Ferill 407. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 683 — 407. mál.
Skýrsla
Íslandsdeildar ÖSE-þingsins fyrir árið 2025.
1. Inngangur.
Á vettvangi þings Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, ÖSE-þingsins, árið 2025 var árásarstríð Rússlands í Úkraínu enn í brennidepli sem og áhrif þess á starfsemi ÖSE og ÖSE-þingsins. Þá var umræða um stríðið fyrir botni Miðjarðarhafs mikil. Þrjú ár voru liðin frá allsherjarinnrás Rússlands sem hófst 24. febrúar 2022 þegar vetrarfundur ÖSE-þingsins stóð yfir í Vín. Ekki hefur náðst pólitísk samstaða um að vísa Rússlandi brott af ÖSE-þinginu. Til þess þarf að gera breytingar á starfsreglum þess og þær þarf að samþykkja samkvæmt afbrigði af svokallaðri samstöðureglu (e. consensus minus one). Hún felur í sér að tvö eða fleiri ríki geta staðið í vegi fyrir því að slíkar breytingar nái fram að ganga. Rússar sendu hvorki þingmenn á vetrarfund, haustfund né ársfund.
Á vetrarfundi í Vín í febrúar 2025 voru helstu mál á dagskrá árásarstríð Rússa í Úkraínu, stuðningur ÖSE-þingsins við Úkraínu, staðan í alþjóðamálum, gervigreind, fjölmiðlafrelsi og kjarnorkuöryggi. Rauði þráðurinn í umræðunum var áhersla á að ekki væri hægt að semja um frið í Úkraínu án þess að Úkraínumenn og Evrópa kæmu að samningaborðinu, ekkert um Úkraínu án Úkraínu.
Ársfundur ÖSE-þingsins fór fram í Porto í Portúgal um mánaðamótin júní/júlí og var helsta málið þar 50 ára afmæli Helsinki-lokagerðarinnar (e. Helsinki Final Act) sem er samkomulag sem 35 ÖSE-ríki rituðu undir árið 1975. Hún staðfesti meginreglur um landamæri, mannréttindi, sjálfsákvörðunarrétt þjóða og samstarf milli ríkja. Á fundinum var fjallað um gildi samningsins og mikilvægi þess að halda þau í heiðri. Þá var áhersla lögð á stuðning við Úkraínu og árásarstríð Rússa fordæmt. Yfirlýsingin sem samþykkt var á ársfundinum fól í sér stuðning við tveggja ríkja lausn Palestínu og Ísraels og að ÖSE-ríkin styðji viðurkenningu ríkis Palestínu sem hluta af ferli til að tryggja frið og stöðugleika á svæðinu og fylgni við alþjóðalög.
Haustfundur ÖSE-þingsins var haldinn í Istanbúl í Tyrklandi í nóvember og bar hann yfirskriftina: ÖSE-þingið 50 ára: Fjölþjóðasamvinna með samtali og samvinnu. Helstu mál á dagskrá voru árásarstríð Rússa í Úkraínu, málefni Mið-Austurlanda og staða alþjóðasamvinnu. Þá var einnig rætt um stöðu alþjóðastofnana.
Í maí sótti Arna Lára Jónsdóttir, formaður Íslandsdeildar, formannafund NB8-ríkjanna (Norðurlanda og Eystrasaltsríkja) í Ósló. Þar var þátttaka ríkjanna á ársfundinum undirbúin og málefni Úkraínu og samstarf NB8-ríkjanna við Mið-Asíuríkin á ÖSE-þinginu rætt. Arna Lára tók þátt í kosningaeftirliti ÖSE-þingsins í Albaníu í maí.
2. Almennt um ÖSE-þingið.
Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ÖSE, starfar á grundvelli Helsinki-lokagerðarinnar frá árinu 1975. Með Helsinki-lokagerðinni skuldbundu aðildarríki sig til þess að bæta samstarf sín á milli, virða landamæri hvert annars og tryggja mannréttindi íbúa sinna. Markmið ÖSE er að stuðla að friði, öryggi, lýðræði og samvinnu á starfssvæði sínu og standa vörð um virðingu fyrir mannréttindum og meginreglum réttarríkisins. ÖSE sinnir hlutverki sínu m.a. með baráttu gegn hryðjuverkum, mansali, þjóðernisofstæki, eiturlyfjasmygli og ólöglegri vopnasölu.
Á leiðtogafundi ÖSE vorið 1990 var Parísarsáttmálinn samþykktur (e. Charter of Paris for a New Europe). Sáttmálinn kveður m.a. á um stofnun formlegs vettvangs fyrir þingmenn. ÖSE-þingið og ÖSE eru þannig greinar af sama meiði. Fyrsti fundur ÖSE-þingsins var haldinn í júlí 1992. Aðild að ÖSE-þinginu eiga 57 þjóðþing í Evrópu, Norður-Ameríku og Mið-Asíu. Þingið er skipað 323 fulltrúum. Þar af á Alþingi þrjá.
Hlutverk ÖSE-þingsins er að hafa áhrif á stefnumótun og áherslur í starfi ÖSE og að hafa eftirlit með og meta árangurinn af starfi stofnunarinnar. Í málefnanefndum þingsins er unnið að undirbúningi ályktana. Þær eru síðan afgreiddar á ársfundi og komið á framfæri við ráðherraráð ÖSE, sem er vettvangur utanríkisráðherra aðildarríkjanna, og við fastaráð ÖSE en þar eiga sæti sendiherrar eða fastafulltrúar aðildarríkja gagnvart ÖSE. Fastaráðið fundar vikulega í Vín. Í samspili við ÖSE er þingið hugmyndabanki fyrir áherslur í starfi ÖSE auk þess sem þingið veitir ÖSE bæði stuðning og aðhald með eftirliti sínu og umræðu um starf stofnunarinnar. Hvað viðvíkur formlegum samskiptum ÖSE-þingsins og ÖSE þá ávarpar formaður ráðherraráðs ÖSE-þingið og gefur skýrslu um verkefni sem unnið er að hjá ÖSE. Þá geta þingfulltrúar beint fyrirspurnum til ráðherrans. ÖSE-þingið tekur einnig þátt í því að þróa leiðir til að koma í veg fyrir ágreining milli ríkja og stuðla að eflingu lýðræðislegra stofnana á því svæði sem starfsemi ÖSE tekur til. Að lokum hefur kosningaeftirlit verið eitt helsta verkefni þingsins frá upphafi. Sú starfsemi hefur vaxið jafnt og þétt undanfarin ár. ÖSE-þingið hefur samvinnu við lýðræðis- og mannréttindastofnun ÖSE (ODIHR) um kosningaeftirlit. Einnig hefur ÖSE-þingið samvinnu um kosningaeftirlit við aðrar fjölþjóðlegar þingmannasamkundur eins og Evrópuráðsþingið og Evrópuþingið.
ÖSE-þingið kemur saman til ársfundar í allt að fimm daga í júlí. Einstök aðildarríki skiptast á að halda ársfund. Ársfundur afgreiðir mál úr öllum þremur málefnanefndum þingsins í formi ályktunar ársfundar. Auk þess geta einstakir þingmenn eða landsdeildir lagt fram ályktunartillögur sem verða hluti af ályktun ársfundar ef þær hljóta samþykki í atkvæðagreiðslu.
