Ferill 231. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 833 — 231. mál.
2. umræða.
Nefndarálit með breytingartillögu
um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna stafrænnar og rafrænnar málsmeðferðar hjá sýslumönnum og dómstólum.
Frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar.
Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá dómsmálaráðuneyti, dómstólasýslunni, sýslumannaráði, Samtökum fyrirtækja í fjármálaþjónustu, Skattinum, ÖBÍ réttindasamtökum, Hagsmunasamtökum heimilanna og Persónuvernd.
Nefndinni bárust sjö umsagnir auk minnisblaðs frá dómsmálaráðuneyti og eru gögnin aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Með frumvarpinu er ætlunin að ryðja úr vegi hindrunum í gildandi löggjöf fyrir því að nota megi stafræna og rafræna málsmeðferð við meðferð mála sem rekin eru hjá sýslumönnum, skiptastjórum og dómstólum á grundvelli erfðalaga, laga um aðför, laga um skipti á dánarbúum o.fl., laga um gjaldþrotaskipti o.fl. og laga um nauðungarsölu. Það verði gert með því að gera fyrrgreinda löggjöf hlutlausa um afhendingarmáta gagna, heimila notkun rafrænnar staðfestingar, leyfa notkun fjarfundarbúnaðar í auknum mæli og heimila birtingu tiltekinna gagna í stafrænu pósthólfi.
Umfjöllun nefndarinnar.
Almennt.
Með frumvarpinu er lagt til að fest verði í erfðalög, lög um aðför, lög um skipti á dánarbúum o.fl., lög um gjaldþrotaskipti o.fl. og lög um nauðungarsölu ákvæði sem taki af öll tvímæli um að stafræn og rafræn málsmeðferð samkvæmt lögunum sé jafngild því að hún fari fram á pappír. Málsmeðferðarreglur samkvæmt frumvarpinu og venjur við framkvæmd þeirra miðast í mörgum tilvikum við að gögn séu afhent á pappírsformi. Sömuleiðis að samskipti af ýmsum toga séu bréfleg og að skjöl séu undirrituð með eigin hendi. Frumvarp þetta miðar að því að gera málsmeðferð í ríkari mæli hlutlausa um þau efni og þá tækni sem beitt er hverju sinni en við það skapast forsendur til að nýta stafræna og rafræna tækni í auknum mæli.
Almennt voru umsagnaraðilar jákvæðir í garð frumvarpsins og hvöttu til þess að það yrði samþykkt þrátt fyrir að ýmsar ábendingar hafi komið fram varðandi efni þess og útfærslu. Lúta ábendingar flestar að sjónarmiðum varðandi ólíkar birtingarleiðir í stafrænu pósthólfi.
Meiri hlutinn tekur undir þau markmið sem stefnt er að með frumvarpinu um að stuðla að betri nýtingu þeirra tæknilegu innviða sem þegar eru í notkun og mótun á umræddum réttarsviðum, ásamt því að hafa jákvæð umhverfisáhrif með því að skapa forsendur fyrir því að draga úr ferðalögum og notkun pappírs. Þá mun frumvarpið jafnframt stuðla að því að réttarvörslukerfið verði einfaldara og notendavænna og að málsmeðferð verði greiðari án þess að gæðum og réttaröryggi verði fórnað. Ætlunin er að bæta aðgengi að sýslumönnum og dómstólum ásamt því að einfalda samskipti, efla skilvirkni og auka hagkvæmni í starfsemi þeirra sem vinna eftir viðkomandi réttarfarslöggjöf. Meiri hlutinn áréttar að með frumvarpinu er aðallega lögð til sú breyting að sýslumönnum og dómstólum verði heimilað að nota stafrænar og rafrænar lausnir við meðferð mála, sem rekin eru á grundvelli laganna, til viðbótar við hefðbundna pappírsferla án þess að efnisreglum laganna sé breytt. Meiri hlutinn telur mikilvægt að frumvarpið verði að lögum svo að stigin verði þau skref sem lagabreytingarnar fela í sér. Jafnframt er ástæða til þess að fylgja því eftir hvernig breytingarnar reynast í framkvæmd og nauðsynlegt að dómsmálaráðuneyti leggi á það mat síðar hvort tilefni er til að leggja til frekari breytingar eða eftir atvikum ganga lengra en gert er með frumvarpi þessu.
Krafa um staðfestingu á móttöku gagna í stafrænu pósthólfi.
