Ferill 451. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.

---

157. löggjafarþing 2025–2026.

Prentað upp.

Þingskjal 761  —  451. mál.

Tillaga til þingsályktunar

um afnám erfðafjárskatts.

Flm.: Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Þorgrímur Sigmundsson, Sigríður Á. Andersen, Ingibjörg Davíðsdóttir, Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir, Karl Gauti Hjaltason, Bergþór Ólason.

    Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að undirbúa og leggja fram frumvarp til laga um afnám erfðafjárskatts.

Greinargerð.

    Tilgangur tillögunnar er að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp um afnám erfðafjárskatts og einfalda þannig skattkerfið. Erfðafjárskattur hefur verið gagnrýndur bæði innan lands og á alþjóðavettvangi fyrir að skila tiltölulega litlum tekjum, vera flókinn í framkvæmd og fela í sér tvísköttun eigna sem þegar hafa verið skattlagðar. Tillagan tekur mið af nýjustu samanburðarrannsóknum OECD og Evrópuríkja, þar sem bent hefur verið á að erfðafjárskattar skili tiltölulega litlum tekjum í flestum ríkjum (OECD Revenue Statistics), séu efnahagslega óhagkvæmir vegna flókins virðismats og undantekninga og leiði sjaldan til jafnrar tekjudreifingar en komi helst niður á miðlungsstórum dánarbúum. Erfðafjárskattur hefur verið hluti af íslensku skattkerfi í langan tíma. Núgildandi lög um erfðafjárskatt, nr. 14/2004, leystu af hólmi eldri lög frá 1962 og byggðu á markmiði um einföldun og aukið samræmi í framkvæmd. Skatturinn hefur þó verið tiltölulega lítill tekjustofn en stjórnsýslulega flókinn.
    Helstu rök fyrir afnámi skattsins eru m.a. að eignarréttur er varinn í 72. gr. stjórnarskrárinnar. Erfðafjárskattur leggst á eignir sem hafa þegar verið skattlagðar á æviskeiði eiganda (tekjur, fjármagnstekjur, fasteignir o.fl.). Með afnámi skattsins er dregið úr tvísköttun og dregið úr áhrifum skatts sem byggist á eignatilfærslu fremur en verðmætasköpun.
    OECD hefur ítrekað bent á að erfða- og dánarskattar skili tiltölulega litlum tekjum miðað við stjórnsýslukostnað sem af honum hlýst. Á Íslandi kemur þetta jafnframt fram í fjármálaáætlunum ríkisins, ársskýrslum Skattsins og kostnaðarmati sýslumannsembætta.
    Helgi Tómasson, prófessor emeritus í hagrannsóknum og tölfræði, bendir á svipað í grein sinni sem birtist á visir.is 2. desember 2025. Vísar Helgi m.a. til hve skatturinn skili litlu en kalli á flókið bókhald. Fjallar Helgi einnig um reynslu Svía sem afnámu skattinn 2005 en létu afnám skattsins ná frá 17. janúar 2004 er fjöldi Svía týndi lífi í flóðbylgju í Asíu. Í greininni segir m.a.: „Menn skildu að andlát er ekki eignamyndandi atburður. Eignir fá bara nýjan hirði. Það er best að láta hirðaskiptin ganga sem ódýrast fyrir sig. Það er hverju samfélagi mikilvægt að fjárhirðar vandi sig.“ Hér er það lykilatriði að andlát er ekki eignamyndandi atburður. Eignin sem um ræðir hefur ekkert breyst við andlátið.
    Margt bendir til þess að stjórnsýsla við virðismat eigna sé umfangsmikil og skapi verulegt svigrúm fyrir ágreining. Í fjölmörgum löndum hafa verið settar upp sérstakar undanþágur fyrir bújarðir og fjölskyldufyrirtæki vegna óhagræðis sem myndast þegar arfur þarf að standa undir skatti áður en reksturinn hefur tekjugetu. Tillaga þessi er skýr: að leggja niður skattinn alfarið. Efnahagsrannsóknir benda til þess að erfðafjárskattar geti dregið úr hvata til sparnaðar, minnkað áhuga á langtímafjárfestingum og dregið úr vexti fyrirtækja við kynslóðaskipti. Afnám skattsins er því líklegt til að auka langtímastöðugleika í eignamyndun heimila. Erfðafjárskattur bitnar ekki jafnt á tekjuhópum. Í löndum þar sem eru háir erfðafjárskattar hafa hátekjuhópar mun meiri aðgang að skattahagræðingu, m.a. í gjafagerð, ráðstöfun eigna o.fl. Afnám skattsins stuðlar að einföldu og gagnsæju kerfi auk þess að vera sanngjarnt í ljósi þess að þegar hafa verið greiddir skattar af erfðafénu.
