Flm. (Guðrún Helgadóttir):
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breytingu á lögum nr. 67/1971, um almannatryggingar, með síðari breytingum. Frv. þetta liggur frammi á þskj. 185 og er 171. mál þingsins.
Frumvörp sama efnis hafa verið lögð fram fimm sinnum áður. Árið 1982 var lagt fram frv. þessa sama efnis sem stjfrv. 1983--1984 var svipað frv. lagt fram. Flm. voru þá Svavar Gestsson, Guðrún Helgadóttir, Steingrímur J. Sigfússon. Árið 1984 var enn lagt fram frv. og voru flm. þá hinir sömu, Svavar Gestsson, Guðrún Helgadóttir, Steingrímur J. Sigfússon. 1985--1986 kemur slíkt frv. enn fram og flm. enn hinir sömu. Árið 1986 leggja þessir þremenningar enn fram svipað frv. Og á síðasta löggjafarþingi var lagt fram sams konar frv. efnislega og voru þá flm. Svavar Gestsson, Margrét Frímannsdóttir og Skúli Alexandersson.
Tilgangur þessa frv. er sá að þeir sem sæta þurfa örorkumati eigi rétt á að áfrýja þeim dómi sem þeir verða að sæta séu þeir ekki sáttir við niðurstöðu. Íslendingar eru líklega einir þjóða um að fela örorkumat einum manni sem er tryggingayfirlæknir. Alls staðar annars staðar þar sem ég þekki til er slíkt mat í höndum fleiri en eins, gjarnan fólks frá félagsmálageiranum, auðvitað frá læknisfræðilega geiranum og oftast einhver starfsmaður lífeyrisdeildar tryggingastofnunar sem einnig kemur við sögu.
Það er öllum ljóst að óeðlilegt er að einn maður beri ábyrgð á öllu mati á örorku í landinu og sjúklingar eigi engan rétt á að fá endurmat á úrskurði hans. Við höfum um langt skeið heyrt gagnrýni um að við úrskurð örorku sé tekið of lítið tillit til félagslegra aðstæðna, atvinnustöðu, búsetu og annarra þeirra þátta sem 12. gr. almannatryggingalaga gerir ráð fyrir og matið sé alla jafna eingöngu læknisfræðilegt. Í lögum um almannatryggingar er afdráttarlaust ákvæði um aðra þætti en læknisfræðilega, en það segir í 12. gr. b-lið:
,,eru öryrkjar til langframa á svo háu stigi að þeir eru ekki færir um að vinna sér inn 1 / 4 þess er andlega og líkamlega heilir menn eru vanir að vinna sér inn í því sama héraði við störf sem hæfa líkamskröftum þeirra og verkkunnáttu og sanngjarnt er að ætlast til af þeim með hliðsjón af uppeldi og undanfarandi starfa.``
Hér er varla um það deilt að ætlast er til annars og meira en læknisfræðilegs mats. Í framkvæmd hefur það hins vegar verið svo hér hjá okkur að þetta mat hefur verið svo til eingöngu læknisfræðilegt. Ég hygg að ansi margir forustumenn verkalýðsfélaga kannist við það, og ég gæti trúað að hv. þm. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir þekkti nokkur dæmi, að fiskvinnslukonum og konum sem hafa fengist við ræstingar og misst hafa heilsu hefur verið tjáð að þær gætu vel unnið létt skrifstofustörf o.s.frv. og þá hefur lítið verið að því gætt hvort slík störf kæmu yfir höfuð til greina eða hvort þau væri að finna á staðnum.
Þegar slík mál koma upp er oftast komið til
starfsfólks Tryggingastofnunar og kvartað. Það getur auðvitað ekki gert neitt vegna þess að læknisfræðilegt mat blífur og sjúklingurinn á því miður engan möguleika á að fá leiðréttingu sinna mála nema þá í versta falli að leita til almennra dómstóla sem tæki auðvitað ár og dag og ómældan kostnað og er því næstum út úr dæminu.
Virðulegi forseti. Við erum öll sammála um að tilgangur almannatrygginga og þar með örorkulífeyris sé sá að gera öllu fólki kleift að eiga sér framfærslumöguleika. Það er auðvitað ekkert sjálfsagt að maður njóti örorkulífeyris, þó hann verði fyrir alvarlegri fötlun, geti hann stundað áfram það starf sem hann áður gegndi. Þess eru auðvitað fjölmörg dæmi. Hitt er jafnaugljóst að um þann sem verður fyrir fötlun og á enga kosti á að vinna sín fyrri störf gegnir allt öðru máli. Læknisfræðilega gætu þessir einstaklingar verið nákvæmlega jafnfatlaðir þannig að það er fráleitt að örorkumat byggist á læknisfræði einni saman og þetta held ég að hver einasta manneskja sjái. Það er ljóst að það eru aðrir þættir í lífi fólks sem hafa áhrif á afkomumöguleika þess og augljóst að tveir einstaklingar með sömu fötlun geta haft gerólíka aðstöðu til að sjá sér og sínum farborða. Þar kemur vitaskuld til menntun, búseta, atvinnuskilyrði og ótal margt fleira.