Fyrir nefndinni var fjallað um sjónarmið um birtingu gagna í stafrænu pósthólfi í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda. Með frumvarpinu er lagt til að birting gagna og tilkynningar frá sýslumanni eða héraðsdómara, samkvæmt lögum um aðför, lögum um nauðungarsölu, lögum um skipti á dánarbúum o.fl. og lögum um gjaldþrotaskipti, skuli sendar erfingja, gerðarþola, lánardrottni og öðrum málsaðilum á stafrænu formi í stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda. Með frumvarpinu er að meginstefnu fylgt þeirri línu sem lögð hefur verið með gildandi löggjöf um kröfur til birtingar og hvort krafist sé staðfestingar á móttöku. Hvað varðar tilkynningar í stafrænu pósthólfi teljast þær í ákveðnum tilfellum réttilega birtar þegar málsaðili hefur staðfest móttöku þar. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að markmið með staðfestingu sé að standast kröfur um mikilvægi þess að tilkynning hafi sannanlega borist málsaðila, sérstaklega þegar efni tilkynningar er íþyngjandi, svo sem þegar um ræðir aðför, nauðungarsölu, hagsmuni erfingja við skipti á dánarbúi og gjaldþrotaskipti. Með staðfestingu málsaðila sé því réttaröryggi betur tryggt.
Sýslumannaráð bendir á það í umsögn sinni að hagræði af birtingu í stafrænu pósthólfi verði að miklu leyti fyrir borð borið í þeim tilvikum sem gerður verði áskilnaður um að staðfesta þurfi móttöku tilkynningar. Þá lúta helstu athugasemdir í umsögn dómstólasýslunnar að kröfum um staðfestingu á móttöku tilkynningar í stafrænu pósthólfi. Bent er á að í gildandi löggjöf teljist tilkynningar frá dómstólum réttilega birtar þegar þær eru aðgengilegar þeim sem birta á fyrir og því er ekki gerð sérstök krafa um að viðkomandi staðfesti móttöku. Stafrænt pósthólf eigi að tryggja betra aðgengi að gögnum og tilkynningum, óháð stað og tíma, en með frumvarpinu séu gerðar strangari kröfur til réttaröryggis við birtingu tilkynninga en núgildandi lagaákvæði kveða þegar á um í reynd. Að mati dómstólasýslunnar standi rök ekki til þess að gera ríkari kröfur til birtingar í stafrænu pósthólfi en gerðar eru til annarra birtingaraðferða sem mælt er fyrir um í gildandi löggjöf.
Auk þess er í umsögn dómstólasýslunnar fjallað um hvort unnt sé að tryggja réttaröryggi án þess að gera kröfu um staðfestingu á móttöku tilkynningar. Í því samhengi er bent á að fjöldi tilkynninga verði áfram birtur af stefnuvottum fyrir þá sem kjósa að staðfesta ekki móttöku í stafrænu pósthólfi. Geti það haft í för með sér umtalsverðar tafir sem krefjist aukins mannafla til að sinna tvöfaldri birtingu. Dómstólasýslan telur því að markmiði um hagræði og skilvirkni með stafrænni birtingu verði ekki náð ef gerð verður krafa um staðfestingu. Í umsögninni segir enn fremur að aðdragandi tiltekinna mála, svo sem gjaldþrotamála, sé langur og því sé unnt að gera ráð fyrir að málsaðilar séu meðvitaðir um stöðuna áður en krafa um gjaldþrotaskipti í formi stafrænnar tilkynningar kemur fram. Að því virtu telur dómstólasýslan að réttaröryggi sé tryggt án þess að gerð sé krafa um staðfestingu. Bendir dómstólasýslan á að horfa verði til gildandi réttar við mat á því hvaða kröfur eigi að gera til birtingar tilkynninga í stafrænu pósthólfi. Leggur dómstólasýslan til að tilkynning teljist birt þegar hún er aðgengileg viðtakanda í stafrænu pósthólfi og að ekki verði gerð krafa um staðfestingu móttöku.
