Vantrauststillögur

Vantrauststillögur á ráðherra og ríkisstjórnir 1909–2024

Samkvæmt þingsköpum Alþingis er tillaga um vantraust á ríkisstjórn eða ráðherra lögð fram og afgreidd sem þingsályktunartillaga. Um meðferð slíkra tillagna gildir 2. mgr. 45. gr. laga um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991. Tillögurnar eru yfirleitt stuttorðar.

Á tímabilinu 1944–2024 voru lagðar fram 33 þingsályktunartillögur um vantraust á ríkisstjórnir eða einstaka ráðherra. Ein tillaga um vantraust á ríkisstjórn í heild var samþykkt. Það var árið 1950, þegar ríkisstjórn Ólafs Thors baðst lausnar.

Árið 1974 rauf Ólafur Jóhannesson forsætisráðherra þing áður en vantrauststillaga á ríkisstjórn hans kom til umræðu. Tillögur um vantraust á einstaka ráðherra hafa ýmist verið felldar, afturkallaðar eða þeim vísað frá, meðal annars að tillögu forsætisráðherra árið 1994.

Á tímabilinu 1909–1943 voru lagðar fram 14 þingsályktunartillögur um vantraust, ýmist á ríkisstjórn í heild eða einstaka ráðherra. Lengst af á heimastjórnartímanum, eða frá 1904 til 4. janúar 1917, var aðeins einn ráðherra Íslands í senn. Því er flokkun eldri vantrauststillagna ekki að öllu leyti sambærileg við það sem síðar varð, einkum eftir að fjölskipuð ríkisstjórn tók við árið 1917.

Tvær vantrauststillögur voru samþykktar í neðri deild Alþingis á þessu tímabili: árið 1909 gegn Hannesi Hafstein og árið 1911 gegn Birni Jónssyni. Af öðrum málum frá þessum tíma er þingrofið 1931 þekktast. Þá hætti Alþýðuflokkurinn að styðja minnihlutastjórn Framsóknarflokksins undir forsæti Tryggva Þórhallssonar vegna ágreinings um kjördæmaskipan. Tryggvi rauf þing og boðaði til nýrra kosninga.

Þrisvar sinnum á tímabilinu 1944–2024 var lögð fram sérstök tillaga um þingrof án þess að vantrauststillaga væri lögð fram samhliða:

Lýðveldið Ísland: Vantraustsillögur frá afnámi deildaskiptingar Alþingis 1991

  • Dagsetning: 18. júní 2024
    Tillaga: Vantraust á matvælaráðherra, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur (Vinstrihreyfingin – grænt framboð)
    Flutningsmenn: Bergþór Ólason og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson
    Afdrif: Tillagan var felld.
  • Dagsetning: 8. apríl 2024
    Tillaga: Vantraust á matvælaráðherra, Svandísi Svavarsdóttur (Vinstrihreyfingin – grænt framboð)
    Flutningsmenn: Inga Sæland o.fl.
    Afdrif: Tillagan var afturkölluð.
    Athugasemd: Forsendur tillögunnar voru taldar brostnar í kjölfar stjórnarskipta. Við myndun nýrrar ríkisstjórnar lét ráðherrann af því embætti sem gagnrýni flutningsmanna beindist að.
  • Dagsetning: 22. janúar 2024
    Tillaga: Vantraust á matvælaráðherra, Svandísi Svavarsdóttur (Vinstrihreyfingin – grænt framboð)
    Flutningsmenn: Inga Sæland o.fl.
    Afdrif: Tillagan var afturkölluð.
    Athugasemd: Ráðherra tók sér samdægurs tímabundið leyfi frá störfum vegna veikinda. Flutningsmenn töldu forsendur málsins þar með brostnar.

