Ferill 498. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 830 — 498. mál.
Beiðni um skýrslu
frá forsætisráðherra um ójöfnuð, félagslegt landslag og félagslegan hreyfanleika á Íslandi.
Frá Degi B. Eggertssyni, Örnu Láru Jónsdóttur, Ásu Berglindi Hjálmarsdóttur, Dagbjörtu Hákonardóttur, Guðmundi Ara Sigurjónssyni, Kristjáni Þórði Snæbjarnarsyni, Sigmundi Erni Rúnarssyni, Sigurþóru Steinunni Bergsdóttur, Stefáni Þór Eysteinssyni, Víði Reynissyni og Þórunni Sveinbjarnardóttur.
Með vísan til 54. gr. stjórnarskrárinnar og 54. gr. laga um þingsköp Alþingis er þess óskað að forsætisráðherra flytji Alþingi skýrslu um þróun ójafnaðar, félagslegs landslags og félagslegs hreyfanleika á Íslandi á landsvísu sl. 25 ár.
Þess er óskað að skýrslan taki til:
1. Þróunar tekju- og eignaójafnaðar á Íslandi frá árinu 2000 til nýjustu fáanlegra gagna, greint eftir landshlutum, sveitarfélögum, hverfum og byggðaflokkum.
2. Landfræðilegrar dreifingar félagslegrar stöðu, þ.m.t. aðskilnaðar í búsetu milli tekju- og eignahópa.
3. Félagslegs hreyfanleika, bæði milli kynslóða og innan lífsferils einstaklinga, með áherslu á áhrif uppruna, menntunar, búsetu og fjölskylduaðstæðna.
4. Tengsla ójafnaðar og hreyfanleika við húsnæðismarkað, menntakerfi, vinnumarkað og byggðaþróun.
5. Stöðu barna, ungmenna, innflytjenda, einstæðra foreldra, lífeyrisþega og annarra hópa sem búa við aukna hættu á fátækt eða félagslegri jaðarsetningu.
6. Áhrifa lýðfræðilegra breytinga á ójöfnuð, svo sem hvað varðar öldrun þjóðarinnar, fjölgun innflytjenda, hækkandi menntunarstig og breytingu á fjölskyldustærðum.
7. Jafnandi áhrifa mismunandi skatta, félagslegra tilfærslna og Menntasjóðs námsmanna (áður LÍN).
Greinargerð.
Á undanförnum árum hefur orðið vaxandi umræða um þróun ójafnaðar, félagslegrar aðgreiningar og búsetumynsturs á Íslandi. Nýleg úttekt á félagslegu landslagi Reykjavíkur sem náði einnig til suðvesturhornsins bregður ljósi á ójöfnuð í tekjum og eignum og þróun mikilvægra þátta sem máli skipta frá aldamótum.
Sambærileg heildstæð greining liggur hins vegar ekki fyrir fyrir landið allt. Skortur á slíkri yfirsýn hamlar markvissri stefnumótun á sviði byggðamála, húsnæðismála, félagsmála og menntastefnu. Enn fremur liggur ekki fyrir greining á því hver félagslegur hreyfanleiki er (e. social mobility), þ.e. í hvaða mæli ójöfnuður leiðir til ójafnra tækifæra á Íslandi.
2. Þörf fyrir greiningu á landsvísu.
Þróun síðustu áratuga einkennist af:
– breytingum í byggðamynstri og fólksflutningum,
– mikilli hækkun húsnæðisverðs,
– aukinni fjölbreytni íbúasamsetningar vegna innflytjenda,
– öldrun samfélagsins,
– aukinni menntun en jafnframt þrálátum tekju- og eignamun og breytingum á stuðningi/námslánum fyrir ungt fólk sem sækist eftir menntun.
Rannsóknir sýna að ójöfnuður birtist ekki aðeins milli einstaklinga heldur einnig í mismikilli dreifingu gæða milli hverfa, sveitarfélaga og landshluta og innan þeirra. Ákveðin svæði geta einkennst af lágri félagslegri stöðu, sem í sumum löndum leiðir til stuðningsaðgerða af hálfu ríkisins, en önnur einkennast af háu hlutfalli fólks með miklar tekjur og eignir.
Slík þróun getur haft bein áhrif á aðgengi að tækifærum, menntun, heilsu, atvinnu og áhrif á félagslegan hreyfanleika, ef ekki er að gáð.
3. Félagslegur hreyfanleiki sem lykilviðfangsefni.
Í skýrslunni sem hér er vísað til kemur fram að aukinn ójöfnuður geti haft neikvæð áhrif á félagslegan hreyfanleika milli kynslóða.
Af þeim sökum er brýnt að ný landsskýrsla taki sérstaklega fyrir:
– líkur barna úr lágtekju- og jaðarsettum heimilum til að bæta stöðu sína,
– tengsl menntunar og tekna foreldra og menntunar og afkomu barna,
– áhrif búsetu og svæðisbundinna aðstæðna, svo sem íbúðar-/skólahverfa, á lífslíkur og tekjuþróun,
– hvort mismunandi landshlutar bjóði börnum og ungmennum jafna möguleika.
