Ferill 265. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Prentað upp.
Þingskjal 949 — 265. mál.
Leiðréttur texti.
2. umræða.
Nefndarálit með breytingartillögu
um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna einföldunar og samræmingar leyfisferla á sviði umhverfis- og orkumála.
Frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar.
Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu, Landi og skógi, Bændasamtökum Íslands, Skógfræðingafélagi Íslands, Skógræktarfélagi Íslands, Skógræktarfélagi Reykjavíkur, Samtökum náttúrustofa, Náttúrufræðistofnun, Náttúruverndarstofnun, Fuglavernd, Minjastofnun Íslands, Skipulagsstofnun, Samtökum heilbrigðiseftirlitssvæða á Íslandi, Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur, Fjórðungssambandi Vestfirðinga, Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi, Þingeyjarsveit, Samorku, Landsvirkjun, HS Orku, Landvernd, Fyrir vatnið, Náttúruverndarsamtökum Suðvesturlands, Vinum íslenskrar náttúru og Eldvötnum – samtökum um náttúruvernd í Skaftárhreppi.
Nefndinni bárust 47 umsagnir auk minnisblaðs frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu og eru gögnin aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ýmsum lögum sem varða málsmeðferð og leyfisveitingar á vegum Umhverfis- og orkustofnunar og er ætlað að einfalda stjórnsýslu, stytta og samræma málsmeðferð stofnunarinnar. Þá er markmið frumvarpsins að innleiða hugmyndafræði um einn afgreiðslustað stjórnsýslu gagnvart umsækjanda eða leyfishafa.
Umfjöllun nefndarinnar.
Umfjöllun á 156. löggjafarþingi.
Frumvarpið var áður lagt fram á 156. löggjafarþingi ( 265. mál) og var það afgreitt frá umhverfis- og samgöngunefnd með áliti meiri hluta nefndarinnar til 2. umræðu hinn 20. júní 2025 ( þskj. 770, 265. mál) þar sem lagðar voru til breytingar á frumvarpinu. Líkt og fram kemur í greinargerð frumvarpsins er það nú lagt fram með þeim breytingum auk nýmæla sem eiga rætur að rekja til áframhaldandi vinnu af hálfu ráðuneytisins við einföldun og aukna skilvirkni í stjórnsýslu umhverfis- og orkumála. Meiri hlutinn vísar í umfjöllun og áherslur sínar sem fram komu í framangreindu nefndaráliti.
Markmið frumvarpsins og aðkoma almennings.
Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að markmið þess sé að samþætta og samræma leyfisveitingar, kæruleiðir og tengdar ákvarðanir til að stytta heildartíma afgreiðsluferla og að regluverk styðji betur skilvirka, vandaða, aðgengilega og gagnsæja stjórnsýslu. Í umsögnum til nefndarinnar mátti greina almenna ánægju með frumvarpið en að full ástæða væri til að einfalda málsmeðferð og leyfisveitingar á sviði umhverfis- og orkumála og mætti jafnvel ganga lengra en lagt væri til með frumvarpinu. Fram komu athugasemdir um að mikilvægt væri að þrátt fyrir einföldun og aukna skilvirkni yrðu hagsmunir umhverfis og náttúru áfram tryggðir í lögum og gæta þyrfti að samráði og gæðum. Sérstaklega var bent á rétt almennings til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum samkvæmt Árósasamningnum. Þá voru gerðar athugasemdir við ákvæði 20. gr. frumvarpsins, þar sem lagt er til að reglur um opinbera birtingu ákvarðana í lögum um umhverfisábyrgð geri ráð fyrir rafrænni birtingu á vef Umhverfis- og orkustofnunar í stað auglýsingar í dagblaði í almennri dreifingu, þess efnis að birting á heimasíðu teljist ekki opinber birting samkvæmt reglum réttarríkisins sé ekki hægt að gerast áskrifandi að slíkri birtingu. Meiri hlutinn telur rétt að vekja athygli á því að á forsíðu vefs Umhverfis- og orkustofnunar er sérsvæði fyrir opinberar birtingar og er þar hægt að skrá netfang sitt til að fá tilkynningar um slíkar birtingar. Að mati meiri hlutans er þó mikilvægt að stjórnvöld leiti ávallt leiða til að betrumbæta aðgengi almennings að slíkum upplýsingum með hliðsjón af Árósasamningnum og mætti þar t.d. skoða tengingu við stafrænt Ísland og að reglulega sé staðið fyrir kynningarherferð gagnvart almenningi um hvar hægt sé að nálgast upplýsingar.