  • Dagsetning: 29. mars 2023
    Tillaga: Vantraust á dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson (Sjálfstæðisflokkurinn)
    Flutningsmenn: Þórhildur Sunna Ævarsdóttir o.fl.
    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 6. mars 2018
    Tillaga: Vantraust á dómsmálaráðherra, Sigríður Á. Andersen (Sjálfstæðisflokkurinn)
    Flutningsmenn: Logi Einarsson o.fl.
    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 7. apríl 2016
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Sigurðar Inga Jóhannssonar (Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn)
    Flutningsmenn: Árni Páll Árnason o.fl.
    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 4. apríl 2016
    Tillaga: Vantraust á forsætisráðherra, Sigmund Davíð Gunnlaugsson, og ríkisstjórn hans (Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn)
    Flutningsmenn: Árni Páll Árnason o.fl.
    Afdrif: Tillagan kom ekki til afgreiðslu.
    Athugasemdir: Forsætisráðherra sagði af sér embætti áður en tillagan kom til umræðu.

  • Dagsetning: 20. febrúar 2013
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur (Samfylkingin og Vinstrihreyfingin – grænt framboð)
    Flutningsmaður: Þór Saari
    Afdrif: Tillagan var afturkölluð.
    Athugasemdir: Tillagan var afturkölluð daginn eftir framlagningu. Flutningsmaður taldi forsendur fyrir eðlilegri málsmeðferð brostnar þar sem krafist var umræðu án þess að lögboðnum fresti þingskapa væri fylgt.

  • Dagsetning: 12. apríl 2011
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur (Samfylkingin og Vinstrihreyfingin – grænt framboð)
    Flutningsmenn: Bjarni Benediktsson o.fl.
    Afdrif: Tillagan var felld.
  • Dagsetning: 21. nóvember 2008
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Geirs Haarde (Sjálfstæðisflokkurinn og Samfylkingin)
    Flutningsmenn: Steingrímur J. Sigfússon o.fl.

    Afdrif: Tillagan var felld. 

  • Dagsetning: 12. október 1994
    Tillaga: Vantraust á ráðherra í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar (Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn)
    Flutningsmenn: Kristín Ástgeirsdóttir o.fl.
    Afdrif: Samþykkt var að vísa tillögunni frá.
    Athugasemdir: Frávísun var samþykkt að tillögu forsætisráðherra. 

Lýðveldið Ísland: Vantrauststillögur 1944–1991

  • Dagsetning: 29. nóvember 1989
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar (Framsóknarflokkurinn, Alþýðuflokkurinn, Alþýðubandalagið og Borgaraflokkurinn)
    Flutningsmenn: Þorsteinn Pálsson o.fl.
    Afdrif: Tillagan var felld.
  • Dagsetning: 26. apríl 1988
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar (Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn og Alþýðuflokkurinn)
    Flutningsmenn: Steingrímur J. Sigfússon o.fl.

    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 11. október 1984
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar (Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn)
    Flutningsmenn: Svavar Gestsson o.fl.

    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 16. nóvember 1982
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens (nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins, Framsóknarflokksins og Alþýðubandalagsins)
    Flutningsmenn: Kjartan Jóhannsson o.fl.

    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 18. febrúar 1976
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar (Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn)
    Flutningsmenn: Ragnar Arnalds o.fl.

    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 7. maí 1974
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar (Framsóknarflokkurinn, Alþýðubandalagið og Samtök frjálslyndra og vinstri manna)
    Flutningsmenn: Geir Hallgrímsson o.fl.
    Afdrif: Þing var rofið.
    Athugasemdir: Forsætisráðherra rauf þing áður en tillagan kom til umræðu.
  • Dagsetning: 18. desember 1972
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar (Framsóknarflokkurinn, Alþýðubandalagið og Samtök frjálslyndra og vinstri manna)
    Flutningsmenn: Jóhann Hafstein o.fl.

    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 18. nóvember 1968
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar (Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn)
    Flutningsmenn: Eysteinn Jónsson o.fl.
    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 24. nóvember 1967
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar (Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn)
    Flutningsmaður: Eysteinn Jónsson o.fl.
    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 21. mars 1966
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar (Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn)
    Flutningsmenn: Eysteinn Jónsson o.fl.