Málefnanefndirnar eru nefnd um stjórnmál og öryggismál (1. nefnd), nefnd um efnahags-, vísinda-, tækni- og umhverfismál (2. nefnd) og nefnd um lýðræðis- og mannréttindamál (3. nefnd). Formaður, varaformaður og skýrsluhöfundur hverrar málefnanefndar eru kjörnir af viðkomandi nefnd í lok hvers ársfundar. Skýrsluhöfundur nefndar velur málefnið sem tekið verður fyrir í nefndinni það ár í samráði við formann og varaformann viðkomandi nefndar. Síðan undirbýr skýrsluhöfundur skýrslu og drög að ályktun sem lögð er fyrir nefndina til umræðu og að lokum til umræðu og afgreiðslu á ársfundi. Málefnanefndir þingsins koma einnig saman á vetrarfundi sem haldinn er í Vín í febrúar ár hvert. Þar fá þingmenn einnig tækifæri til að hlýða á framlag fastafulltrúa og embættismanna ÖSE sem hafa aðsetur í Vín, eins og fyrr segir. Auk ársfundar og vetrarfundar er haldinn haustfundur þar sem stjórnarnefnd og framkvæmdastjórn þingsins koma saman auk þess sem árleg málefnaráðstefna þingsins fer fram.
Þessu til viðbótar getur forseti þingsins skipað tímabundið sérlega fulltrúa og stjórnarnefnd getur tekið ákvörðun um stofnun sérnefndar (e. ad hoc committee) til að ræða, taka afstöðu til og vera ráðgefandi um aðkallandi málefni eða úrlausnarefni. Einnig eru stofnaðir sérstakir vinnuhópar (e. working group) og þingmannalið (e. parliamentary team) um ákveðin málefni. Sérnefndir hafa t.d. verið stofnaðar um málefni Abkasíu, Kósovós og Belarúss og um fangabúðir Bandaríkjahers í Guantánamo á Kúbu. Starf sérnefnda hefur oftar en ekki skilað miklum árangri við að fá deiluaðila að samningaborðinu og við að upplýsa mál og kynna fyrir almenningi. Í lok árs 2025 voru starfandi sérstakar nefndir eða hópar um fólksflutninga, baráttu gegn hryðjuverkum, starfsreglur og vinnulag ÖSE-þingsins og um málefni Úkraínu. Forseti ÖSE-þingsins getur einnig skipað sérlega fulltrúa í tilteknum málum. Í lok árs 2025 voru starfandi sérlegir fulltrúar um málefni norðurslóða, gervigreind, Mið-Asíu, loftslagsbreytingar, baráttu gegn rasisma, gyðingahatri, útlendingahatri og mismunun, sáttamiðlun og kosningaeftirlit, mannrán og brottnám Rússa á úkraínskum börnum, baráttu gegn skipulagðri glæpastarfsemi, lýðræðisbreytingar og öryggi, upplýsingaóreiðu og áróður, baráttu gegn spillingu, jafnrétti kynjanna, mansal, málefni Miðjarðarhafsins, pólitíska fanga, Suður-Kákasussvæðið, Suðaustur-Evrópu og um virkjun ungmenna.
3. Íslandsdeild ÖSE-þingsins.
Ný Íslandsdeild var kosin 4. febrúar 2025 eftir alþingiskosningar sem fóru fram 30. nóvember 2024. Aðalmenn í Íslandsdeild ÖSE-þingsins eru Arna Lára Jónsdóttir formaður, þingflokki Samfylkingar, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson varaformaður, þingflokki Miðflokksins og Pawel Bartoszek, þingflokki Viðreisnar. Varamenn eru Dagbjört Hákonardóttir, þingflokki Samfylkingar, Eiríkur Björn Björgvinsson, þingflokki Viðreisnar, og Snorri Másson, þingflokki Miðflokksins. Ritari Íslandsdeildar var Hildur Edwald, sérfræðingur í alþjóðamálum.
Skipan málefnanefnda starfsárið 2025 var eftirfarandi:
1. Nefnd um stjórnmál og öryggismál Arna Lára Jónsdóttir
2. Nefnd um efnahags-, vísinda-, tækni- og umhverfismál Sigmundur Davíð Gunnlaugsson
3. Nefnd um lýðræðis- og mannréttindamál Pawel Bartoszek
Íslandsdeild hélt fjóra fundi á árinu. Þar var þátttaka í fundum ÖSE-þingsins undirbúin auk þess sem formaður skýrði frá formannafundi landsdeilda NB8-ríkja.
Arna Lára Jónsdóttir tók þátt í kosningaeftirliti á vegum ÖSE-þingsins í Albaníu þegar þingkosningar þar fóru fram.
4. Fundir ÖSE-þingsins árið 2025.
Á venjubundnu ári kemur ÖSE-þingið þrisvar saman til funda. Vetrarfundur er haldinn í febrúar, ársfundur í júlí og haustfundur í október eða nóvember. Að auki sækir formaður formannafund NB8-ríkjanna á ÖSE-þinginu.
Vetrarfundur ÖSE-þingsins í Vín 20.–22. febrúar 2025.
Fundur ÖSE-þingsins var haldinn í Vín venju samkvæmt. Af hálfu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins tóku þátt í fundinum Arna Lára Jónsdóttir formaður, Pawel Bartoszek og Snorri Másson, auk Hildar Edwald, sérfræðings í alþjóðamálum. Helsta umræðuefni fundarins var árásarstríð Rússa í Úkraínu, staðan í alþjóðamálum, gervigreind, fjölmiðlafrelsi og kjarnorkuöryggi (sjá fylgiskjal I).
Fundur formanna landsdeilda Norðurlanda og Eystrasaltsríkja (NB8) á ÖSE-þinginu.
Fundur formanna NB8-ríkja fór fram í Ósló í maí. Af hálfu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins sótti Arna Lára Jónsdóttir fundinn, auk Hildar Edwald, sérfræðings í alþjóðamálum. Þar var þátttaka NB8-ríkjanna á ársfundinum undirbúin og samstarf þeirra við Mið-Asíuríkin á ÖSE-þinginu rætt. Einnig var rætt um árásarstríð Rússa í Úkraínu og stuðning NB8-ríkjanna við Úkraínu. Mykyta Potúrajev, formaður landsdeildar Úkraínu á ÖSE-þinginu, var gestur fundarins (sjá fylgiskjal II).
Ársfundur ÖSE-þingsins í Porto í Portúgal.
Af hálfu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins sóttu fundinn Pawel Bartoszek, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson varaformaður og Dagbjört Hákonardóttir, auk Hildar Edwald, sérfræðings í alþjóðamálum. Á ársfundi var Porto-yfirlýsingin samþykkt sem sett var saman úr ályktunum málefnanefndanna þriggja og aukaályktunum sem lagðar voru fram af einstökum þingmönnum. Meðal áherslumála voru árásarstríð Rússa í Úkraínu, átök fyrir botni Miðjarðarhafs, flóttamannamál, mansal, fjölmiðlafrelsi og gervigreind. Fjárhagsáætlun fyrir starfsárið 2025–2026 var samþykkt og Pere Joan Pons var kjörinn forseti ÖSE-þingsins (sjá fylgiskjal III).
Haustfundur ÖSE-þingsins í Istanbúl í Tyrklandi.
Af hálfu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins sóttu fundinn Arna Lára Jónsdóttir formaður, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson varaformaður og Pawel Bartoszek, auk Hildar Edwald, sérfræðings í alþjóðamálum. Fundurinn bar yfirskriftina „ÖSE-þingið 50 ára: Fjölþjóðasamvinna með samtali og samvinnu“ og var þar rætt um stöðuna í alþjóðamálum og þann vanda sem alþjóðasamvinna stendur frammi fyrir. Auk þess var rætt um árásarstríð Rússa í Úkraínu og stríðið á Gaza (sjá fylgiskjal IV).
Alþingi, 2. febrúar 2026.
| Arna Lára Jónsdóttir, form. |
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, varaform. |
Pawel Bartoszek. |
Fylgiskjal I.
FRÁSÖGN
af vetrarfundi þings Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu í Vín 20.–22. febrúar 2025.