Meiri hlutinn leggur áherslu á að með frumvarpinu er ekki lagt til að dregið verði úr aðkomu eða möguleikum almennings og samtaka á að koma sínum sjónarmiðum á framfæri eða kæra leyfisveitingu. Það að leyfisveiting verði á hendi eins aðila, þ.e. Umhverfis- og orkustofnunar, mun ekki hafa áhrif á rétt aðila til að kæra ákvörðun að öðru leyti en því að um eina ákvörðun verður að ræða. Það kann á hinn bóginn að vera aðgengilegra fyrir almenning og náttúruverndarsamtök að leyfisferlið sé sameinað og þar með skýrt hvert skal beina kæru og athugasemdum. Þá telur meiri hlutinn frumvarpið almennt fela í sér aðkallandi breytingar svo hægt sé að einfalda málsmeðferð og leyfisveitingar á sviði umhverfis- og orkumála á sama tíma og stutt er við skilvirka, vandaða og aðgengilega stjórnsýslu.
Skráningarskylda, heimild til útgáfu ótímabundinna starfsleyfa og afturköllun.
Með 5. gr. frumvarpsins er lagt til að heimilt verði að veita ótímabundin leyfi í stað fortakslausrar skyldu 6. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, um að gefa skuli út starfsleyfi til tiltekins tíma. Með 7. gr. frumvarpsins er lagt til að heimild til að ákvarða skráningarskyldu í stað starfsleyfisskyldu verði víkkuð þannig að hún nái einnig til atvinnurekstrar samkvæmt viðauka II við lögin. Þá er með 8. gr. frumvarpsins lagt til að við sömu lög bætist ákvæði um afturköllun starfsleyfis. Samkvæmt því geti útgefandi starfsleyfis afturkallað starfsleyfi samkvæmt lögunum ef rekstraraðili brýtur gegn ákvæðum laganna, reglugerða settra samkvæmt þeim eða starfsleyfisskilyrðum. Þá sé útgefanda starfsleyfis jafnframt heimilt að afturkalla starfsleyfi ef bú leyfishafa hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta eða hann hefur leitað nauðasamnings.
Að mati meiri hlutans er um mjög þarfar breytingar að ræða sem eru til þess fallnar að einfalda og stytta alla málsmeðferð fyrir umsækjendur um starfsleyfi sem og að létta óþarfa stjórnsýslubyrði af Umhverfis- og orkustofnun og heilbrigðisnefndum. Meiri hlutinn áréttar að ekki er verið að taka fyrir útgáfu tímabundinna leyfa heldur einungis verið að heimila útgáfu ótímabundinna leyfa í þágu einföldunar og skilvirkni. Nauðsynlegt er að regluverkið taki mið af þörfum og hagsmunum þeirra aðila sem undir það falla og sé eins einfalt og skilvirkt og kostur er.
Auglýsingatími vegna starfsleyfa fyrir ómengandi starfsemi.
Í umsögnum Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur og Samtaka heilbrigðiseftirlitssvæða var bent á að tilefni sé til að taka til endurskoðunar og einföldunar ákvæði 6. og 7. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir sem lúta að auglýsingaskyldu tillagna að starfsleyfi. Krafa um fjögurra vikna auglýsingatíma, óháð eðli og umfangi starfseminnar, geti leitt til óþarfa tafa, aukins kostnaðar og aukinnar stjórnsýslubyrði og samræmist illa markmiðum frumvarpsins um einföldun og skilvirkni. Var í því efni bent á að ekki væri þörf á að auglýsa áform um gististaði, nuddstofur, leikskóla og annað slíkt þar sem almenningi hefði þegar gefist kostur á að koma að sjónarmiðum sínum í tengslum við skipulagsáætlanir sveitarfélaga og tæplega von á mengun frá slíkri starfsemi. Í minnisblaði umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins kemur fram að ráðuneytið telji þarna geta verið tækifæri til einföldunar og að þetta atriði sé til skoðunar í ráðuneytinu. Búast megi við að breytingar hvað þetta varðar komi fram í öðru frumvarpi að lokinni þeirri vinnu. Meiri hlutinn fagnar því að ráðuneytið sé með þetta til skoðunar og bindur vonir við að frumvarpið verði lagt fram sem fyrst.
Forgangsmeðferð leyfisumsóknar vegna virkjunarframkvæmda sem falla undir orkunýtingarflokk.
Með b-lið 32. gr. frumvarpsins er lagt til að við afgreiðslu umsókna um leyfisskyldar framkvæmdir skuli Umhverfis- og orkustofnun tryggja forgang afgreiðslu leyfa vegna virkjunarframkvæmda sem falla undir orkunýtingarflokk verndar- og orkunýtingaráætlunar samkvæmt lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun. Í umsögnum Samorku, Landsvirkjunar og Samtaka atvinnulífsins var lýst ánægju með ákvæðið, það styddi við framgang umhverfisvænna orkuframkvæmda og væri í samræmi við stefnu stjórnvalda um öflun raforku. Landvernd taldi í umsögn sinni ákvæðið óþarft þar sem aldrei hefði staðið á Orkustofnun að afgreiða leyfi vegna virkjunarframkvæmdar í orkunýtingarflokki auk þess sem breytingin myndi leiða til þess að aðhald hyrfi og vandamál skapast við afgreiðslu mála þar sem of margar stórar ákvarðanir yrðu teknar við sama borð. Í umsögn Vegagerðarinnar komu fram sjónarmið um að ákvæðið væri ekki nógu skýrt. Það hlyti að eiga eingöngu við um forgang gagnvart öðrum virkjunarframkvæmdum sem ekki falla undir orkunýtingarflokk rammaáætlunar en ekki forgang gagnvart öðrum leyfisskyldum framkvæmdum.