Slík greining er grundvallarforsenda fyrir stefnumótun sem miðar að raunverulegri jöfnun tækifæra.
4. Stefnumótandi gildi skýrslunnar.
Skýrslan mun nýtast sem lykilgrunnur fyrir:
– endurskoðun byggðastefnu,
– félagslegar áherslur húsnæðisstefnu,
– jöfnun tækifæra í menntakerfinu,
– félagslegar aðgerðir gegn fátækt,
– markvissari stuðning við sveitarfélög og einstök svæði eða hverfi (félagslega veik).
Viðauki: Aðferðafræðilegur rammi og mælikvarðar.
1. Markmið greiningarinnar.
Markmið skýrslunnar verði að varpa heildstæðu ljósi á:
– þróun ójafnaðar í tekjum og eignum,
– félagslega og landfræðilega skiptingu samfélagsins,
– félagslegan hreyfanleika milli kynslóða og innan lífsferils,
með það að leiðarljósi að styðja við stefnumótun sem eflir:
– jöfn tækifæri,
– félagslegt réttlæti,
– samstöðu og traust,
– lífsgæði og sjálfbæra velsæld til lengri tíma.
2. Tímabil og gagnagrunnur.
Lagt er til að greining nái yfir tímabilið 2000 til nýjustu tiltækra gagna
og verði byggð einkum á:
– skráargögnum Hagstofu Íslands,
– skattagögnum (ráðstöfunartekjur, eignir, skuldir),
– gögnum Tryggingastofnunar,
– menntunarskrám,
– búsetu- og lýðfræðigögnum,
með fullu tilliti til persónuverndar.
3. Mælikvarðar á tekju- og eignaójöfnuð.
Notast verði við sambærilega mælikvarða og í Reykjavíkurskýrslunni, m.a.:
a. Ójöfnuður tekna:
– Gini-stuðull (heildarmælikvarði á dreifingu ráðstöfunartekna).
– Palma-hlutfall (hlutfall tekna efstu 10% miðað við neðstu 40%).
– Theil-vísitala (gerir mögulegt að greina hvað hluti ójafnaðar skýrist af mun milli svæða og hvað innan þeirra).
– Lágtekjuhlutfall (hlutfall einstaklinga undir skilgreindum lágtekjumörkum).
b. Eignastaða og skuldir:
– Dreifing eigna og skulda.
– Eiginfjárstaða heimila.
– Hlutfall heimila með neikvæða eiginfjárstöðu.
– Ójöfnuður í eignum.
4. Landfræðileg greining og áhrif búsetu.
Til að greina félagslegt landslag samfélagsins verði notaðir mælikvarðar sem fanga landfræðilega vídd ójafnaðar:
a. Áhrif búsetu:
– Ólíkindavísitala (e. dissimilarity index) sem mælir hversu stór hluti íbúa þyrfti að flytja til að jafna búsetudreifingu tekjuhópa.
b. Svæðaskipting:
Greining verði framkvæmd eftir:
– landsfjórðungum,
– sveitarfélögum,
– hverfum/skólahverfum,
– byggðaflokkum (þéttbýli/dreifbýli),
– áhrifasvæðum vinnumarkaðar.
5. Félagslegur hreyfanleiki.
Lagt er til að sérstakur kafli verði helgaður félagslegum hreyfanleika sem lykilþætti í jafnrétti tækifæra. Horft verði til hvernig mismunandi birtingarmyndir félagslegs hreyfanleika tengjast landfræðilegum hreyfanleika.
a. Millikynslóðahreyfanleiki:
Greint verði m.a.:
– tengsl tekna foreldra og barna á fullorðinsárum,
– líkur barna úr neðri tekjuhópum til að komast í mið- og efri tekjuhópa,
– svæðisbundinn munur á þessum líkum.
b. Menntunarhreyfanleiki:
– líkur barna foreldra með grunnmenntun til að ljúka framhalds- og háskólamenntun,
– áhrif menntunar og tekna foreldra á námsval barna þeirra,
– áhrif menntunar og tekna foreldra á þann ábata sem menntun skilar börnum þeirra,
– landfræðilegur og félagslegur munur.
c. Lífshlaupshreyfanleiki:
– þróun tekna einstaklinga yfir ævina,
– tengsl atvinnu, menntunar, fjölskyldugerðar og búsetu við stöðubreytingar.
6. Lýðfræðilegir og félagslegir bakgrunnsþættir.
Til að skilja rót ójafnaðar og hreyfanleika verði áhrif eftirfarandi þátta greind sérstaklega:
– fjölskyldugerð (einstæðir foreldrar, barnafjölskyldur),
– kyn,
– aldur,
– menntun,
– innflytjendastaða,
– búseta (svæði/sveitarfélag/hverfi).
