verði aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningur við Bandaríkin.

Umfjöllun nefndar.
    Nefndin fagnar fram kominni tillögu og telur tímabært að Ísland setji sér í fyrsta sinn formlega stefnu í varnar- og öryggismálum. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að þó að formleg stefna í varnar- og öryggismálum hafi ekki verið lögð fram áður þá hafi leiðarstef stjórnvalda á þessu sviði byggst á alþjóðlegum skuldbindingum á borð við stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, Atlantshafssáttmálann, tvíhliða samninga við önnur ríki og grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins. Nálgun íslenskra stjórnvalda varðandi varnar- og öryggismál hefur birst m.a. í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, varnarmálalögum, lögum um almannavarnir, norðurslóðastefnu, netöryggisstefnu Íslands, stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu, stefnu um almannavarnir og öryggismál og í árlegri skýrslu utanríkisráðherra til Alþingis.
    Nefndin tekur undir að staða í varnar- og öryggismálum Evrópu hafi ekki verið jafn viðsjárverð frá því að kalda stríðið stóð sem hæst. Allsherjarinnrás Rússlands í Úkraínu í febrúar 2022 hefur jafnframt gjörbreytt öryggislandslagi Evrópu og raunar haft áhrif langt út fyrir álfuna. Allar helstu vina- og bandalagsþjóðir Íslands hafa endurmetið stöðu öryggis- og varnarmála í kjölfar þessara breytinga og keppast við að styrkja varnir sínar og öryggi til að bregðast við vaxandi óvissu, óöryggi og ógnum. Sömu ógnir steðja að Íslandi og er framlögð tillaga að stefnu í varnar- og öryggismálum mikilvægt skref til að auka öryggi lands og þjóðar.
    Nefndin tekur undir megináherslur í tillögunni að varnar- og öryggisstefnu en undirstrikar afstöðu sína til eftirfarandi atriða.
    Í 4. tölul. er fjallað um eflingu varnar- og öryggissamvinnu við helstu samstarfsríki Íslands. Má þar til dæmis líta til nýlegra tvíhliða samstarfsyfirlýsinga um varnarmál sem Ísland hefur gert við Þýskaland og Finnland. Gerð samstarfsyfirlýsinga við nánustu nágrannaþjóðir beggja vegna Atlantshafsins samræmist vel markmiðum stefnunnar að mati nefndarinnar.
    Þá leggur nefndin sérstaka áherslu á 7. tölul. sem varðar eflingu áfallaþols. Hér er rétt að byggja á ríkri reynslu Íslands af því að takast á við ógnir af náttúrunnar hendi sem og reynslu norrænna ríkja af svokölluðum heildarvörnum. Leggur nefndin áherslu á að íslenskt samfélag þarfnist ekki einvörðungu varnar gegn hernaðarlegum hættum heldur margvíslegum ógnum sem beinast gegn frelsi borgaranna, efnahagslegri velferð og samfélagslegri sátt.
    Hvað varðar 8. tölul. tillögunnar, sem kveður á um að auka greiningargetu og upplýsingamiðlun um áskoranir og ógnir sem geta haft áhrif á Ísland, tekur nefndin undir að styrkja þurfi þá þætti og telur nauðsynlegt að slíkt sé gert með sérstakri öryggislöggjöf sem nefnd er sem möguleiki til skoðunar í greinargerð tillögunnar. Slík öryggislöggjöf mundi auk annarra mikilvægra þátta taka til meðferðar á trúnaðarupplýsingum ríkisins eins og greiningum, öflun og samskiptum. Með slíkri löggjöf mætti, líkt og nefnt er í greinargerð, koma á fót íslenskri öryggisvottun og trúnaðarflokkun skjala, sem tæki á vernd, vörslu og aðgengi að innlendum trúnaðarupplýsingum. Slíka vottun mætti t.d. nota fyrir aðila sem hafa aðgengi að rýmum þar sem innlend trúnaðarskjöl eru geymd og fyrir starfsfólk sem starfar í mikilli nálægð við æðstu stjórnendur landsins.
    Samhliða því að auka þurfi greiningargetu innan stjórnkerfisins leggur nefndin einnig áherslu á 11. tölul. tillögunnar sem snýr að því að efla kennslu og rannsóknir á sviði varnar- og öryggismála. Í því samhengi má horfa til fyrirmynda að hugveitum og rannsóknarstofnunum á Norðurlöndunum sem og í Eystrasaltsríkjunum.