Af hálfu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins sóttu fundinn Arna Lára Jónsdóttir formaður, Pawel Bartoszek og Snorri Másson, auk Hildar Edwald ritara. Helstu mál á dagskrá voru árásarstríð Rússa í Úkraínu, stuðningur ÖSE-þingsins við Úkraínu, staðan í alþjóðamálum, gervigreind, fjölmiðlafrelsi og kjarnorkuöryggi. Rauði þráðurinn í umræðunum var áhersla á mikilvægi þess að ekki væri hægt að semja um frið í Úkraínu án þess að Úkraínumenn og Evrópa kæmu að samningaborðinu, ekkert um Úkraínu án Úkraínu.
Vetrarfundurinn samanstóð af fundum málefnanefndanna þriggja auk tveggja sameiginlegra funda. Arna Lára Jónsdóttir sótti fund 1. nefndar um stjórnmál og öryggismál en þar fór m.a. fram sérstök umræða um kjarnorkuöryggi, stigmögnun átaka og vernd mikilvægra innviða. Costel-Neculai Dunava, varaformaður nefndarinnar, setti fundinn og lagði í ávarpi sínu áherslu á mikilvægi þess að halda gildi ÖSE-þingsins í heiðri, sem væru lýðræði, frelsi og réttarríkið. Hann fjallaði um árásarstríð Rússlands í Úkraínu og mikilvægi þess að Úkraínumenn sem og Evrópa kæmu að samningaborðinu. Ekki væri hægt að ná fram varanlegum friði og hefja uppbyggingu í Úkraínu nema hafa Úkraínumenn með í ráðum. Tobias Winkler, skýrsluhöfundur nefndarinnar, fór þá yfir hugmyndir sínar og áætlanir varðandi skýrslu nefndarinnar sem lögð verður fyrir ársfund ÖSE-þingsins í lok júní. Winkler fjallaði um breytt öryggislandslag á ÖSE-svæðinu, nú væru 50 ár liðin frá Helsinki-lokagerðinni og þær skuldbindingar sem þar voru gerðar hefðu mótað öryggissviðið í Evrópu. Friðsamlegar viðræður án átaka hefðu verið afrakstur þeirra. Nú stæðum við frammi fyrir nýjum og ólíkum aðstæðum. ÖSE og þar með ÖSE-þingið hefði byggt á þremur meginstoðum; vettvangi fyrir samskipti, opnum viðræðum og virðingu fyrir alþjóðalögum. Með árásarstríði sínu í Úkraínu hefði Rússland virt þessi gildi að vettugi og hefði gert frá því að Rússar innlimuðu Krímskaga árið 2014. Í sérstökum umræðum um kjarnorkuöryggi var frummælandi Tibor Tóth sem sat í undirbúningsnefnd fyrir samninginn um alhliða bann við kjarnorkutilraunum. Hann lagði áherslu á mikilvægi samninga og virðingu fyrir alþjóðalögum og varaði við því að mannkynið stæði frammi fyrir stórfelldum áskorunum. Hann kallaði eftir samstöðu og skipulögðum viðbrögðum, líkt og gert hefur verið í loftslagsmálum, og lagði til að ÖSE kæmi á fót alþjóðlegu ráði fyrir þessa umbreytingu. Í umræðunum sem fylgdu lýstu þingmenn yfir áhyggjum af stöðunni og ítrekuðu stuðning sinn við Úkraínu. Úkraína og Evrópa þyrftu að fá sæti við samningaborðið ef varanlegur friður ætti að nást.
Walter Rosenkranz, forseti austurríska þingsins, Pia Kauma, forseti ÖSE-þingsins, Feridun H. Sinirlioglu, framkvæmdastjóri ÖSE, og Vesa Häkkinen, fastafulltrúi Finnlands hjá ÖSE, ávörpuðu fyrri sameiginlegan fund nefndanna. Vesa Häkkinen mætti í stað formanns ráðherraráðs ÖSE og utanríkisráðherra Finnlands, Elinu Valtonen, en venjan er að formaður ráðherraráðs ÖSE ávarpi vetrarfund ÖSE-þingsins og svari spurningum þingmanna. Ræðumenn lögðu áherslu á gildi Helsinki-lokagerðarinnar sem eru mikilvægari en nokkru sinni fyrr, sérstaklega í ljósi ólögmæts innrásarstríðs Rússlands í Úkraínu. Þeir hvöttu til diplómatískra aðgerða og lýstu yfir stuðningi við Úkraínu auk þess sem lögð var áhersla á nauðsyn þess að Úkraína tæki þátt í friðarviðræðum. ÖSE hefði lykilhlutverki að gegna í að tryggja öryggi og stöðugleika í Evrópu með kosningaeftirliti, mannréttindavernd og átakastjórnun. Finnar leggja í formennsku sinni í ÖSE áherslu á þrjú meginatriði; virðingu, viðbrögð og viðgerðir (e. respect, respond, repair). Samvinna, samtal og traust væru nauðsynleg til að tryggja frið og stöðugleika til framtíðar.
Pawel Bartoszek sótti fund 2. nefndar um efnahagsmál, vísindi, tækni og umhverfismál en þar var sjónum beint að efnahags- og umhverfisöryggi auk þess sem fram fór sérstök umræða um loftslagsflóttamenn. Paula Cardoso, skýrsluhöfundur 2. nefndar, fór yfir drög að skýrslu nefndarinnar sem flutt verður á ársfundi ÖSE-þingsins í lok júní. Meginatriði skýrslunnar eru þrjú; loftslagsbreytingar og loftslagsflóttamenn, orkuöryggi og endurnýjanleg orka og efnahagsleg þróun. Árið 2024 var heitasta ár sögunnar, atburðir þar sem öfgafull veðurskilyrði ollu flóðum, þurrkum og fellibyljum voru margir og fólki á flótta vegna loftslagsbreytinga fjölgaði ört. Við þessu þurfi að bregðast með sameiginlegu átaki og það liggi á. Efla þurfi aðgerðir og áætlanir til orkuskipta. Draga þurfi úr notkun jarðefnaeldsneytis og hraða skiptum yfir í endurnýjanlega orku. Horfa þurfi til vind-, sjávar-, sólar- og jarðhitaorku sem komið getur í stað jarðefnaeldsneytis. Í þessu sambandi sé þörf á fjárfestingum. Í efnahagsmálum þurfi að taka hart á spillingu og bæta aðstæður fyrir fjárfestingar. Evrópa þurfi að hafa efnahagslegt bolmagn til enduruppbyggingar Úkraínu. Fara þurfi í sameiginlegar aðgerðir og sameiginlegt átak og veita fjármagn í enduruppbyggingu eftir stríð. Í sérstökum umræðum um loftslagsbreytingar og loftslagsflóttamenn var frummælandi Patrick Sakdapolrak, prófessor í mannfjöldalandafræði og lýðfræði við háskólann í Vín. Hann fjallaði í erindi sínu um hvernig loftslagsbreytingar hefðu ýtt fólki á flótta og hvernig hægt væri að auka skilning á vandamálinu og móta sameiginlegar aðgerðir gegn því.