Meiri hlutinn bendir á að samkvæmt orðalagi ákvæðisins nær það til umsókna um leyfisskyldar framkvæmdir og á þannig við um allar leyfisskyldar framkvæmdir og er ekki takmarkað við umsóknir vegna virkjunarframkvæmda. Ákvæðinu er því ætlað að tryggja forgang afgreiðslu leyfa vegna virkjunarframkvæmda sem eru í orkunýtingarflokki rammaáætlunar og er það í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í orkumálum. Meiri hlutinn áréttar það sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að í ákvæðinu felst sérregla gagnvart þeirri almennu meginreglu stjórnsýsluréttar að mál beri að afgreiða í þeirri röð sem þau berast. Hins vegar verður að hafa í huga að forgangsröðun samkvæmt ákvæðinu má ekki leiða til óhóflegrar seinkunar á afgreiðslu annarra mála sem bíða afgreiðslu hjá stofnuninni. Beinir meiri hlutinn því til ráðherra og Umhverfis- og orkustofnunar að fylgjast vel með því að ákvæðið verði ekki til þess að aðrar þjóðhagslega mikilvægar framkvæmdir tefjist. Þá áréttar meiri hlutinn mikilvægi þess að farið verði yfir málsmeðferð friðlýsinga, ekki síður en orkunýtingar, með það fyrir augum að einfalda og skýra ferlið og tryggja framgang þeirra friðlýsinga sem stefnt er að.
Breytingartillögur.
Umhverfis- og orkustofnun leyfisveitandi samkvæmt heimildum í sérlögum.
Með frumvarpinu er lagt til að Umhverfis- og orkustofnun geti sameinað leyfisveitingu og heimildir sem falla undir valdsvið annarra stjórnvalda enda sé heimild fyrir því í viðkomandi sérlögum. Í 19. og 22. gr. frumvarpsins er að finna breytingar á annars vegar lögum um lax- og silungsveiði og hins vegar lögum um náttúruvernd sem líkt og fram kemur í greinargerð fela í sér tillögur um ráðstafanir í átt að því að gera Umhverfis- og orkustofnun að einum afgreiðslustað þegar einnig er skylt að afla tiltekinna heimilda annarra stofnana vegna starfsemi sem sótt er um leyfi fyrir. Með 19. gr. frumvarpsins er lagt til að ef heimild til mannvirkjagerðar í veiðivötnum varðar framkvæmd sem háð er leyfi Umhverfis- og orkustofnunar geti stofnunin veitt leyfi til mannvirkjagerðar í veiðivötnum að fenginni bindandi umsögn Fiskistofu. Með ákvæði 22. gr. frumvarpsins er lagt til að ef umsókn um undanþágu frá friðlýsingu varðar framkvæmd sem háð er leyfi Umhverfis- og orkustofnunar geti stofnunin veitt undanþágu að fenginni bindandi umsögn Náttúruverndarstofnunar. Í a-lið 32. gr. frumvarpsins er að finna ákvæði um málsmeðferð og sameinaða leyfisveitingu Umhverfis- og orkustofnunar. Þar kemur fram í 2. mgr. að stofnunin skuli afla umsagnar viðkomandi stjórnvalds um fram komna beiðni. Þá segir að við afgreiðslu leyfisins sé Umhverfis- og orkustofnun óheimilt að víkja frá niðurstöðu viðkomandi stjórnvalds.