    Áhrif tillögunnar, verði efni hennar að veruleika, eru nokkur og m.a. á ríkisfjármál, heimili og einstaklinga, fyrirtæki og atvinnulíf, framtíð landbúnaðar og nýtingu fasteigna, stjórnsýslu og kostnað við framkvæmd hennar, jöfnuð og tekjudreifingu og samfélagsleg langtímaáhrif (sparnaður og eignamyndun).
    Tekjur ríkissjóðs af arfi og fyrirframgreiddum arfi 2024 voru í kringum 14 milljarðar kr. Tekjutap er því ekki mikið í samhengi við heildartekjur ríkisins. Á móti kemur að kostnaður fellur niður m.a. vegna þess að ekki þarf að meta virði eigna í dánarbúum, álagningar, kæruferlar og erfiðar innheimtuaðgerðir hverfa og þessi þáttur í skattskilum erfingja verður auðveldari. Skatturinn þykir vera hlutfallslega hár miðað við tekjur, sbr. niðurstöður OECD um samanburð ríkja. Áætla má að tugmilljóna til hundraða milljóna króna sparnaður geti skapast árlega í stjórnsýslu, bæði hjá sýslumönnum og Skattinum.
    Fyrir heimili og fjölskyldur verða áhrifin mikil og góð. Erfingjar fá eignir óskertar sem m.a. eykur ráðstöfunarfé þeirra og minnkar þörf á sölu eigna til að standa straum af skattgreiðslu dánarbús. Minni líkur verða á skuldsetningu fjölskyldna til að standa skil á sköttum og óvissa minnkar þar sem dánarbúsmál verða einfaldari og skýrari þar sem engar skattareglur eða matsmál koma til.
    Áhrifin á fyrirtæki og atvinnulíf verða einnig jákvæð en erfðafjárskatturinn getur m.a. valdið nauðungarsölu hluta eða eigna, óróa í rekstri við kynslóðaskipti og erfiðleikum við fjármögnun rekstrar til framtíðar. Afnám hans mun hins vegar minnka hættu á rekstrartruflunum, auka stöðugleika við stjórnarskipti og stuðla þannig að því að eign fyrirtækis haldist innan fjölskyldu.
    Samtök atvinnulífs í Evrópu hafa bent á að erfðafjárskattar draga úr fjárhagslegum hvötum eigenda til að byggja upp verðmæti í fyrirtækjum sem erfingjar geta tekið við. Afnám má þannig telja jákvætt fyrir nýsköpunarfyrirtæki, fyrirtæki í vexti og rekstrareiningar sem byggja á sérþekkingu fjölskyldna.
    Sé horft til landbúnaðar og reksturs búa getur skatturinn verið hvati til sölu hluta jarðar eða kvóta, aukið óvissu um rekstur og valdið erfiðleikum við að halda jörðum innan fjölskyldu. Afnám skattsins stuðlar hins vegar að stöðugleika í landbúnaði, fæðuöryggi þjóðarinnar, varðveislu bújarða innan fjölskyldna og minni skuldsetningu við aðilaskipti.
    Samkvæmt OECD hefur skatturinn takmörkuð jöfnunaráhrif því hátekjuhópar með háar eignir nýta frekar undanskot, gjafagerðir, skattahagræðingu o.fl. Meðal- og millitekjuhópar greiða hlutfallslega stærri hluta skattsins. Þannig er jöfnunaráhrifum skattsins lýst sem veikum eða takmörkuðum. Rannsóknir benda til að erfðafjárskattar geti dregið úr sparnaði, minnkað fjárfestingu í fyrirtækjum fjölskyldna og dregið úr hvata til verðmætasköpunar á meðan afnám þeirra getur aukið hvata til sparnaðar, stuðlað að meiri langtímafjárfestingu, styrkt eignamyndun heimila og aukið fjárhagslegan stöðugleika.
    Stjórnsýsluleg áhrif af afnámi skattsins eru m.a. þau að þau losa sýslumannsembætti undan umfangsmiklu virðismats- og álagningarferli, minnka ágreining um matsverð, einfalda dánarbúameðferð, minnka kostnað ríkisins og stytta biðtíma erfingja.
    Niðurstaðan er því sú að afnám erfðafjárskatts:
     *      hefur lítil neikvæð áhrif á tekjur ríkissjóðs,
     *      bætir fjárhagsstöðu heimila,
     *      styrkir atvinnulíf, ekki síst landbúnað,
     *      einfaldar stjórnsýslu,
     *      hefur lítil jöfnunaráhrif sem skattstofn samkvæmt OECD-rannsóknum,
     *      gæti leitt til aukinnar verðmætasköpunar til framtíðar.
    Að mati flutningsmanna tillögunnar er því ekkert sem mælir með því að þessari skattheimtu sé haldið áfram og leggja þeir því til að ráðherra leggi fram frumvarp um afnám erfðafjárskatts.