Snorri Másson tók þátt í fundi 3. nefndar um lýðræðis- og mannréttindamál en þar fóru fram sérstakar umræður um áhrif nýrrar tækni og samfélagsmiðla á kosningar. Carina Ödebrink, skýrsluhöfundur nefndarinnar, fór yfir helstu áherslur skýrslunnar sem lögð verður fram á ársfundi ÖSE-þingsins. Árásarstríð Rússa í Úkraínu er helsta mál skýrslunnar en það veldur gríðarlegum hörmungum og þjáningum. Í skýrslunni verður athygli sérstaklega beint að úkraínskum börnum sem Rússar hafa numið brott. Þá verður einnig fjallað um stöðuna á Gaza sem mun hafa áhrif um allan heim og kallar á aðgerðir og athygli. Þá er ástandið víða erfitt og lýðræðið á undir högg að sækja, og t.d. í Kákasuslöndunum. Mannréttindafrömuðir og aðgerðasinnar eru handteknir og haldið í fangelsum, sem grefur undan lýðræðinu. Pólitískir andstæðingar eru hnepptir í varðhald og ráðist gegn borgaralegum samtökum. Vaxandi árásir og ógnir við fjölmiðlafrelsi eru staðreynd og við þessu þarf að sporna. Frjáls fjölmiðlun er meginstoð lýðræðis. Samvinna alþjóðlegra stofnana er nauðsynleg til að verja mannréttindi, lýðræði og öryggi. Markmiðið er að tryggja jafnrétti, tjáningarfrelsi og réttindi allra, óháð trú, kyni eða þjóðerni.
Frummælandi í sérstökum umræðum var Victor Lãpusneanu, skrifstofustjóri fjölþjóðasamvinnuskrifstofu utanríkisráðuneytis Moldóvu. Hann fjallaði um hvernig ný tækni og samfélagsmiðlar hefðu mótað umræðu stjórnmálanna og haft áhrif á kosningar. Hún hefur breytt kosningabaráttu, hvernig skoðunum og málefnum er komið á framfæri og hvernig kjósendur nálgast upplýsingar. Þessu fylgja áskoranir sem ógna lýðræðislegri baráttu. Falsfréttir, upplýsingaóreiða og rangfærslur eru m.a. afleiðingar þessa. Ný tækni og samfélagsmiðlar hafa einnig jákvæð áhrif, kjósendur eiga auðveldara með að nálgast frambjóðendur og upplýsingar og auðveldara er fyrir frambjóðendur að nálgast kjósendur. Í umræðum sem á eftir fylgdu áréttuðu þingmenn þá skoðun að nýrri tækni og samfélagsmiðlum fylgdu bæði kostir og gallar. Ný tækni getur bæði eflt og ógnað lýðræði og mikilvægt er að hún verði nýtt til framfara en ekki til sundrungar.
Á seinni sameiginlega fundi nefndanna fluttu formenn sérnefnda skýrslur sínar. Vladimir Kara-Murza ávarpaði fundinn og sérstök umræða var um öryggisáskoranir í Evrópu. Daniela De Ridder flutti skýrslu nefndar um fólksflótta en nefndin var stofnuð fyrir 10 árum til að takast á við flóttavandamál tengd sýrlensku borgarastyrjöldinni. Í skýrslunni var lögð áhersla á að flóttafólk frá Sýrlandi yrði að hafa val um það hvort það snúi til baka, áfram þurfi að styðja nágrannalöndin og mannúðaraðstoðar sé þar enn þörf. Fram undan hjá nefndinni eru vettvangsferðir og hún leggur áherslu á orsakir flótta, eins og loftslagsbreytingar, kynbundið ofbeldi, misrétti og stríð. Kamil Aldin, formaður nefndar um baráttu gegn hryðjuverkum, gerði grein fyrir skýrslu nefndarinnar og bar þar hæst ályktun um gervigreind og baráttuna við hryðjuverk sem samþykkt var á ársfundi ÖSE-þingsins árið 2024. Nefndin leggur áherslu á að berjast gegn misnotkun gervigreindar og þá sérstaklega þegar gervigreind er notuð til ýta undir upplýsingaóreiðu og falsfréttir og beitt gegn ungu fólki. Að kenna gagnrýna hugsun í skólum er orðið mikilvægara en nokkru sinni fyrr. Pia Kauma, forseti ÖSE-þingsins, sagði svo frá nýlegri heimsókn sinni og sendinefndar ÖSE-þingsins til Kyjív. Vladimir Kara-Murza ávarpaði fundinn og sagði frá reynslu sinni af því að vera haldið í síberísku fangelsi. Hann vakti athygli á þeim fjölda pólitískra fanga sem stefnt er fyrir rétt og fangelsaðir í Rússlandi. Aldrei megi hætta að berjast fyrir og tala máli þeirra sem fastir eru í rússneskum fangelsum. Í sérstökum umræðum um öryggisógnir í Evrópu lýstu þingmenn yfir stuðningi sínum við Úkraínu. Orðin „ekkert um Úkraínu án Úkraínu“ heyrðust oft og mikilvægi þess að ná fram varanlegum friði með viðræðum og samræðum með Úkraínu og Evrópu var efst á baugi. Evrópa þarf að taka meiri ábyrgð á eigin öryggi og þörf á alþjóðlegri samvinnu var leiðarstefið. Pawel Bartoszek tók til máls og ítrekaði stuðning Íslands við Úkraínu og að Ísland þyrfti að auka framlag sitt til öryggis- og varnarmála. Hann lagði einnig áherslu á mikilvægi áframhaldandi samvinnu og sterkra tengsla yfir Atlantshafið.
Arna Lára Jónsdóttir sat stjórnarnefndarfund ÖSE-þingsins en þar var fjallað um kosningaeftirlit á vegum ÖSE á síðasta ári og fjármál ÖSE-þingsins, auk þess sem framkvæmdastjóri ÖSE-þingsins, Roberto Montella, og forseti ÖSE-þingsins, Pia Kauma, fluttu skýrslur sínar.
Íslandsdeild fundaði með Helgu Hauksdóttur, fastafulltrúa Íslands hjá ÖSE, og kynnti hún fyrir þeim starf ÖSE, fastanefndarinnar og fastafulltrúa. Arna Lára Jónsdóttir og Pawel Bartoszek sóttu fund fulltrúa NB8-ríkjanna með landsdeild Úkraínu á ÖSE-þinginu í danska sendiráðinu í Vín.
Frekari upplýsingar má nálgast hjá ritara Íslandsdeildar og á vefsvæðinu www.oscepa.org.
Fylgiskjal II.
FRÁSÖGN
af samráðsfundi Norðurlanda og Eystrasaltsríkja innan þings Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu í Ósló 20. maí 2025.
Af hálfu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins sóttu fundinn Arna Lára Jónsdóttir formaður og Hildur Edwald alþjóðaritari. Fundinn sóttu níu þingmenn Norðurlanda og Eystrasaltslandanna auk þess sem formaður úkraínsku landsdeildar ÖSE-þingsins, Mykyta Potúrajev, var sérstakur gestur fundarins. Á dagskrá var undirbúningur fyrir ársfund ÖSE-þingsins sem fram fer í Porto dagana 29. júní – 3. júlí, málefni Úkraínu og samstarf NB8-ríkjanna við Mið-Asíuríkin á ÖSE-þinginu.
Siv Mossleth, formaður norsku landsdeildar ÖSE-þingsins, setti fundinn og fór yfir dagskrána. Hún fjallaði um mikilvægar áskoranir samtímans í alþjóðamálum, mikilvægi stuðnings við Úkraínu og þess að hafa sameiginlegan skilning á málefnunum. Þá talaði hún um mikilvægi Bandaríkjanna í öryggismálum í heiminum og hvernig Bandaríkjamenn leika lykilhlutverk í málefnum Úkraínu. Skilaboð Úkraínu, ekkert um Úkraínu án Úkraínu, væru mikilvæg og taka yrði undir þau og koma þeim á framfæri. Það yrði að takast að móta varanlegan og sanngjarnan frið. Þá fjallaði Siv um aukin framlög Noregs til Úkraínu og að Noregur hefði sett uppbyggingu loftvarna og sjóhers Úkraínu í forgang. Siv sagði einnig frá því að þingkosningar færu fram í Noregi í september þessa árs.