Í umsögnum koma fram skiptar skoðanir um þessi ákvæði frumvarpsins. Annars vegar er þeim fagnað sem lykilákvæðum frumvarpsins sem feli í sér stór skref í átt að skilvirkari og gagnsærri stjórnsýslu. Hins vegar er, m.a. af hálfu Náttúruverndarstofnunar, lagst gegn breytingu með vísan til þess að með því sé verið að koma á fót óljósri stjórnsýslu auk þess sem verið sé að veikja hlutverk Náttúruverndarstofnunar. Um sé að ræða heimild stofnunarinnar til að veita undanþágu frá friðlýsingu sem hafi verið túlkuð þröngt. Stofnunin hafi yfirumsjón með friðlýstum svæðum og sé því best til þess fallin að taka ákvarðanir hvað þau svæði varðar. Fiskistofa gerði ekki athugasemdir við fyrirhugaða breytingu samkvæmt frumvarpinu. Meiri hlutinn áréttar það sem fram kemur í athugasemdum í greinargerð um 19. og 22. gr. frumvarpsins að málsmeðferð og efnisleg skoðun Fiskistofu eða Náttúruverndarstofnunar á umsókn um viðkomandi heimild eða undanþágu verður óbreytt. Þannig er gert ráð fyrir að faglegt mat stofnunarinnar verði það sama og er í greinargerð með frumvarpinu áréttað varðandi undanþágu frá ákvæðum friðlýsingar, að um er að ræða heimild til undanþágu sem eftir sem áður beri að túlka þröngt. Samkvæmt ákvæðum 19. og 22. gr. verður umsögn Fiskistofu annars vegar og Náttúruverndarstofnunar hins vegar bindandi fyrir Umhverfis- og orkustofnun. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að umsögn viðkomandi sérfræðistofnunar bindi afgreiðslu Umhverfis- og orkustofnunar við tiltekna niðurstöðu, þ.m.t. um skilyrði sem unnt er að binda umrædda heimild. Meiri hlutinn ítrekar einnig það sem fram kemur í áðurnefndri 2. mgr. a-liðar 32. gr. frumvarpsins að við afgreiðslu leyfis er Umhverfis- og orkustofnun óheimilt að víkja frá niðurstöðu viðkomandi stjórnvalds. Að mati meiri hlutans er ljóst að hin efnislega ákvörðun mun áfram hvíla hjá viðkomandi stjórnvaldi þar sem Umhverfis- og orkustofnun er óheimilt að víkja frá niðurstöðu þess við afgreiðslu leyfis. Eina breytingin sem tillaga frumvarpsins hefur í raun í för með sér er það hagræði fyrir umsækjanda að fá afgreiðslu einnar stofnunar í stað tveggja.
Í 2. mgr. b-liðar 19. gr. og 2. mgr. 22. gr. er kveðið á um að eftirlitsúrræði Fiskistofu og Náttúruverndarstofnunar taki jafnframt til eftirlits með heimildum Umhverfis- og orkustofnunar sem stofnunin hefur veitt að fenginni bindandi umsögn. Þá er kveðið á um að heimild sérfræðistofnunar til breytingar eða afturköllunar leyfis taki einnig til afturköllunar á bindandi umsögn. Í umsögn Samorku kom fram að ekki sé ljóst hvaða áhrif afturköllun á bindandi umsögn hefur. Þá kom fram í umsögn Náttúruverndarstofnunar að þörf sé á að skýra betur að afturköllun bindandi umsagnar muni leiða til þess að Umhverfis- og orkustofnun verði að afturkalla þá undanþágu sem hún hefur veitt enda séu þá forsendur fyrir henni brostnar. Tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið og leggur til að við a-lið 32. gr. frumvarpsins bætist nýr málsliður um að breyting eða afturköllun stjórnvalds á bindandi umsögn skuli tilkynnt Umhverfis- og orkustofnun, sem skuli þá eftir atvikum breyta leyfinu eða afturkalla leyfið.
Viðmið um tilkynningarskyldu vegna skógræktar.
Í a-lið 30. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á viðmiði um tilkynningarskyldu vegna skógræktar þannig að hún verði 50 ha. í stað 200 ha. Af því leiðir að nýræktun skóga sem tekur til 50 ha. svæðis eða stærra verður tilkynningarskyld til Skipulagsstofnunar. Þarf þar með að meta í hverju tilviki fyrir sig hvort skógrækt af þeirri stærð skuli háð umhverfismati samkvæmt lögunum með tilliti til eðlis, umfangs og staðsetningar. Í athugasemdum í greinargerð um ákvæðið kemur fram að þröskuldsgildi sem miðar við 200 ha. nái almennt ekki til skógræktarverkefna hér á landi og sé því í reynd ekki virkt. Nýræktun skóga feli í sér breytta landnýtingu og geti haft í för með sér miklar breytingar á vistkerfi og landslagi. Þá sé skógrækt ólík hefðbundinni ræktun í landbúnaði að því leyti að almennt verði að líta á hana sem langtímaráðstöfun á landi auk þess að hafa almennt mun meiri áhrif á landslag. Í umsögnum til nefndarinnar voru gerðar töluverðar athugasemdir við tillöguna. Annars vegar var lagst alfarið gegn henni, m.a. í umsögnum Skógræktarfélags