Mikil umræða hefur farið fram á undanförnum árum um þessi mál og þarf ekki lengra að leita en í nýútkomnu Mannlífi, tímariti, 10. tbl. í desember 1988, þar sem þessum málum eru gerð töluverð skil. Þar er vitnað til fyrri frumvarpa hv. þm. Svavars Gestssonar og virðulegs hæstv. ráðherra og þar er að finna viðtöl við margt fólk sem er gjörkunnugt þessum málefnum. Þar á meðal er viðtal við hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur. Ég vil leyfa mér að vitna aðeins í það sem þar er haft eftir henni, en þar er vitnað í umræðu sem fór fram á hinu háa Alþingi þegar málið var síðast flutt í október 1987. Þar segir svo, með leyfi virðulegs forseta:
,,Ég lít svo á að hér sé um að ræða eðlilegt réttlætismál``, sagði Guðrún Agnarsdóttir þegar blaðamaður Mannlífs innti hana álits á frv. um örorkumatsnefndina og hvað henni fyndist um að örorkumatið skuli vera í hendi
eins aðila eins og nú er. ,,Það hlýtur að vera ávinningur fyrir alla aðila að öryrkjar geti leitað annars álits, ekki aðeins fyrir bótaþega heldur einnig fyrir þann aðila sem hefur það erfiða hlutverk með höndum að meta örorku sem í þessu tilfelli er tryggingayfirlæknir. Ég lít ekki á frv. sem vantraust, hvorki á persónu tryggingayfirlæknis né embætti. En hér er oft um álitamál að ræða og miklir hagsmunir í húfi. Því er gott og oft nauðsynlegt að fá annað álit. Það er alltaf spurning hvernig eigi að standa að svona mati og ég er ekki viss um að útfærslan í frv. Svavars Gestssonar sé endilega sú rétta nema í stórum dráttum. Læknisfræðin er í sífelldri þróun og sérgreinar innan hennar eru ótal margar. Það er ekki ætlandi einum manni að hafa þetta allt á hendi sér. Það er heldur enginn óskeikull og óánægja á ekki alltaf við rök að
styðjast. En það gildir einu. Aðalatriðið er að fólk eigi sinn rétt á að um mál þess sé fjallað, sé það óánægt.``
Ég er innilega sammála þessum orðum hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur og þess vegna hef ég leitað til sérfræðinga víða að og hafði satt að segja þann hátt á að ég fékk þeim í hendur öll fyrri frumvörp þessa efnis og bað þá að leiðrétta það sem þeim fyndist hafa farið aflaga í þessum frumvörpum okkar. Upp úr þeirri samvinnu er það frv., sem hér er lagt fram, komið.
Hér er í þessu áðurnefnda tímariti einnig viðtal við hæstv. heilbrmrh. sem ég sá hér í húsinu áðan og harma að ekki skuli vera hér viðstaddur. Ég vildi biðja virðulegan forseta að kanna hvort ráðherra sé hér enn því að ég hygg að ég hafi nokkra ástæðu til að halda að hann taki undir þetta mál.
Í þessu tímariti tekur hæstv. ráðherra mjög undir að athuga þurfi þessi mál og vitnar þá í allsherjarendurskoðun á lögum um almannatryggingar. Hér er einnig rætt við ungt fatlað fólk, Vigni Guðmundsson, Aðalbjörgu Guðgeirsdóttur og Ásmar Brynjólfsson. Öllu þessu fólki ber vitaskuld saman um að það æskilegasta sé að þau geti unnið fyrir sér. En auðvitað þarf að aðstoða þau við það.
Hér er síðan viðtal við Kristínu Jónsdóttur þroskaþjálfa. Hún er sjálf fötluð og vann raunar um langt árabil í Tryggingastofnun ríkisins og er öllum hnútum kunnug varðandi þessi mál. Hún leggur á það áherslu að það sé gersamlega út í hött að sá klafi sé settur á einn mann að bera ábyrgð á öllu örorkumati í landinu. Það er enginn vafi á að þar verður að verða bót á og getur tæplega verið um að ræða pólitískt ágreiningsmál. Því miður hefur það orðið svo eins og oft gerist í okkar litla þjóðfélagi að þegar verið er að gera tillögur um breytingar á embætti eða starfi sem einn maður gegnir er það ævinlega tekið sem árás á hann og því afar erfitt að ræða málið málefnalega. Vissulega hafa þessi frumvörp okkar orðið bitbein þess á liðnum árum. Á því er enginn vafi.