Á fundinn mætti Eivind Vad Petersson frá norska utanríkisráðuneytinu og ræddi málefni ÖSE, Úkraínu og samstarf NB8-ríkjanna auk þess sem hann svaraði spurningum fundarmanna. Hann sagði m.a. frá því að norska ríkisstjórnin hefði nýlega gefið út í fyrsta sinn alþjóðlega öryggisstefnu þar sem fram kemur að Noregur búi nú við alvarlegustu ríkisógnir frá árinu 1945. Utanríkisstefna landsins þurfi að aðlaga sig að breyttri heimsmynd. Þá fjallaði hann um jákvæð áhrif NB8-samstarfsins og hvernig það hefði aukist á síðustu tíu árum. Þó svo að samstarfið sé ekki formfast, ekki formlegar stofnanir, sé það engu að síður mjög mikilvægt. Innganga Svía og Finna í NATO skipti þar máli og bindi samstarfið enn betur saman. Eivind sagði að ÖSE-samstarfið væri í krísu, samstarfið ætti við erfiðleika að stríða og væri það ekki síst vegna þess að Rússar eru hluti af samstarfinu. Hann telur þó að ekki eigi að brjóta niður samstarfið eða yfirgefa samtökin því líkur séu á því að mikilvægi ÖSE og ÖSE-þingsins eigi eftir að koma í ljós og hlutverk þess að aukast þegar stríðinu lýkur og uppbygging hefst.
Mykyta Potúrajev, formaður landsdeildar Úkraínu á ÖSE-þinginu, fór yfir stöðuna í Úkraínu og Evrópu og alvarlega þróun mála. Hann sagði að Úkraínumenn væru ekki bjartsýnir á þróun mála. Óttast væri að Úkraínumenn yrðu neyddir til að gefa eftir landsvæði og þá væri ekki hægt að vita hvar rússnesk stjórnvöld myndu stoppa. Hann fjallaði um mikilvægi þess að eiga góða bandamenn og vini og þakkaði sérstaklega fyrir stuðning NB8-ríkjanna. Sameiginlegir hagsmunir væru miklir, nái Rússar Úkraínu séu líkur á því að Eystrasaltsríkin verði næst. Bandaríkjamenn væru einnig mikilvægir og góðir bandamenn.
Umræðuefni fundarins var einnig hvað það er sem Úkraínu vantar, hvernig NB8-ríkin gætu sem best stutt Úkraínu. Potúrajev svaraði því til að Úkraína þyrfti beina fjármögnun í vopnaframleiðslu og að Úkraína vildi efla samstarf við fyrirtæki og einkaframtak í NB8-ríkjunum, sérstaklega í tengslum við hergagnaframleiðslu. Mikilvægt væri að berjast gegn rússneskum áróðri og falsfréttum sem dreift er til almennings. Þá fjallaði hann um að leggja þyrfti áherslu á að hlusta á og taka eftir nýrri kynslóð Úkraínumanna sem vilja byggja landið upp aftur, kynslóð sem sér framtíðina fyrir sér í Úkraínu eftir stríð. Að lokum sagði hann að mikilvægt væri fyrir okkur að vera raunsæ og tilbúin, Evrópa hefði ekki efni á að vera bjartsýn og að það sem gerðist í Úkraínu hefði áhrif á alla Evrópu.
Í framhaldinu fór fram innri fundur NB8-ríkjanna en þann fund sátu þingmenn NB8-ríkjanna á ÖSE-þinginu án gesta. Rætt var um þær tillögur sem fram hafa komið fyrir ársfund ÖSE-þingsins og stuðning við þær. Þá var rætt um framboð til embætta ÖSE-þingsins en í ljós kom að enn hefur ekkert framboð borist frá NB8-ríkjunum. Ákveðið var að NB8-ríkin ættu nokkra fundi til hliðar við ársfundinn og ábyrgð á skipulagningu þeirra úthlutað.
Nokkuð var rætt um samstarf NB8-ríkjanna við Mið-Asíuríkin og ákveðið var að halda þeirri vegferð áfram. Nú þegar hafa verið haldnir tveir fundir milli NB8-ríkjanna og Mið-Asíuríkjanna, samhliða ársfundi í Búkarest árið 2024 og haustfundi í Dublin sama ár. Fundurinn tók þá ákvörðun að halda slíkan fund í Porto samhliða ársfundi og að fundarefni skyldu ákveðin í samráði allra ríkja.
Frekari upplýsingar má nálgast hjá ritara Íslandsdeildar og á vefsvæðinu www.oscepa.org/en/about-osce-pa/parliamentary-dimension-of-the-osce.
Fylgiskjal III.
FRÁSÖGN
af ársfundi ÖSE-þingsins 29. júní – 3. júlí í Porto, Portúgal.
Af hálfu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins sóttu fundinn Pawel Bartoszek, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Dagbjört Hákonardóttir auk Hildar Edwald alþjóðaritara. Helstu mál á dagskrá voru 50 ára afmæli Helsinki-lokagerðarinnar sem er samkomulag sem 35 ÖSE-ríki rituðu undir árið 1975. Hún staðfesti meginreglur um landamæri, mannréttindi, sjálfsákvörðunarrétt þjóða og samstarf milli ríkja. Lokagerðin var mikilvægt skref í að draga úr spennu kalda stríðsins og efla trú milli austurs og vesturs. Þá var staðan í Mið-Austurlöndum einnig á dagskrá. Á ársfundinum var Porto-yfirlýsingin samþykkt en hún er sett saman úr ályktunum málefnanefndanna þriggja auk aukaályktana sem lagðar voru fram af einstökum þingmönnum. Í yfirlýsingunni var lögð áhersla á gildi Helsinki-lokagerðarinnar og mikilvægi þess að halda þeim á lofti, árásarstríð Rússlands í Úkraínu var fordæmt og áhersla lögð á mannréttindi og öryggismál. Þá var rætt um skipulögð glæpasamtök, spillingu, fólksflótta og mannúðar- og neyðaraðstoð. Í yfirlýsingunni kom fram stuðningur við tveggja ríkja lausn Palestínu og Ísraels. Þar segir að ÖSE-ríkin styðji viðurkenningu ríkis Palestínu sem leið til að tryggja frið og stöðugleika á svæðinu og fylgni við alþjóðalög.
Pawel Bartoszek sótti fund stjórnarnefndar ÖSE-þingsins en þar var fjárhagsáætlun þingsins samþykkt auk tveggja ályktana. Pia Kauma, forseti ÖSE-þingsins, flutti skýrslu sína og ákveðið var hvert vísa skyldi þeirri 21 aukaályktun sem ræða átti á fundinum.