Íslands, Skógræktarfélags Reykjavíkur og Skógfræðingafélags Íslands og bent á að hún leiði til stóraukins kostnaðar fyrir skógarbændur, landeigendur og aðra sem hyggjast ráðast í skógrækt þar sem standa þurfi straum af kostnaði vegna sérfræðivinnu við undirbúning og vinnslu tilkynninga til Skipulagsstofnunar. Þá sé umhverfismat gríðarlega kostnaðarsamt ákveði Skipulagsstofnun að framkvæmdin sé umhverfismatsskyld. Breytingin sé því til þess fallin að draga úr skógrækt og þar með vinna gegn loftslagsmarkmiðum Íslands um bindingu kolefnis með skógrækt. Skógrækt sé lykilþáttur í loftslagsaðgerðum, landbótum og verðmætasköpun á landsvísu en einungis 2% landsins séu þakin skógi eða kjarri. Þá var bent á að breytingin gangi gegn meginmarkmiði frumvarpsins um að auka skilvirkni og tryggja hraðari afgreiðslutíma í stjórnsýslu umhverfis- og orkumála enda ljóst að tilkynningum til Skipulagsstofnunar um fyrirhugaða skógrækt muni fjölga umtalsvert verði viðmiðið um tilkynningarskyldu fært úr 200 ha. í 50 ha. Hins vegar var breytingunni fagnað og á það bent m.a. í umsögnum Fuglaverndar, Náttúruverndarstofnunar og Náttúrufræðistofnunar að nýskógrækt sé framkvæmd sem geti haft umtalsvert neikvæð umhverfisáhrif. Skógrækt geti haft margvísleg áhrif á vistgerðir, fuglalíf, votlendi, líffræðilegan fjölbreytileika og landslag. Sérstaklega var bent á neikvæð áhrif á þéttleika mófuglastofna en þeir fuglar nýta sér flatlendi með lággróðri og votlendi til að byggja á afkomu sína. Helsta hættan sem steðji að fuglunum sé búsvæðaeyðing en þó að stofnar þeirra séu enn allstórir hafi þeir minnkað um allt að 30–40% á síðustu 10–15 árum.
Meiri hlutinn áréttar að breytingin sem lögð er til á viðmiðunarstærð skógræktar leiðir ekki af sér að öll slík verkefni fari í umhverfismat. Flokkur B í 1. viðauka laganna felur í sér tilkynningarskyldu, þ.e. framkvæmd sem ber að tilkynna til Skipulagsstofnunar til ákvörðunar um hvort hún skuli háð umhverfismati. Engin nýræktun skóga er matsskyld samkvæmt lögunum í dag og felur frumvarpið ekki í sér neina breytingu hvað það varðar. Í minnisblaði umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins til nefndarinnar, dags. 9. febrúar 2026, kemur fram að ef verkefni á svæði yfir 50 ha. er vel undirbúið og staðsett á svæði þar sem umhverfisáhrif eru óveruleg ljúki málinu á skimunarstigi án fulls mats. Þá segir í minnisblaðinu að nýræktun skóga feli í sér grundvallarbreytingu á landnotkun og vistkerfi. Þegar landi sem áður var mólendi, lyngmói eða votlendi sé breytt í skóg, breytist ásýnd lands, vatnafar og líffræðileg fjölbreytni. Þá sé 200 ha. viðmiðið margfalt hærra en almennt gildir um aðrar framkvæmdir samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana og einnig mun hærra en tíðkast í samanburðarlöndum. Ljóst er að skógrækt hefur mikil áhrif á landslag en líkt og fram kemur í athugasemdum í greinargerð frumvarpsins um 30. gr. er í lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013, skýr áhersla á landslagsvernd. Þá hefur Ísland staðfest landslagssamning Evrópu sem hefur það m.a. að markmiði að mörkuð sé stefna um landslagsvernd og mat á landslagi. Í umsögn Náttúrufræðistofnunar er bent á að samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana ber í umhverfismati að meta bein og óbein áhrif á líffræðilega og jarðfræðilega fjölbreytni. Að mati meiri hlutans er nauðsynlegt að gæta hvort tveggja sjónarmiða um að ekki megi leggja stein í götu skógræktar, m.a. með hliðsjón af loftslagsmarkmiðum, og sjónarmiða um vernd landslags og líffræðilegs fjölbreytileika. Með vísan til þess telur meiri hlutinn rétt að lækka viðmiðunarmörkin en þó ekki jafn bratt og frumvarpið leggur til. Leggur meiri hlutinn því til að viðmiðunarmörkin verði 100 ha. Þá fagnar meiri hlutinn þeirri vinnu sem Land og skógur stendur fyrir í samræmi við Land og líf, landgræðsluáætlun og landsáætlun í skógrækt, en líkt og fram kemur í umsögn stofnunarinnar voru nýlega gefin út gæðaviðmið við val á landi til skógræktar. Þá kom fram að fyrirhugað er að ráðast í kortlagningu svæða út frá skógrækt. Meiri hlutinn hvetur stofnunina til að flýta og vanda þá kortlagningu þar sem gera má ráð fyrir að slík vinna auki fyrirsjáanleika og geti stuðlað að víðtækari sátt um staðsetningu skógræktar.
Jarðborun.