Í minnisblaði dómsmálaráðuneytis til nefndarinnar, dags. 13. janúar 2026, er vísað til þess að með frumvarpinu séu ekki lagðar til breytingar á málsmeðferðarreglum sem hafa verið við lýði frá því að löggjöfin sem á í hlut tók gildi. Meginreglan verði sú að gögn teljist birt fyrir viðtakanda þegar þau eru aðgengileg honum, líkt og á einnig við skv. 1. mgr. 7. gr. laga um stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda, nr. 105/2021. Í einstaka tilfellum gerir löggjöfin sem á í hlut hins vegar ríkari kröfur um að viðtakandi hafi sannanlega tekið við gögnum. Við þær aðstæður nægi ekki að gögnin séu aðgengileg viðtakanda heldur þarf hann að staðfesta móttöku þeirra sérstaklega. Frumvarpið breyti ekki þessari framkvæmd á annan veg en að bjóða aðilum upp á að nýta stafrænt pósthólf fyrir miðlun gagna við þessar aðstæður til viðbótar við núgildandi leiðir. Þá er í minnisblaðinu bent á að í gildandi lögum hafi þegar verið tekin upplýst ákvörðun um það hvenær þörf væri á að krefjast sérstaklega staðfestingar með viðtökukvittun. Staðfesting móttöku þyki nauðsynleg í ákveðnum tilvikum vegna þeirra hagsmuna sem eru í húfi og vegna réttinda einstaklinga sem eru m.a. tryggð í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, og geta varðað friðhelgi einkalífs og friðhelgi eignarréttar. Í því samhengi má benda á mikilvægi þess að gerðarþoli sé upplýstur um fyrirhugaðar aðgerðir til þess að hann geti gert nauðsynlegar ráðstafanir og tryggt hagsmuni sína. Loks kemur fram í minnisblaðinu að sú leið sem farin er með frumvarpinu, þ.e. að breyta ekki framkvæmdinni á annan veg en að bjóða aðilum upp á að nýta stafrænt pósthólf fyrir miðlun gagna við þessar aðstæður til viðbótar við hefðbundnar birtingarleiðir, sé farsælust án heildarendurskoðunar lögfestra birtingarleiða.
Fyrir nefndinni vógust á ólík sjónarmið við umfjöllun málsins. Ýmist var talin ástæða til að gera breytingar á áskilnaði frumvarpsins um staðfestingu móttöku birtingar og lagt til að sú leið yrði gerð að meginreglu eða talið að víkja skyldi frá þeim áskilnaði og lagt til að birting yrði metin fullnægjandi þegar gögn væru orðin aðgengileg í stafrænu pósthólfi. Meiri hlutinn telur mikilvægt að stíga það skref sem frumvarpið felur í sér svo að mögulegt verði að bjóða upp á þá leið að nýta stafrænt pósthólf fyrir miðlun gagna til viðbótar við núgildandi leiðir. Tekur meiri hlutinn undir afstöðu ráðuneytisins og undirstrikar að meginreglan verði áfram sú að gögn teljist birt fyrir viðtakanda þegar þau eru aðgengileg honum. Þá bendir meiri hlutinn á það sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að staðfesting á móttöku í stafrænu pósthólfi sé til þess fallin að tryggja betur réttaröryggi, sérstaklega í málum sem eru íþyngjandi. Meiri hlutinn telur þó ástæðu til að beina því til dómsmálaráðuneytis að lagt verði mat á það hvernig reynslan hafi verið og hvernig breytingarnar hafi reynst í framkvæmd og eftir atvikum hvort tilefni sé til að bregðast við með frekari breytingum síðar, til að mynda ef heimildirnar hafa ekki nýst sem skyldi.
Jafnt aðgengi að stafrænum lausnum.
Í umsögn ÖBÍ var undirstrikað að viðmiðum um stafrænt aðgengi fyrir fatlað fólk yrði fylgt. Vegna skorts á aðgengislöggjöf verður stór hópur fatlaðs fólks af þeim umbótum sem felast í stafrænni þróun þrátt fyrir að vera sá hópur sem hefur mestan ávinning af slíkum breytingum. Stafrænar lausnir geti auðveldað fötluðu fólki að nýta sér þjónustu betur en í raunheimum. Stafrænt pósthólf er enn óaðgengilegt mörgu fötluðu fólki og tilkynningar þar geta því ekki talist réttilega birtar þegar þær eru aðgengilegar. Að því virtu verður að móta skýr viðmið um aðgengi.
Í umsögn dómstólasýslunnar kemur fram að mikilvægt sé að bæta úr því eins og kostur er að stafrænt pósthólf verði aðgengilegt öllum. Þó sé rekjanlegt ef þeir sem hafa ekki rafræn skilríki geta ekki skráð sig inn í pósthólf sitt. Því sé ekki hætta á því að tilkynning verði send í pósthólf sem ekki er unnt að opna. Í slíkum tilvikum er hægt að nálgast gögn eða tilkynningar á annan hátt, svo sem með því að veita umboð eða óska eftir því að fá öll gögn afhent á pappír.
Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og telur brýnt að hugað verði að því hið fyrsta að tryggja jafnt aðgengi að stafrænu pósthólfi. Meiri hlutinn áréttar að með frumvarpinu er stigið skref sem heimilar sýslumönnum og dómstólum notkun stafrænna og rafrænna lausna við meðferð mála sem rekin eru á grundvelli laganna til viðbótar við hefðbundna pappírsferla. Meiri hlutinn tekur jafnframt undir sjónarmið ÖBÍ um að ekki megi koma í veg fyrir að stafrænar lausnir verði tryggðar fyrir allt fatlað fólk. Það verði þó ekki útfært nánar í fyrirliggjandi frumvarpi þar sem ákvæði sem mæla fyrir um sérstakar viðmiðanir fyrir stafrænt aðgengi falla utan efnis þessa frumvarps.
Heimild annarra aðila til að birta gögn í stafrænu pósthólfi.
Í umsögn Samtaka fyrirtækja í fjármálaþjónustu koma fram ábendingar um að sömu hagkvæmnissjónarmið búi að baki afhendingu gagna í stafrænu pósthólfi hvort sem sendandi er opinber aðili eða einkaaðili. Telja samtökin sérstaklega aðkallandi að einkaaðilum verði fært að birta greiðsluáskorun með stafrænum hætti, sérstaklega gagnvart aðilum sem eru óstaðfestir í hús eða með óþekkt heimilisfang erlendis. Samtökin leggja til að einkaaðilum verði heimilt að senda eða birta gögn í stafrænu pósthólfi og telja mikilvægt að atvinnulífið dragist ekki aftur úr í stafvæðingu.
Þá bendir Skatturinn á að mikil hagræðing felist í því að heimila innheimtumönnum ríkissjóðs að birta greiðsluáskorun í stafrænu pósthólfi í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda sem gæti haft í för með sér tímasparnað og aukna skilvirkni við innheimtu, utanumhald og úrvinnslu innheimtumála.
Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að ekki verði lagðar til breytingar á afhendingarmáta gagna sem stafa frá einkaaðilum, svo sem greiðsluáskorunum, enda væru þær birtar af gerðarbeiðanda án atbeina sýslumanns.
Meiri hlutinn hefur skilning á framangreindum sjónarmiðum en telur ekki tilefni til að leggja til slíka breytingu í fyrirliggjandi frumvarpi. Meiri hlutinn telur ástæðu til að það verði tekið til nánari skoðunar í samráði við viðeigandi ráðuneyti, m.a. svo að kveða megi á um heimild einkaaðila til að birta gögn í stafrænu pósthólfi, en ekki er kveðið á um breytingar á þeirri löggjöf með fyrirliggjandi frumvarpi.
Persónuvernd.
Í umsögn Persónuverndar eru ekki gerðar athugasemdir við einstakar greinar frumvarpsins en minnt á mikilvægi þess að tryggja öryggi við vinnslu persónuupplýsinga með fullnægjandi hætti í samræmi við lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Einnig er hvatt til þess að við útfærslu stafrænna og rafrænna lausna verði hugað vel að áhættumati og öryggisprófunum. Þá er vísað til skyldu ábyrgðaraðila til að láta fara fram mat á áhrifum fyrirhugaðra vinnsluaðgerða á vernd persónuupplýsinga áður en vinnslan hefst ef líklegt er að tiltekin tegund vinnslu persónuupplýsinga geti haft í för með sér mikla áhættu fyrir réttindi og frelsi einstaklinga, einkum þar sem beitt er nýrri tækni og með hliðsjón af eðli, umfangi, samhengi og tilgangi vinnslunnar.
Í minnisblaði dómsmálaráðuneytis, dags. 13. janúar 2026, er bent á að verði heimildir frumvarpsins nýttar sé gert ráð fyrir því að hægt verði að byggja a.m.k. að hluta á hugbúnaðarlausnum sem þegar hafa verið innleiddar í framkvæmdina á grundvelli tímabundinna heimilda samkvæmt erfðalögum, lögum um skipti á dánarbúum o.fl. og heimildum laga um meðferð einkamála. Þá hafi sýslumenn og dómstólar þegar metið áhrif vinnsluaðgerða á persónuvernd og komið upp rafrænni vöktun í skilningi laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga.
Meiri hlutinn tekur undir framangreindar ábendingar og mikilvægi þess að tryggja ávallt öryggi við vinnslu persónuupplýsinga í samræmi við lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga.
Breytingartillögur.
Heimild aðila til notkunar fjarfundarbúnaðar við byrjun uppboðs.