Pia Kauma setti opnunarfundinn og fordæmdi hún eldflaugaárásir á Úkraínu og sagði að huga yrði að framtíðinni eftir stríð. Þá fjallaði hún um gildi Helsinki-lokagerðarinnar sem enn væru mikilvæg og að ÖSE-þingið hefði lykilhlutverki að gegna í að fást við helstu áskoranir samtímans, svo sem loftslagsvá, tæknibreytingar og gervigreind. Þá ávarpaði Paula Cardoso, fulltrúi portúgölsku landsdeildarinnar, fundinn og undirstrikaði mikilvægi Portúgals í starfi ÖSE í gegnum tíðina. Hún lagði áherslu á að þrátt fyrir að Rússland vanvirti gildi Helsinki-lokagerðarinnar þá yrði að standa vörð um þau; lýðræði, fullveldi ríkja og mannréttindi. Hún minnti á að þessi grundvallargildi hefðu haldist í 50 ár og að halda yrði þeim á lofti. José Pedro Aguiar-Branco, forseti portúgalska þingsins, flutti þá ávarp en hann lagði áherslu á að traust væri undirstaða alþjóðlegra samskipta og að Portúgal hefði ávallt stutt ÖSE og það hlutverk samtakanna að byggja brýr og halda samskiptaleiðum opnum, sérstaklega í gegnum erfiða tíma. Hann fordæmdi árásarstríð Rússa og lagði áherslu á að verja mannréttindi og fullveldi ríkja. António Guterres, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, flutti stutt myndbandsávarp þar sem hann hvatti til trausts og samstarfs og sagði gildi ÖSE mikilvægari nú en nokkru sinni fyrr. Að lokum ávarpaði Marcelo Rebelo de Sousa, forseti Portúgals, fundinn og minnti hann á mikilvægi þess að halda gildum Helsinki-lokagerðarinnar á lofti og hvatti til bjartsýni og sagði að þrátt fyrir erfiðar aðstæður í heiminum væri mikilvægt að halda áfram að ræða og styrkja lýðræði, mannréttindi og frið. Þá voru samþykktar á opnunarfundinum tvær aukaályktanir um Helsinki-lokagerðina í tilefni af 50 ára afmæli hennar. Formaður úkraínsku landsdeildarinnar, Mykyta Potúrajev, mælti fyrir fyrri ályktuninni og sagði að það hefði aldrei verið ætlun Sovétríkjanna að virða lokagerðina þegar þau undirrituðu hana fyrir 50 árum. Þau hafi aldrei ætlað að virða mannréttindi og á þeim tíma er lokagerðin var undirrituð hafi fólk verið fangelsað í Síberíu. Sovétríkin hafi viljað að Evrópa væri örugg svo að þau gætu einbeitt sér að öðrum heimshlutum. Rússland sé arftaki Sovétríkjanna og sé eins, Rússar brjóti niður vilja fólks og virði ekki mannréttindi. Samþykkt ályktunarinnar væri því mikilvæg til að undirstrika mikilvægi gilda Helsinki-lokagerðarinnar og sýna að þau eigi enn við.
Málefnanefndirnar þrjár tóku fyrir ályktanir framsögumanna nefndanna og einnig aukaályktanir á sínu málefnasviði auk þess sem kosið var í embætti nefndanna. Pawel Bartoszek tók þátt í fundum 1. nefndar. Í umræðum um ályktun 1. nefndar um stjórnmál og öryggismál var árásarstríð Rússlands gegn Úkraínu og brot Rússa á alþjóðalögum, þ.m.t. með mannránum, árásum á óbreytta borgara og mannúðarbrotum, fordæmd. Lögð var áhersla á að réttlátum og varanlegum friði í Úkraínu yrði ekki náð nema með því að draga Rússa til ábyrgðar og tryggja fullveldi og virðingu fyrir landamærum ríkja. Ástandið í Mið-Austurlöndum var einnig rætt og fordæmd voru alvarleg mannréttindabrot og árásir á Gaza og Ísrael. Kallað var eftir friðsamlegri lausn og því að forðast frekari stigvaxandi átök. Gagnrýni kom fram á tvöfalt siðgæði í meðferð alþjóðalaga og bent á mikilvægi þess að sama viðmið gilti um öll ríki. Auk þess var fjallað um áskoranir lýðræðis og öryggis í ríkjum eins og Georgíu og Moldóvu. Þróun lýðræðis í löndum eins og Kirgistan og Armeníu var rædd, þar sem ný tækifæri til friðar og sátta milli Armena og Asera voru talin gefa von. Pawel Bartoszek tók til máls í umræðum um skýrslu 1. nefndar og fjallaði hann um árásarstríð Rússlands í Úkraínu og stuðning Íslands við Úkraínu. Ísland styddi Úkraínu, alþjóðalög skiptu máli og mannréttindi skiptu máli. Hann fjallaði einnig um ástandið í Georgíu þar sem stjórnarandstæðingum eins og Zurab Japaridze væri haldið föngnum. Þá fjallaði hann um nýlega lausn pólitískra fanga í Belarús og fagnaði því sem og því hlutverki sem Bandaríkin léku í því. Að lokum hvatti hann til þess að ÖSE héldi áfram að berjast fyrir lausn pólitískra fanga. 1. nefnd samþykkti auk þess fimm aukaályktanir; um viðurkenningu Palestínu sem ríkis, um að koma í veg fyrir öfgahyggju ungmenna og hryðjuverk með fræðslu og menntun, um öryggi hafsvæða, um stuðning við lýðræði og sjálfstæði í Moldóvu og um að styðja fjöltyngi í störfum ÖSE-þingsins. Pawel tók til máls í umræðum um öryggi hafsvæða og fjallaði þar um mikilvægi öryggis á hafi fyrir Ísland, fyrir efnahaginn, flutningaleiðir og fjarskipti. Ályktunin legði áherslu á öryggi sæstrengja en Ísland hefði verið tengt Evrópu um slíka strengi síðan 1906. Í dag væri Ísland tengt með fjórum strengjum og við gerðum okkur grein fyrir að öryggi þeirra væri gríðarlega mikilvægt. Við hefðum haldið viðbragðsæfingar því að viðbrögð við slíkri öryggisógn yrðu að vera til staðar. Pawel tók einnig til máls í umræðum um ályktun um Moldóvu. Þar sagði hann frá heimsókn sinni til Moldóvu ásamt öðrum formönnum utanríkismálanefnda Norðurlanda og Eystrasaltsríkjanna. Hann fagnaði þeirri lýðræðisvegferð sem Moldóva væri á og þjóðaratkvæðagreiðslu þar um að halda áfram Evrópuvegferð sinni og sagði að Íslendingar ætluðu einnig að halda þjóðaratkvæðagreiðslu. Mikilvægt væri að hafa sterkt lýðræðislegt umboð í þeirri vegferð. Að lokum var Marc Veasey kjörinn formaður nefndarinnar, Jevrosima Pejovic var kjörin varaformaður og Tobias Winkler var kjörinn skýrsluhöfundur.
Í ályktun 2. nefndar er árásarstríð Rússlands í Úkraínu harðlega fordæmt sem brot á alþjóðalögum og fullveldi Úkraínu. Fjallað er um stríðsglæpi og mannréttindabrot, kjarnorkuógnir, alþjóðlega ábyrgð og réttlæti. Þá er fjallað um samstarf Rússlands við ríki eins og Kína, Íran og Norður-Kóreu sem ógna öryggi og stöðugleika. Auk ályktunarinnar samþykkti 2. nefnd sex aukaályktanir. Azay Guliyev var kjörinn formaður nefndarinnar, Artúr Herasymov varaformaður og Paula Cardoso skýrsluhöfundur.
Pawel Bartoszek og Dagbjört Hákonardóttir tóku þátt í fundum 3. nefndar en í ályktun 3. nefndar er fjallað um öryggi og samvinnu innan Evrópu, áhyggjur af hertum aðgerðum stjórnvalda gegn borgaralegum réttindum, nauðsyn lýðræðis, réttarríkis og mannréttinda, sérstaklega varðandi fjölmiðlafrelsi, kosningar og vernd minnihlutahópa. Í ályktuninni var áhersla lögð á enduruppbyggingu, viðnám og lýðræðisstyrkingu á átakasvæðum. Pawel Bartoszek tók þátt í umræðum um ályktunina og lagði hann áherslu á stöðu hinsegin fólks á ÖSE-svæðinu og áhyggjur af minnkandi réttindum þeirra. Nú væri þessum réttindum ógnað. Við sæjum að í sumum ríkjum ÖSE hefðu lög verið samþykkt sem drægju úr frelsi til að ræða málefni hinsegin fólks í skólum og glæpavæddu jafnvel frjálsa tjáningu. Í sumum tilfellum væri réttinum til að skrá rétt kyn sitt í skilríkjum jafnvel hafnað og ferðafrelsi fólks þar með skert. Þá hvatti hann öll ríki ÖSE til að halda í heiðri skuldbindingar sínar við alþjóðalög og verja hinsegin fólk fyrir mismunun og ofbeldi. 3. nefnd samþykkti auk þess sex aukaályktanir. Sargis Khandanyan var kjörinn formaður nefndarinnar, Christine Blower varaformaður og Carina Ödebrink skýrsluhöfundur.