Með 9. gr. frumvarpsins er lagt til að í stað þess að jarðborun, þ.e. framkvæmdin, sé starfsleyfisskyld hjá heilbrigðisnefnd skv. IV. viðauka laga um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, þá verði rekstur jarðbors starfsleyfisskyldur hjá Umhverfis- og orkustofnun skv. II. viðauka sömu laga. Breytingunni var fagnað í umsögnum Carbfix, Samtaka iðnaðarins, Samorku og Orku náttúrunnar þar sem um einföldun sé að ræða enda sé núverandi fyrirkomulag íþyngjandi og krefjist nýs leyfis fyrir hverja holu. Í umsögnum Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur og Samtaka heilbrigðiseftirlitssvæða var ákvæðið gagnrýnt og vísað til þess að með því að afnema starfsleyfisskyldu hverrar jarðborunarframkvæmdar hjá heilbrigðisnefndum og innleiða þess í stað starfsleyfisskyldu á jarðborinn sjálfan sé unnt að færa borinn milli borsvæða og hefja og ljúka borframkvæmd án sérstaks eftirlits með hverri framkvæmd. Jarðborun sé staðbundin framkvæmd með staðbundnum umhverfisáhrifum en umhverfisáhrif af borframkvæmdum snúist ekki einungis um tækið sjálft heldur allt sem því getur fylgt, t.d. geymsla á olíu, borsvarf með spilliefnum o.fl. Þá sé alla jafna verið að bora á á lítt röskuðum svæðum, í viðkvæmri náttúru eða jafnvel á vatnsverndarsvæðum. Með vísan til þess sé nauðsynlegt að hægt sé að setja sértæk skilyrði í starfsleyfið hverju sinni en óljóst sé af frumvarpinu hvort tilkynna þurfi um stakar borframkvæmdir sem sé forsenda þess að hægt sé að setja slík skilyrði.
Í minnisblaði ráðuneytisins til nefndarinnar er áréttað að með breytingu frumvarpsins sé greint með skýrari hætti á milli starfsleyfa jarðbora annars vegar og framkvæmdaleyfis sveitarfélags hins vegar. Starfsleyfi jarðbora sé á hendi Umhverfis- og orkustofnunar en efni leyfisins taki til búnaðar, tækni, almennra mengunarvarna og hæfis rekstraraðila. Framkvæmdaleyfi sé á hendi sveitarfélaga þar sem staðbundin umhverfisáhrif eru metin samkvæmt skipulagslögum og reglugerð um framkvæmdaleyfi nr. 772/2012. Í minnisblaðinu er að finna tillögu að breytingu á frumvarpinu til að tryggja yfirsýn eftirlitsaðila um hvar boranir eigi sér stað á hverjum tíma og til að auðvelda eftirlit með þeim borunum. Lagt er til að mælt verði fyrir um tilkynningarskyldu vegna færanlegrar starfsemi um staðsetningu og tímasetningu einstakra verka. Mun sú skylda þá ná til jarðbora og færanlegra malbikunarstöðva. Tekur meiri hlutinn undir þá tillögu ráðuneytisins og leggur til að við frumvarpið bætist ný grein þess efnis. Þá leggur meiri hlutinn til að brot gegn ákvæðinu geti varðað stjórnvaldssektum skv. 67. gr. laganna í samræmi við tillögu ráðuneytisins þar um í áðurnefndu minnisblaði. Meiri hlutinn vill jafnframt hnykkja á því að jarðboranir séu framkvæmdir af því tagi sem falla skuli undir útgáfu framkvæmdaleyfa, en verði ekki undanskildar þeim með vísan til þess að vera minni háttar framkvæmdir. Jafnframt er því beint til ráðuneytisins að yfirfara reglugerð um framkvæmdaleyfi að þessu leyti, og eftir atvikum bregðast við áhyggjum heilbrigðiseftirlita um að við umfjöllun og afgreiðslu framkvæmdaleyfa sé fjallað um atriði og sett sérstök staðbundin skilyrði, svo sem um geymslu á olíu, borsvarf með spilliefnum, hugað að varúð varðandi viðkvæma náttúru og vatnsvernd þar sem við á.
Rannsóknarleyfi og lög um skipulag haf- og strandsvæða.
Með 11. gr. frumvarpsins er lagt til að gildissviðsákvæði laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu verði útvíkkað. Þannig komi fram í 1. mgr. 1. gr. laganna að lögin taki einnig til rannsókna á orkulindum til undirbúnings raforkuvinnslu, sbr. 40. gr. raforkulaga, nr. 65/2003, á íslensku forráðasvæði innan sem utan netlaga en í gildandi lögum er ákvæðið bundið við rannsóknir á vatnsafli til raforkuframleiðslu. Í skýringum í greinargerð við ákvæðið kemur fram að breytingin sé tilkomin vegna samspils laganna og raforkulaga en í framkvæmd hafi ekki verið talið unnt að veita rannsóknarleyfi vegna sjávarfallavirkjana og vindorkuvera nema eingöngu innan netlaga. Lagt sé til að orðalag gildissviðsákvæðisins taki mið af 40. gr. raforkulaga en með því móti verði unnt að veita rannsóknarleyfi til undirbúnings vindorkuvera og sjávarfallavirkjana jafnt innan sem utan netlaga. Hugtakið auðlindir er skilgreint í 2. mgr. 1. gr. laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu en hugtakið orkulindir samkvæmt raforkulögum hefur víðtækari skírskotun en skilgreining 2. mgr. 1. gr. Meiri hlutinn áréttar að þrátt fyrir skilgreiningu 2. mgr. 1. gr. á auðlindum er með 11. gr. frumvarpsins átt við rannsóknir á orkulindum eins og þær eru skilgreindar í raforkulögum.