Í 50. gr. frumvarpsins, þar sem lögð er til breyting á 31. gr. laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991, er að finna heimild til mætingar um fjarfundarbúnað við byrjun uppboðs á starfsstöð sýslumanns. Í umsögn sýslumannaráðs er tillaga að breytingu þess efnis að heimildin verði bundin við aðila skv. 1. og 2. tölul. 2. gr. laganna, þ.e. gerðarbeiðanda og gerðarþola eingöngu, til samræmis við breytingar sem lagðar eru til á 21. gr. sömu laga, sbr. 48. gr. frumvarpsins. Fram kemur að aðilar skv. 3. og. 4. tölul. 2. gr. láti málið sig almennt ekki varða fyrr en við framhaldsuppboð og að þeim sé ekki tilkynnt sérstaklega um fyrirtöku málsins fyrr en á því stigi. Þá liggja ekki fyrir upplýsingar hjá sýslumanni hverjir það eru sem talist geta til málsaðila skv. 4. tölul. Í ljósi þessa er lagt til að heimildin verði bundin við gerðarbeiðanda og gerðarþola en hyggist aðilar skv. 3. og 4. tölul. ákvæðisins mæta við byrjun uppboðs verði þeir að mæta á skrifstofu sýslumanns. Dómsmálaráðuneyti vísar til þess í minnisblaði, dags. 13. janúar 2026, að rétt sé að bregðast við þessari athugasemd sýslumannaráðs. Tekur meiri hlutinn undir það og leggur til breytingu þess efnis.
Niðurfelling bráðabirgðaheimilda.
Hinn 31. desember 2025 rann út gildistími tveggja ákvæða til bráðabirgða, annars vegar í erfðalögum, nr. 8/1962, og hins vegar í lögum um skipti á dánarbúum o.fl., nr. 20/1991, þar sem kveðið er á um heimild til að beita rafrænum lausnum og fjarfundarbúnaði í ákveðnum tilvikum við meðferð mála á grundvelli laganna. Í ljósi þess að frumvarp það sem nú er til umfjöllunar, og kveður á um að festar verði í sessi viðlíka heimildir, var enn til umfjöllunar hjá allsherjar- og menntamálanefnd fram yfir áramótin 2025–2026, þá lagði nefndin fram frumvarp í desember árið 2025 þar sem framangreindar bráðabirgðaheimildir voru framlengdar um eitt ár til að tryggja samfellu í framkvæmd, enda hafa heimildirnar reynst vel. Verði frumvarpið að lögum nú leggur meiri hlutinn þó til að umrædd bráðabirgðaákvæði, sem að óbreyttu hefðu fallið úr gildi um áramótin, falli brott þar sem ekki fer vel á því að ákvæðin séu í gildi fram yfir þann tíma þegar frumvarpið er orðið að lögum.
Gildistökuákvæði.
Meiri hlutinn leggur til að lögin öðlist þegar gildi. Í frumvarpinu er lagt til að lögin öðlist gildi 1. janúar 2026, á sama tíma og ákvæði til bráðabirgða í erfðalögum, nr. 8/1962, og 158. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl., nr. 20/1991, áttu að falla úr gildi. Í ljósi þess að þau ákvæði voru framlengd og verða felld brott, ef frumvarpið verður að lögum, leggur meiri hlutinn til að lögin öðlist þegar gildi.
Þá eru lagðar til tæknilegar breytingar sem þarfnast ekki nánari skýringar.
Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi
BREYTINGU:
1. Í stað orðanna „Þegar II. kafli laga þessara“ í 2. efnismgr. 1. gr. komi: Þegar ákvæði þessa kafla.
2. Á eftir 1. gr. komi ný grein, svohljóðandi:
Ákvæði til bráðabirgða í lögunum fellur brott.
3. Á eftir 28. gr. komi ný grein, svohljóðandi:
158. gr. laganna fellur brott.
4. Við 43. gr.
a. Í stað tilvísunarinnar „2. mgr.“ í 4. efnismgr. komi: 3. mgr.
b. Orðin „með reglugerð“ í lok 5. efnismgr. falli brott.
5. A-liður 46. gr. orðist svo: Í stað orðanna „afrit hennar“ í 1. málsl. 1. mgr. kemur: eintak hennar í stafrænt pósthólf í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda.
6. Í stað orðanna „skv. 2. gr.“ í 50. gr. komi: skv. 1. og 2. tölul. 2. gr.
7. 62. gr. orðist svo:
Lög þessi öðlast þegar gildi.
Alþingi, 19. febrúar 2026.
| Víðir Reynisson, form. |
Grímur Grímsson, frsm. |
Guðmundur Ari Sigurjónsson. | |
| Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir. | Sandra Sigurðardóttir. | ||