    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 31. október 1963
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Ólafs Thors (Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn)
    Flutningsmenn: Hannibal Valdimarsson o.fl.

    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 11. október 1961
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Ólafs Thors (Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn)
    Flutningsmenn: Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson

    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 28. febrúar 1961
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Ólafs Thors (Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn)
    Flutningsmenn: Hermann Jónasson o.fl.
    Afdrif: Tillagan var felld.
  • Dagsetning: 31. janúar 1956
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Ólafs Thors (Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn)
    Flutningsmenn: Gils Guðmundsson og Bergur Sigurbjörnsson 

    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 22. október 1954
    Tillaga: Vantraust á menntamálaráðherra, Bjarna Benediktsson (Sjálfstæðisflokkurinn)
    Flutningsmenn: Gils Guðmundsson og Bergur Sigurbjörnsson

    Afdrif: Tillagan var felld.
    Athugasemdir: Breytingartillaga um vantraust á ríkisstjórnina í heild var einnig felld.

  • Dagsetning: 25. febrúar 1950
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Ólafs Thors (Sjálfstæðisflokkurinn)
    Flutningsmenn: Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson
    Afdrif: Tillagan var samþykkt.
    Athugasemdir: Ríkisstjórnin baðst lausnar 2. mars. Þetta er eina tilvikið þar sem vantraust á ríkisstjórn hefur verið samþykkt á sameinuðu Alþingi.
  • Dagsetning: 18. mars 1949
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar (Alþýðuflokkurinn, Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn)
    Flutningsmenn: Brynjólfur Bjarnason o.fl.
    Afdrif: Tillagan var felld.
  • Dagsetning: 14. maí 1947
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar (Alþýðuflokkurinn, Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn)
    Flutningsmenn: Einar Olgeirsson o.fl.

    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 11. apríl 1946
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Ólafs Thors (Sjálfstæðisflokkurinn, Sósíalistaflokkurinn og Alþýðuflokkurinn)
    Flutningsmenn: Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson

    Afdrif: Tillagan var felld.

  • Dagsetning: 23. október 1944
    Tillaga: Vantraust á ríkisstjórn Ólafs Thors (Sjálfstæðisflokkurinn, Sósíalistaflokkurinn og Alþýðuflokkurinn)
    Flutningsmaður: Jónas Jónsson
    Afdrif: Tillagan var felld.

Konungsríkið Ísland: Vantrauststillögur 1918–1944

Heimastjórnartíminn 1904–1918: Vantrauststillögur frá 1909

  • Dagsetning: 7. september 1918
    Tillaga: Vantraust á atvinnumálaráðherra, Sigurð Jónsson (Framsóknarflokkurinn)
    Flutningsmenn:  Sigurður Stefánsson og Halldór Steinsson 
    Afdrif: Samþykkt var að vísa tillögunni frá.
    Athugasemdir: Breytingartillögu um vantraust á fjármálaráðherra var vísað frá samhliða megintillögunni.
  • Dagsetning: 16. mars 1911
    Tillaga: Vantraust á ráðherra, Kristján Jónsson (utan flokka)
    Flutningsmenn: Skúli Thoroddsen o.fl.
    Afdrif: Samþykkt var að vísa tillögunni frá.
  • Dagsetning: 24. febrúar 1911
    Tillaga: Vantraust á ráðherra, Björn Jónsson (Sjálfstæðisflokkurinn)
    Flutningsmenn: Benedikt Sveinsson o.fl.
    Afdrif: Tillagan var samþykkt.
  • Dagsetning: 22. febrúar 1911
    Tillaga: Vantraust á ráðherra, Björn Jónsson (Sjálfstæðisflokkurinn)
    Flutningsmenn: Ari Jónsson o.fl.
    Afdrif: Tillagan var ekki rædd.
  • Dagsetning: 23. febrúar 1909
    Tillaga: Vantraust á ráðherra, Hannes Hafstein (Heimastjórnarflokkurinn)
    Flutningsmenn: Skúli Thoroddsen o.fl.
    Afdrif: Tillagan var samþykkt.