    Þá leggur nefndin áherslu á að vinna hratt og vel og í víðtæku samráði við hagaðila og almenning að 12. tölul. tillögunnar, sem kveður á um að íslensk löggjöf á sviði varnar- og öryggismála sé skýr og samræmd hvað varðar ábyrgð og heimildir stjórnvalda, ákvarðanatöku og verkaskiptingu, sem og aðkomu og eftirlitshlutverk Alþingis. Nefndin tekur undir það sem segir í greinargerð um nauðsyn þess að varnarmálalög verði endurskoðuð svo að þau endurspegli betur þann veruleika sem Ísland stendur andspænis á vettvangi öryggis- og varnarmála. Varnarmálalögin snúa fyrst og fremst að rekstri verkefna á friðartímum og þar er lítið fjallað um heimildir, viðbúnað og viðbragð í hættuástandi. Við endurskoðun laganna þarf m.a. að horfa til vaxandi umsvifa og verkefna á borð við aukna greiningarvinnu, eflingu áfallaþols, þátttöku í varnaræfingum, netöryggi og netvarnir. Þá þarf að horfa til heimilda en eins og fram kemur í greinargerð er ekki fjallað skýrt um ákvarðanatöku og heimildir fyrir því að fela erlendum liðsafla að sinna vörnum landsins eða stofna til nýrra öryggis- og varnarsvæða. Nefndin leggur áherslu á að samhliða endurskoðun á varnarmálalögum verði horft til annarrar öryggistengdrar löggjafar, m.a. hvort setja þurfi sérstaka öryggislöggjöf eins og vísað var til hér að framan í umfjöllun um 8. tölul. tillögunnar.
    Nefndin telur, með tilliti til 13. tölul. tillögunnar sem kveður á um að þróa stofnanaumgjörð varnarmála, að núverandi fyrirkomulag og það stofnanaskipulag sem í gildi er hafi reynst vel. Vinna þarf að styrkingu þess með aukinni samhæfingu og skilvirkni en jafnframt telur nefndin að eins og sakir standa sé ekki nauðsynlegt að huga að stofnun nýrra eininga á þessu sviði.
    Að mati nefndarinnar þótti rétt að kveða sterkar að orði um að stefna um varnar- og öryggismál skuli vera óaðskiljanlegur hluti þjóðaröryggisstefnu og eru gerðar tillögur um orðalagsbreytingar þar um. Þá þótti rétt að tilgreina að stefnan geti tekið til fleiri þátta en beinna hernaðarlegra ógna. Er þá átt við svokallaðar fjölþáttaógnir. Er orðalaginu „og sambærilegum hættum af manna völdum“ ætlað að ná utan um það. Er þar t.d. átt við hryðjuverka- eða netógnir, sem og skemmdarverkastarfsemi sem skipulögð er af hálfu erlendra ríkja. Þá er lagt til að í upptalningu á samstarfsríkjum verði notast við orðalagið „samstarfsríki Íslands innan Evrópu, sem og Kanada“. Fyrir liggur að innan nefndarinnar eru ólíkar skoðanir þegar kemur að áherslu á varnarsamstarf með Evrópusambandinu.
    Nefndin áréttar að margar af þeim forsendum sem legið hafa til grundvallar öryggi Íslands undanfarin 80 ár kunna að vera að breytast. Kallar það á að stefna í öryggis- og varnarmálum sé uppfærð og yfirfarin reglulega. Varnar- og öryggissamstarf Íslands byggist á samvinnu ríkja sem aðhyllast sömu grundvallarhugmyndir um góða og réttláta skipan samfélagsmála, ekki síst þær sem tilgreindar eru í stofnsáttmála Atlantshafsbandalagsins. Þessi hugmyndafræðilega samstaða bandalagsríkja er áfram forsenda þess varnar- og öryggissamstarfs sem Ísland tekur þátt í. Röskun á samstöðu um þessi gildi innan bandalagsríkja er áhættuþáttur sem líta þarf til.
    Þingsályktunartillagan byggir á skýrslu samráðshóps þingmanna um mótun öryggis- og varnarstefnu. Nefndin leggur áherslu á að við framkvæmd stefnunnar verði horft til fleiri þátta heldur en þingmannaskýrslunnar, þar á meðal þjóðaröryggisstefnu, enda nauðsynlegt að ný stefna Íslands í öryggis- og varnarmálum taki til heildarvarna og áfallaþols alls samfélagsins. Nefndin leggur að lokum áherslu á mikilvægi virks samráðs ráðherra við Alþingi, eins og kveðið er á um í tillögunni, með árlegri upplýsingagjöf um framkvæmd stefnunnar til viðbótar við reglulegt samráð við utanríkismálanefnd.
    Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi

BREYTINGU:

    Við tillögugrein.
     a.      Við 1. mgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Stefnan skuli taka mið af og verði órjúfanlegur hluti af þjóðaröryggisstefnu, raunhæf og kostnaðarmetin, og uppfærð með reglubundnum hætti að höfðu samráði við Alþingi.
     b.      Við 2. málsl. 3. mgr. bætist: og sambærilegra áhættuþátta af mannavöldum.
     c.      Í stað orðanna „Evrópusambandið og“ í 4. tölul. 6. mgr. komi: sem og.
     d.      Við 7. tölul. 6. mgr. bætist: og sambærilegum ógnum af mannavöldum.

    Dagbjört Hákonardóttir, Diljá Mist Einarsdóttir og Víðir Reynisson voru fjarverandi við afgreiðslu en rita undir álitið samkvæmt heimild í 2. mgr. 29. gr. þingskapa.

Alþingi, 28. janúar 2026.

Pawel Bartoszek, form.	Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, frsm.	Dagbjört Hákonardóttir.
Diljá Mist Einarsdóttir.	Elín Íris Fanndal.	Sigmar Guðmundsson.
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.	Sigurður Ingi Jóhannsson.	Víðir Reynisson.