Hv. þm. Guðni Ágústsson hefur borið fram fsp. í vetur um örorkubætur og örorkumat og það er engin tilviljun að hann gerir það og spyr m.a. hvernig læknisfræðilegt mat fari fram, hvort tekið sé tillit til félagslegra aðstæðna o.s.frv. Fjölmargir hv. þm. vita mætavel um þá óánægju sem ríkir með örorkumat. Til þeirra er leitað í miklum mæli og ég hygg að hver heilbrmrh. eftir annan hafi orðið fyrir löngum biðröðum á biðstofum sínum einmitt vegna þessara mála. Auðvitað er fáránlegt að það skuli ekki vera hægt að fá þetta leiðrétt. Hv. þingheimi skal tjáð, þar sem ég hef sjálf setið í heilbrigðis- og trygginganefndum sem um þessi mál hafa fjallað, að venjan hefur verið sú að til eru kallaðir starfsmenn Tryggingastofnunar og þá venjulega með tryggingayfirlækni í broddi fylkingar. Niðurstaðan er auðvitað ævinlega sú að honum finnst þetta vera eins og það á að vera og þar með hefur málið oltið um koll. Þannig má auðvitað ekki vinna verk á hinu háa Alþingi.
Það er svo umhugsunarefni sem kannski kemur
þessu máli ekki við, en ég hef áður vakið athygli á og leyfi mér að gera það enn hvernig þessi starfsemi hefur stækkað í meðförum. Sannleikurinn er sá að í lögum um almannatryggingar eru alveg ákveðin ákvæði um hverjar deildir séu í Tryggingastofnun ríkisins, hvað séu embætti þar og hvað séu störf. Samkvæmt lögum um almannatryggingar er ekkert til sem heitir læknadeild í Tryggingastofnun ríkisins. Þegar ég hóf þar störf árið 1971 unnu þar þrír læknar og einn ritari og virtist allt ganga með eðlilegum hætti. Síðan annaðist lífeyrisdeild greiðslur samkvæmt úrskurði. Mér er það minnisstætt að þegar ég hóf þar störf var eitt af fyrstu verkum okkar að fækka 33 umsóknareyðublöðum niður í eitt og það eyðublað er notað enn þann dag í dag og er hægt að sækja um allar bætur á því eina blaði og þótti flestu fólki heldur til bóta. En þá bar svo við að til starfa tók eyðublaðahönnuður hjá læknastofunni og mér hefur verið sagt að nú séu þar umsóknareyðublöð sem nái vel yfir 100. Þar vinnur nú fjöldi manns, ég hygg 17 manns, og þar er nú að finna stöðuheiti eins og aðstoðaryfirtryggingalæknir og þar eru sjö ritarar. Eyðublaðafjöldi er nú 131. Ég harma að hæstv. heilbrmrh. skuli ekki vera hér vegna þess að nú er talað um í alvörutóni að skera niður kostnað og reyna að draga saman starfsemi hins opinbera eftir því sem mögulegt er. Ég held að það mætti fara í gegnum greiðslur Tryggingastofnunarinnar öll þessi ár og komast að þeirri niðurstöðu að lítill sparnaður eða hagræðing hafi orðið af
öllu þessu starfsliði sem skyndilega þurfti til að koma á einhverju sem heitir læknadeild og er ekki til samkvæmt lögum. En þannig er stundum í okkar þjóðfélagi að hlutir gerast án þess að nokkur virðist stýra þeim. En þetta er kannski aukaatriði varðandi þetta mál því að frv. það sem hér er talað fyrir er fyrst og fremst borið fram til að verja það fólk sem verður að búa við þá niðurstöðu sem því er fengin og í mörgum tilfellum gerir því á engan hátt bærilegt að vera til í samfélagi við sitt fólk svo að nokkur sómi sé að. Vel kann að vera að til séu dæmi á hinn veginn, að þeir njóti hærri bóta sem síst þurfa.
En ég skal ekki, virðulegi forseti, taka meiri tíma. Ég held að hv. alþm. þekki þetta mál allvel. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að þetta frv. víkur að því leyti frá fyrri frumvörpum að hér eru gerð skýrari skil milli svokallaðs slysaörorkumats og örorkumats vegna tilfallandi veikinda. Það er reyndar nauðsynlegt og hefur einfaldlega verið yfirsjón okkar á liðnum árum vegna þess að um slysamötin gilda allt önnur lögmál, enda allt aðrir greiðendur, en það mat er þó gert í Tryggingastofnun þannig að það ber að hafa það með í frv. svo að öllu sé til skila haldið.
Ég vænti þess að það fari ekki svo enn einu sinni að hér verði málið stöðvað af ýmist einhverjum kjánalegum flokkspólitískum ástæðum eins og fyrir hefur komið eða ótta við að hér sé verið að ráðast að þeim manni sem þessu starfi gegnir. Svo er langt í frá. Hér er fyrst og fremst verið að huga að hagsmunum stórs hóps fólks sem á líf sitt undir því
að þarna sé rétt og vel að farið. Ég skora því á hv. þm. að styðja frv. og ég treysti auðvitað hv. heilbr.- og trn., sem ég legg til að málinu verði vísað til, til að gaumgæfa það nú af alvöru og án aðstoðar tryggingayfirlæknis að þessu sinni og að málið hljóti að sjálfsögðu alla þinglega meðferð. En ég held að það sé ekki sæmandi fyrir Alþingi Íslendinga að láta þessi mál vera eins og þau eru nú.
