Ferill 155. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 704 — 155. mál.
2. umræða.
Nefndarálit með frávísunartillögu
um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007 (launavísitala).
Frá 1. minni hluta velferðarnefndar.
Fyrsti minni hluti styður markmið frumvarpsins, þ.e. að vinna gegn fátækt og lyfta greiðslum almannatrygginga til tekjulægri lífeyrisþega. Í því sambandi vísar 1. minni hluti til þess að frá aldamótum hafa bætur almannatrygginga hækkað um tvöfalt á við vísitölu neysluverðs og umfram launaþróun, samkvæmt svari félags- og vinnumarkaðsráðherra við fyrirspurn frá Vilhjálmi Árnasyni um þróun bóta almannatrygginga og samkvæmt svari fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn frá Birni Leví Gunnarssyni um útreikning launaþróunar. Það er enda hlutverk stjórnmálanna að taka ákvarðanir um breytingar á almannatryggingakerfinu sem taka mið af efnahagsaðstæðum og pólitískum áherslum hverju sinni.
Aftur á móti er sú leið sem lögð er til með frumvarpinu til að ná því markmiði því marki brennd að um 20% útgjalda ríkisins aukast sjálfkrafa á ári hverju án þess að tekjur fylgi eftir eða mat fari fram á heildaráhrifum. Verði frumvarpið að lögum verður aukin hætta á halla í ríkisrekstri og skuldasöfnun og er þannig gengið gegn meginmarkmiðum fjármálastefnu og laga um opinber fjármál, nr. 123/2015. Verði frumvarpið að lögum verður auk þess líkast til dregið úr möguleikum stjórnvalda á að bregðast við framtíðarefnahagssveiflum. Þá er varfærni eitt af grunngildum laganna, en í því felst að mikilvægt er að forðast ákvarðanir sem hafa ófyrirséðar afleiðingar, rétt eins og mælt er fyrir um í frumvarpinu.
Fyrir nefndinni lýstu umsagnaraðilar yfir efasemdum um 1. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til að ákvörðun um breytingar á greiðslum almannatrygginga taki mið af launavísitölu í stað launaþróunar eins og mælt er fyrir um í 62. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007.
Í umsögn Samtaka atvinnulífsins kemur m.a. fram að þróun launavísitölu hafi sögulega verið töluvert umfram efnahagslegt svigrúm og þannig aukið verðbólguþrýsting og viðhaldið hærri meginvöxtum Seðlabanka Íslands en ef laun hefðu þróast með hóflegri hætti. Ef bætur almannatrygginga eru beintengdar við slíka þróun má vera ljóst að verið er að auka verðbólguþrýsting fremur en að draga úr honum eins og fram kemur í greinargerð með fyrri frumvarpsdrögum, en þar stóð: „Metið er að verðbólguþrýstingur kunni að aukast með tengingu við launavísitölu, þar sem hækkunin nær til svo fjölmenns hóps, eða um og yfir 60 þúsund einstaklinga.“ Þessi breyting gengur augljóslega í berhögg við yfirlýst markmið nýrrar ríkisstjórnar um minnkun verðbólgu og vaxta.
ASÍ leggst einnig gegn samþykkt frumvarpsins, en í umsögn sambandsins kemur fram að þær breytingar sem lagðar eru til muni leiða til þess að greiðslur almannatrygginga muni dragast aftur úr lágtekjuhópum.
Ljóst má vera að tvöföld trygging bóta með beintengingu við vísitölu stuðlar að ósjálfbærri útgjaldaaukningu og þróun bóta umfram þá tekjuaukningu sem launafólk fær í sinn hlut og er þróun bóta almannatrygginga umfram þróun launa til þess fallin að draga úr hvata til þátttöku á vinnumarkaði. Efnahagssveiflur geta valdið því að tvöfalda tryggingin leiði til þess að bætur almannatrygginga hækki langt umfram kjör launafólks á ákveðnu tímabili án þess að til leiðréttingar komi á síðari tímabilum. Ef stuðst hefði verið við það fyrirkomulag sem lagt er til í frumvarpinu, og fjárhæðum bóta ekki verið breytt að öðru leyti, hefðu bætur almannatrygginga hækkað um 584% frá aldamótum á meðan laun hefðu hækkað um 518% og verðlag um 315%.
Slík þróun bóta almannatrygginga umfram þróun launa er til þess fallin að draga úr hvata til þátttöku á vinnumarkaði og er í ósamræmi við markmið nýsamþykktra og umfangsmikilla breytinga á örorkukerfinu sem miða einmitt að því að stuðla að aukinni þátttöku fólks með skerta starfsgetu.
Fyrsti minni hluti tekur jafnframt undir erindi fjármála- og efnahagsráðherra og umsögn fjármálaráðs um málið þar sem fram kemur að ekki liggi fyrir fullnægjandi greiningar á áhrifum breytingarinnar. Það er sérstaklega alvarlegt þar sem hér er um grundvallarbreytingu á fjármögnun almannatryggingakerfisins að ræða sem ætla má að muni hafa veruleg áhrif á sjálfbærni opinberra fjármála til framtíðar.