Auk þess að samþykkja Porto-yfirlýsinguna á þingfundi fóru fram tvær opnar umræður, annars vegar um stöðuna í Miðausturlöndum og hins vegar um Helsinki-lokagerðina. Í umræðum um stöðuna í Mið-Austurlöndum tók Dagbjört Hákonardóttir til máls. Hún sagði að við værum að verða vitni að algjöru hruni lagalegrar og siðferðilegrar reglu á Gaza. Samspil vopnaðra átaka og hungursneyðar hefði þróast í alvarlega mannúðarkreppu sem bæri öll einkenni þjóðernishreinsana í skilningi alþjóðalaga. Síðan í maíbyrjun hefðu yfir 600 óbreyttir Palestínumenn verið drepnir við aðstoðarsvæði þar sem þeir leituðu sér matar eða skjóls. Aðstoð hefði vísvitandi verið hindruð af ísraelska ríkinu og hungur notað sem vopn, sem væri í senn ólögmætt og algjörlega óásættanlegt. Í umræðunum um Helsinki-lokagerðina var fjallað um gildi lokagerðarinnar og mikilvægi þess að halda þau í heiðri.
Á þingfundinum voru fluttar skýrslur um kosningaeftirlit í Albaníu og Moldóvu, auk þess sem fulltrúar sérnefnda um baráttuna gegn skipulögðum glæpasamtökum og spillingu og sérnefndar um flóttafólk fluttu skýrslu sína. Á ársfundinum var Pere Joan Pons kjörinn forseti ÖSE-þingsins til tveggja ára, Eugenio Zoffili, Lucie Potucková, Gábor Hajdu og Irene Charalambides voru kjörin varaforsetar og Johan Büser var kjörinn gjaldkeri.
Samhliða ársfundinum tók Pawel Bartoszek þátt í fundi NB8-ríkjanna með forseta ÖSE-þingsins, Piu Kauma, og fundi NB8-ríkjanna með Kasakstan og Úsbekistan.
Frekari upplýsingar má nálgast hjá ritara Íslandsdeildar og á vefsvæðinu oscepa.org/en/.
Fylgiskjal IV.
FRÁSÖGN
af haustfundi ÖSE-þingsins í Istanbúl 17.–19. nóvember 2025.
Af hálfu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins sóttu fundinn Arna Lára Jónsdóttir formaður, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson varaformaður og Pawel Bartoszek, auk Hildar Edwald, sérfræðings í alþjóðamálum. Þema fundarins þetta árið var ÖSE-þingið 50 ára: Fjölþjóðasamvinna með samtali og samvinnu. Helstu mál á dagskrá voru árásarstríð Rússa í Úkraínu, málefni Mið-Austurlanda og staða alþjóðasamvinnu í dag.
Pere Joan Pons, forseti ÖSE-þingsins, setti fundinn og sagði að brýnt væri að styrkja fjölþjóðasamstarf, styðja Úkraínu, vinna að friði í Mið-Austurlöndum og takast á við loftslagsvána með sanngjörnum lausnum. Hann undirstrikaði mikilvægi lýðræðis, kosningaeftirlits og jafnréttis og hvatti alla til að verja samskipti og samstarfsvettvang þingmanna og halda opnu samtali því að samtal og samvinna væru lykillinn að friði og öryggi. Formaður tyrknesku landsdeildarinnar, Selami Alt.nok, ávarpaði þá fundinn og lagði áherslu á mikilvægi samvinnu, lýðræðis og fjölþjóðahyggju á tímum áskorana og upplýsingaóreiðu. Hann hvatti til áframhaldandi samtals og sagði ÖSE-þingið vera vettvang þar sem gildi, fólk og sjónarmið mættust á grundvelli gagnkvæms skilnings og sterkra tengsla. Framkvæmdastjóri ÖSE, Feridun H. Sinirlioglu, hvatti í ávarpi sínu til aukins samtals, heiðarlegrar og víðtækrar umræðu og lausnamiðaðrar samvinnu. Hann sagði gagnkvæman skilning ÖSE-ríkjanna vera lykilatriði í framtíðarskipan öryggismála í Evrópu. Numan Kurtulmus, forseti tyrkneska þingsins, ávarpaði þá fundinn og sagði að heimurinn stæði frammi fyrir fordæmalausum áskorunum þvert á landamæri sem krefðust endurnýjaðs alþjóðakerfis sem byggðist á jafnrétti, réttlæti og ábyrgð þar sem öll ríki og allir einstaklingar nytu jafns réttar. Hann kallaði eftir nýrri og sanngjarnari alþjóðlegri skipan og sagði ÖSE-þingið gegna lykilhlutverki í að koma í veg fyrir átök og stuðla að friði, þar á meðal í Úkraínu og á Gaza.
Haustfundinum var skipt upp í þrjár umræður. Sú fyrsta bar yfirskriftina „Að brúa sjónarmið: Að efla samræður, sáttaumleitanir og traust á tímum óvissu“. Frummælendur í þeirri umræðu voru Çagr. Erhan, ráðgjafi forseta Tyrklands, Helga Maria Schmid, forseti European Institute of Peace, og David Harland, framkvæmdastjóri Centre for Humanitarian Dialogue. Fundarstjóri var Pia Kauma, fyrrverandi forseti ÖSE-þingsins. Þau lögðu áherslu á að heimurinn stæði frammi fyrir samtvinnuðum og erfiðum áskorunum; stríðum, loftslagsvá, upplýsingaóreiðu, brostnu trausti, breyttu valdajafnvægi og að þessir erfiðleikar sköpuðu óvissu í alþjóðamálum. Fulltrúar Tyrklands sögðu að sáttamiðlun og diplómasía væru nauðsynleg og bentu á langa reynslu Tyrkja af miðlun deilumála víða um heim, allt frá Balkanskaga til Mið-Austurlanda og Afríku. Helga Maria Schmid benti á að alþjóðakerfið væri að bresta vegna skorts á samstöðu ríkja. Fjölþjóðastofnanir stæðu höllum fæti, reglur væru brotnar og traust hefði laskast. Hvatti hún til raunverulegra úrræða og víðtæks samtals þar sem ungt fólk, konur og minnihlutahópar tækju virkan þátt. Fjölluðu þau um að ÖSE væri í kröggum vegna skorts á samkomulagi og fjármagni á sama tíma og þörfin fyrir vettvang sem þann væri meiri en nokkru sinni fyrr. Þrátt fyrir erfiðleika gegni ÖSE enn lykilhlutverki sem vettvangur fyrir samtal og samvinnu.