Í umsögnum Vestfjarðastofu og Skipulagsstofnunar um 11. gr. frumvarpsins var vakin athygli á lögum um skipulag haf- og strandsvæða, nr. 88/2018, en þau gildi um stefnu um skipulag slíkra svæða og strandsvæðisskipulag. Í strandsvæðisskipulagi sé sett fram stefna og ákvæði varðandi orkuvinnslu og mannvirkjagerð í samræmi við markmið laganna. Strandsvæðisskipulag gildi á svæðum utan netlaga og séu viðfangsefni þess m.a. vindmyllur og sjávarfallavirkjanir. Vegna breytingar frumvarpsins á gildissviði laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, þ.e. það sé fært til svæða utan netlaga, sé nauðsynlegt að leggja til breytingu á 3. mgr. 1. gr. laganna sem kveður á um hvaða lög önnur gildi um rannsóknir og nýtingu samkvæmt lögunum. Meiri hlutinn tekur undir það og leggur til að við upptalningu laga í nefndri 3. mgr. 1. gr. bætist lög um skipulag haf- og strandsvæða svo tryggt sé samræmi við þau lög.
Verndarsvæði og undanþága frá umhverfismati.
Með b-lið 28. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting á lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana að Skipulagsstofnun verði heimilt, án frekari málsmeðferðar, að ákveða að breyting á framkvæmdum eða framkvæmd undir viðmiðunarmörkum á verndarsvæðum sé ekki háð umhverfismati ef telja má augljóst á grundvelli fyrirliggjandi gagna að breytingin eða viðbótin hafi ekki í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif ein sér eða í samspili við áhrif annarra framkvæmda. Í umsögnum Landverndar og Vina íslenskrar náttúru var lagst gegn breytingunni, m.a. með vísan til þess að í henni fælist skerðing á varúðarreglu umhverfisréttar auk þess sem um sé að ræða óskýrt huglægt mat, þ.e. hvað teljist vera augljóst. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi varúðarreglunnar hvað varðar framkvæmdir á verndarsvæðum en áréttar að ákvæðið veitir Skipulagsstofnun einungis heimild til að falla frá frekari málsmeðferð þegar augljóst er að framkvæmd hafi ekki í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif. Ákvæðið felur í sér þrönga undantekningu sem ætlað er að koma í veg fyrir óþarfa stjórnsýslubyrði vegna smávægilegra framkvæmda sem hafa engin raunveruleg áhrif á verndargildi svæðis. Í umsögn Skipulagsstofnunar er bent á að í 1. mgr. 18. gr. laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana segir að framkvæmdir sem tilgreindar eru í flokki B í 1. viðauka við lögin skuli háðar umhverfismati þegar þær eru taldar líklegar til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif. Leggur stofnunin til breytingu á orðalagi b-liðar 28. gr. frumvarpsins til samræmis við orðalag 1. mgr. 18. gr. laganna. Þannig verði heimild Skipulagsstofnunar samkvæmt ákvæðinu bundin við það skilyrði að telja megi augljóst á grundvelli fyrirliggjandi gagna að breytingin eða viðbótin sé ekki líkleg til að hafa umtalsverð umhverfisáhrif. Tekur meiri hlutinn undir þessa tillögu Skipulagsstofnunar og leggur til breytingartillögu þess efnis.
Hinn 19. febrúar sl. voru samþykkt lög um sameiningu Skipulagsstofnunar og Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar ( þskj. 815, 256. mál) og er heiti nýrrar stofnunar Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun. Með vísan til þess leggur meiri hlutinn til breytingu á heiti stofnunarinnar í b-lið 28. gr. frumvarpsins.
Föngun koltvísýrings frá jarðvarmavirkjunum.
Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á viðauka laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana í þágu einföldunar, skýrleika og til samræmis við EES-rétt. Í umsögn Carbfix er bent á að umhverfismat sé mikilvægt og nauðsynlegt stjórntæki þegar ráðist er í framkvæmdir sem kunna að hafa veruleg áhrif á umhverfi. Ferlið við umhverfismat sé hins vegar þungt, tímafrekt og kostnaðarsamt og þurfi af þeim sökum að vera rökréttar ástæður fyrir því að framkvæmd verði matsskyld. Er þar tekið fram að lög um umhverfismat framkvæmda og áætlana setji óþarfa og óeðlilega kröfu um að föngun á koldíoxíði frá jarðvarmavirkjunum skuli ávallt háð mati á umhverfisáhrifum fremur en að hún sé tilkynningarskyld til Skipulagsstofnunar. Sú krafa hindri framgang loftslagsvænna verkefna sem samræmast áherslu stjórnvalda á að draga úr losun koltvísýrings, m.a. frá jarðvarmavirkjunum, hún sé ekki í neinu samræmi við eðli og umfang föngunar auk þess að vera séríslensk og ganga lengra en viðkomandi tilskipun ESB 2011/92. Niðurdæling koltvísýrings til steindabindingar í jörðu með Carbfix-aðferðinni sé matsskyld en óeðlilegt sé að því til viðbótar sé föngunin ein og sér sjálfkrafa matsskyld. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið Carbfix og leggur til breytingu á lið 3.19 í 1. viðauka þannig að föngun frá jarðvarmavirkjunum verði undanskilin í lið 3.19 og þar með matsskyldu. Hvað varðar tillögu Carbfix að breytingu liðar 3.19 bendir meiri hlutinn á að töluliður 3.20 tekur til þess sem fellur utan töluliðar 3.19. Föngun koltvísýrings frá jarðvarmavirkjunum fellur því undir þann lið og verður tilkynningarskyld.
Aðrar breytingar.
Auk þeirra breytinga sem lagðar eru til og gerð er grein fyrir hér að framan eru lagðar til nokkrar lagatæknilegar breytingar sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif.
Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi
BREYTINGU:
1. Í stað „VIII. kafla“ í 3. tölul. 3. gr. komi: ákvæði þessa kafla.
2. Á eftir 7. gr. komi ný grein, svohljóðandi:
Á eftir 14. gr. laganna kemur ný grein, 14. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi:
Tilkynningarskylda vegna færanlegrar starfsemi.
Umhverfis- og orkustofnun skal halda skrá yfir tilkynntar framkvæmdir og tryggja að upplýsingar séu aðgengilegar eftirlitsaðilum.
Ráðherra er heimilt að setja í reglugerð nánari ákvæði um form og efni tilkynningar, þar á meðal um tilkynningarfrest og rafræn skil gagna.
3. Á eftir 8. gr. komi ný grein, svohljóðandi:
Við 1. mgr. 67. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi: tilkynningarskyldu vegna færanlegrar starfsemi, sbr. 1. mgr. 14. gr. a.
4. Við 11. gr. bætist nýr liður, svohljóðandi: Á eftir orðinu „skipulagslög“ í 3. mgr. 1. gr. laganna kemur: lög um skipulag haf- og strandsvæða.
5. Í stað orðanna „hafi uppfyllt“ í 2. málsl. 2. mgr. c-liðar 12. gr. og 3. málsl. b-liðar 13. gr. komi: uppfylli.
6. Í stað tilvísunarinnar „4. mgr.“ í 2. mgr. b-liðar 19. gr. komi: 5. mgr.
7. Í stað tilvísunarinnar „viðauka II og II“ í a-lið 21. gr. komi: viðauka I og II.
8. 2. málsl. 1. efnismgr. 22. gr. orðist svo: Um skilyrði og málsmeðferð fer að öðru leyti skv. 1. og 2. mgr.
9. Við b-lið 28. gr.
a. Í stað orðanna „hafi ekki“ í 2. málsl. komi: sé ekki líkleg til að hafa.
b. Í stað orðsins „Skipulagsstofnun“ í 1. og 3. málsl. komi: Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun.
10. 29. gr. orðist svo:
Eftirfarandi breytingar verða á 1. mgr. 22. gr. laganna:
a. Á eftir d-lið kemur nýr stafliður, svohljóðandi, og breytist röð annarra stafliða samkvæmt því: upplýsingar um áhrif framkvæmdar á vatnshlot samkvæmt lögum um stjórn vatnamála.
b. Í stað tilvísunarinnar „a–d-lið“ í e-lið kemur: a–e-lið.
11. Við 30. gr.
a. Í stað tölunnar „50“ í a-lið komi: 100.
b. Við bætist nýr stafliður, e-liður, svohljóðandi: Á eftir orðunum „flokk A“ í tölul. 3.19 kemur: að frátöldum jarðvarmavirkjunum.
12. Við 2. mgr. a-liðar 32. gr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Breyting eða afturköllun stjórnvalds á bindandi umsögn skal tilkynnt Umhverfis- og orkustofnun sem skal þá eftir atvikum breyta leyfinu eða afturkalla það.
Alþingi, 17. mars 2026.
| María Rut Kristinsdóttir, form. |
Ása Berglind Hjálmarsdóttir, frsm. |
Dagur B. Eggertsson. | |
| Sigurður Helgi Pálmason. | Þóra Gunnlaug Briem. | ||