Þá tekur 1. minni hluti undir sjónarmið fjármálaráðs um að líta verði til þess eðlismunar sem er á greiðslum almannatrygginga og launum. Laun eru endurgreiðsla fyrir verðmætasköpun á meðan hlutverk bóta almannatrygginga er að tryggja framfærslu. Hér er því verið að tengja greiðslur almannatrygginga við vísitölu sem er óháð eðli almannatrygginga.
Þessu til viðbótar mælir frumvarpið fyrir um gólf fyrir hækkanir greiðslna almannatrygginga en ekkert slíkt gólf er fyrir launahækkanir fólks á vinnumarkaði. Eins og fjármálaráð bendir á hefur það á síðustu tveimur áratugum gerst fjórum sinnum að launavísitala hefur hækkað minna en sem nemur almennu verðlagi. Slík raunlaunalækkun er oft sársaukafull en nauðsynleg til að koma á jafnvægi í hagkerfinu. Fyrsti minni hluti tekur undir með fjármálaráði að varhugavert er að setja slíkt gólf á hækkanir á greiðslum almannatrygginga, ekki síst þar sem víðtækar tengingar við vísitölu neysluverðs gera baráttu við verðbólgu enn erfiðari en ella. Hvort tveggja, þ.e. gólf á hækkanir sem og hækkanir umfram lægstu laun, býr til óeðlilega hvata fyrir vinnandi fólk á tímum þar sem bótagreiðslur hækka umfram laun á vinnumarkaði.
Fyrsti minni hluti áréttar að ábyrg hagstjórn er eitt helsta hlutverk stjórnvalda hverju sinni og leggur áherslu á mikilvægi vandaðrar lagasetningar er varðar efnahagsmál. Nauðsynlegt er að allar ákvarðanir stjórnvalda þeim tengdar séu teknar að vel ígrunduðu máli og eftir fullnægjandi mat á áhrifum. Það hefur ekki verið gert við undirbúning þessa frumvarps hvað 2. gr. þess varðar. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að áætluð útgjaldaaukning verði 3–4 milljarðar kr. á ári að meðaltali, en hins vegar geti munurinn orðið „mun meiri“ enda kunni fjárhæðir greiðslna að sveiflast mikið á milli ára verði þær bundnar við launavísitölu. Þá bendir allt til þess að frumvarpið muni valda verðbólguþrýstingi verði það að lögum, enda nær fyrirséð útgjaldahækkun til yfir 60.000 einstaklinga.
Að lokum telur 1. minni hluti kostnaðar- og áhrifamat frumvarpsins ófullnægjandi með öllu og í sama streng tekur fjármála- og efnahagsráðuneytið í minnisblaði sínu, dags. 2. júní 2025. Þær breytingar sem felast í 2. gr. frumvarpsins ganga í berhögg við meginmarkmið laga um opinber fjármál, nr. 123/2015. Þá liggja jafnframt ekki fyrir fullnægjandi greiningar á áhrifum frumvarpsins hvað 2. gr. varðar. Í álitsgerð fjármálaráðs um fjármálaáætlun fyrir árin 2026–2030 kemur fram að í 2. gr. frumvarpsins sé kveðið á um „grundvallarbreytingu á fjármögnun almannatryggingakerfisins“ og ætla megi að hún geti haft „veruleg áhrif á sjálfbærni opinberra fjármála til framtíðar“. Þá geldur fjármálaráð varhuga við því að tengja greiðslur almannatrygginga við vísitölu sem er óháð eðli almannatrygginga, en í því sambandi má t.d. nefna að stytting vinnuvikunnar leiðir til hækkunar launavísitölu.
Jafnframt telur 1. minni hluti að ekki sé unnt að líta fram hjá því efnahagsástandi sem nú er uppi, en verðbólga hefur aukist á síðastliðnum 12 mánuðum, þar af um 0,7 prósentustig milli mánaða í janúar 2026. Sú mikla aukning verðbólgu hefur hleypt langtímakjarasamningum, sem gerðir voru árið 2024, í uppnám, en ein af forsendum þeirra er að verðbólgan þurfi að vera undir 4,7% næsta haust. Í því ljósi er mikilvægt að grípa til aðgerða og leita allra leiða til að takmarka útgjaldaaukningu ríkissjóðs eftir fremsta megni. Að mati 1. minni hluta er óábyrgt að samþykkja frumvarp sem felur í sér stórkostlega útgjaldaaukningu og brýtur gegn öllum grunngildum laga um opinber fjármál. Á það sérstaklega við þegar verðbólga og atvinnuleysi er að aukast.
Í ljósi varnaðarorða hagaðila og sérfræðinga sem hafa tjáð sig um frumvarpið er það mat 1. minni hluta að ótækt sé að frumvarpið verði að lögum óbreytt. Að framangreindu virtu leggur 1. minni hluti til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.
Alþingi, 3. febrúar 2026.
| Rósa Guðbjartsdóttir, frsm. |
Sigurður Örn Hilmarsson. |