Í opnum umræðum sem á eftir fóru lýstu flestir þátttakendur yfir djúpum áhyggjum af versnandi öryggisástandi, stríði í Úkraínu og á Gaza, hnignun fjölþjóðasamstarfs og brostnu trausti á milli ríkja. Ræðumenn lögðu áherslu á að samtal og sáttamiðlun væru nauðsynlegri en nokkru sinni og að ÖSE hefði lykilhlutverki að gegna í að halda samtalinu opnu, að byggja upp traust og verja alþjóðalög, mannréttindi og lýðræðisgildi. Kallað var eftir sterkari tengslum á milli ÖSE og ÖSE-þingsins og auknu fjármagni og endurnýjuðum skuldbindingum við Helsinki-lokagerðina. Almennt ríkti samhljómur um að fjölþjóðasamstarf væri í kreppu og að upplýsingaóreiða og skautun grafi undan trausti en þrátt fyrir erfiðar aðstæður væri ÖSE-þingið og ÖSE ómissandi vettvangur fyrir frið, samtal og jafnrétti byggt á reglum og sameiginlegum gildum. Pawel Bartoszek tók þátt í umræðum og fjallaði í ræðu sinni um að vissulega væri samtal, sáttamiðlun og traust mikilvægt. Það yrði að halda því til haga að Rússar réðust inn í Úkraínu og brutu þar með alþjóðalög. Skortur á trausti í alþjóðasamfélaginu væri vegna brota Rússa og skorts á viðbrögðum frá alþjóðasamfélaginu. Óvissan sem uppi væri í dag og fjallað var um væri vegna aðgerða Rússa en ekki vegna þess að ríki heims væru ekki tilbúin að verða við kröfum þeirra. Hann sagði að stundum væri þörf á sáttamiðlun og málamiðlun og að stundum væri nauðsynlegt að mætast í miðjunni en sannleikurinn lægi ekki endilega í miðjunni. Sannleikurinn væri sá að Rússland hefði valdið þessu stríði.
Önnur umræðan bar yfirskriftina „Að efla reglubundin alþjóðaviðskipti: Að vernda sanngirni, tengsl og sjálfbæran vöxt“. Frummælendur í þeim umræðum voru Azay Guliyev, formaður nefndar um efnahagsmál, vísindamál, tæknimál og umhverfismál á ÖSE-þinginu, John Drummond, deildarstjóri viðskipta hjá OECD og Bakyt Dzhusupov, umsjónarmaður (e. co-ordinator) efnahags- og umhverfismála hjá ÖSE. Fundarstjóri var Gudrun Kugler, varaforseti ÖSE-þingsins. Þau fjölluðu um hvernig efnahagsbreytingar, breytt valdajafnvægi og versnandi öryggisástand hefðu áhrif á viðskipti, tengsl og stöðugleika. Kína væri orðið ráðandi í heimsframleiðslu og þjónustuviðskipti væru vaxandi. Reglubundið alþjóðaviðskiptakerfi væri orðið brothætt, sem auki áhættu fyrir smærri ríki. ÖSE var lýst sem einstökum vettvangi þar sem efnahagsleg tenging og öryggissamvinna mættust og þar væri geta til að draga úr óvissu í hröðum kerfisbreytingum. Ræðumenn lögðu áherslu á að efla þyrfti sjálfbæra efnahagslega samþættingu, styrkja þyrfti aðfangakeðjur, bregðast við loftslagsvandanum og fjárfesta í grænni orku. John Drummond lagði til þrjár lykillausnir: Að gera aðfangakeðjur seigari, nýta tækifæri gervigreindar með aukinni hæfni og innviðum og efla alþjóðlegt skattasamstarf. Ræðumenn voru sammála um að fjölþjóðasamstarf væri í umbreytingu og aðlagast þyrfti nýjum veruleika. Byggja þurfi samstarf á trausti, virðingu fyrir reglum og sterkum tengslum milli ríkja, einkageira og samfélags.
Pawel Bartoszek tók þátt í umræðunum og fjallaði hann um að alþjóðaviðskiptakerfið væri undir mikilli pressu. Frjáls viðskipti væru að víkja fyrir verndaraðgerðum og nú væri verið að gera samninga sem ekki hefðu flokkast sem frjáls viðskipti fyrir nokkrum árum. Þrátt fyrir þetta væri Ísland ásamt hinum EFTA-ríkjunum að gera viðskiptasamninga við ríki eins og Síle, Indland, Taíland og Malasíu. Hann sagði áskorunina ekki bara vera utanaðkomandi. Mörg ríki ÖSE-þingsins væru hluti af stórri viðskiptablokk, Evrópusambandinu. Ísland og Noregur, sem bæði væru að fullu tengd innri markaðinum í gegnum EES-samninginn og fylgdu öllum reglum hans, væru nú í hættu vegna tillagna frá Evrópusambandinu um að grípa til verndarráðstafana gegn tilteknum þungaiðnaði, járnblendi og þar á meðal kísiljárni. Hann sagði þetta snúast í grundvallaratriðum um sanngirni og reglur og taldi staðfastlega að þessar ráðstafanir stönguðust á við bókstaf og anda EES-samningsins.
Þriðju umræðurnar báru yfirskriftina „Mannleg reisn fyrst: Að vernda líf, standa vörð um réttindi og styðja fjölskyldur og samfélög“. Frummælendur voru Sarah Muscroft, forstöðumaður viðbragðsdeildar á skrifstofu Sameinuðu þjóðanna fyrir samræmingu mannúðarmála, Paolo Marchi, fulltrúi UNICEF í Tyrklandi, og Sebnem Akçapar frá Félagsvísindaháskólanum í Ankara og gestaprófessor við Geneva Graduate Institute. Fundarstjóri var Luis Graça, varaforseti ÖSE-þingsins. Sarah Muscroft sagði í ræðu sinni að alþjóðlegt mannúðarkerfi væri undir áður óþekktri pressu, fjármögnun væri lægri en nokkru sinni fyrr og dygði aðeins fyrir litlum hluta af raunverulegri þörf. Skortur á fjármagni neyði stofnanir til að draga úr viðveru, starfsmannahaldi og samhæfingu sem ógni grunnstoðum mannúðaraðstoðar. Hún kallaði eftir því að ríki heims virði alþjóðleg mannúðarlög, tryggi óhindraðan aðgang fyrir hjálparstarf og nýti pólitískt afl sitt til að vernda hjálparstarfsmenn og styðja samræmda fjármögnun og ákvarðanatöku. Paolo Marchi minnti á að börn beri þyngstu byrðar áfalla, hvort sem um væri að ræða stríð, loftslagsvá eða náttúruhamfarir. Milljónir barna missi aðgang að vatni, menntun og heilbrigðisþjónustu. Um 50 milljónir barna voru á vergangi í lok árs 2023. UNICEF hafi brugðist við hundruðum mannúðarkrísa á síðasta ári en skortur sé á samhæfingu og réttum verkfærum sem og stöðugri fjármögnun. Mikilvægt væri að stofnanir vinni saman. Sebnem Akçapar fjallaði um mannlega reisn sem grundvallargildi mannréttinda. Það væri ekki nóg að vernda líf, fólk yrði að hafa tækifæri til að lifa frjálsu og mannsæmandi lífi með aðgang að menntun, réttlæti og samfélagi. Þá hvatti hún ríki og alþjóðastofnanir til að vinna saman að því að koma í veg fyrir mansal, efla jafnrétti og styðja innflytjendur og flóttafólk. Megnið af fólki á flótta í dag væri á flótta innan eigin landa. Hún hvatti til þess að mannréttindi og mannleg reisn yrðu sett í forgang áður en erfiðleikarnir mögnuðust enn frekar.
Samhliða haustfundinum fundaði Íslandsdeild með landsdeildum Norðurlandanna. Þar var rætt um samstarf Norðurlanda á vettvangi ÖSE-þingsins. Einnig fundaði Íslandsdeild ásamt landsdeildum Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna með landsdeild Úsbekistans. Umræðuefnið á þeim fundi var hugsanlegt samstarf NB8-hópsins við Mið-Asíuríkin, hvernig forma mætti það samstarf og hvaða málefni væru þar efst á baugi. Rætt var um samstarf á vettvangi grænnar orku, jafnréttismála, samfélagsöryggis og menntunar.
Frekari upplýsingar má nálgast hjá ritara Íslandsdeildar og á vefsvæðinu www.oscepa.org.
