Sólveig Pétursdóttir:
    Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir til hv. fjh.- og viðskn. fyrir samhljóða álit hennar sem gerð var grein fyrir áðan af hv. 3. þm. Norðurl. e. Ég taldi mig hafa gert nokkuð nákvæma grein fyrir máli þessu í framsögu, en vegna orða hæstv. fjmrh. áðan sé ég ástæðu til að skýra þetta mál nánar.
    Ég hlýt að lýsa undrun minni yfir því að hæstv. fjmrh. sé að gera tilraun til að rjúfa þá samstöðu sem um þetta mál hefur skapast. Ég get engan veginn fallist á að þetta mál snúist um baráttu gegn skattsvikum heldur er hér um að ræða rétt einstaklingsins gegn ríkisvaldinu og mun ég færa fyrir því rök hér á eftir m.a. með tilvitnum í umsagnir í þessu máli. Þær voru margar og allar jákvæðar nema sú sem síðast barst og var frá fjmrn.
    Vegna orða hv. þm. Sighvats Björgvinssonar vil ég halda því fram að orð hans byggist nokkuð á misskilningi, sérstaklega varðandi lífeyrisréttindi, og hygg ég að það skýrist hér á eftir.
    Ég vil byrja á að vitna í minnistriði frá fjmrn. um þetta frv. og vil greina frá því hér, með leyfi virðulegs forseta. En þar segir í upphafi:
    ,,Vegna þess sem frá er greint í ofannefndu frv. skal viðurkennt að nákvæm athugun í þessum efnum fór ekki fram er frv. að ofangreindum lögum voru samin og ekki var hirt um að leita til sérfróðra manna á sviði skiptaréttar. Þeir sem að samningu frumvarpanna unnu voru hins vegar sammála um að nauðsynlegt væri þegar litið væri til eðlis umræddra skattkrafna að tryggja þeim forgang við gjaldþrotaskipti. Í raun má segja að fjmrn. hafi jafnan litið svo á að afdregin þinggjöld einstaklinga, svo og söluskattur, væru í raun vörslufé hjá launagreiðendum og þeim sem stunda söluskattsskylda starfsemi. Því væri eðlilegt við gjaldþrot að ríkissjóður gæti gengið að fénu eins og hver annar eigandi munar í vörslu hins gjaldþrota aðila og skipti ekki máli í því sambandi þó ekki sé skylt að halda sköttunum sérgreindum í rekstrinum.``
    Hér er byggt á sömu sjónarmiðum og hæstv. fjmrh. byggði á í ræðu sinni áðan. Það er misskilningur vegna þess að það er ekki hægt að líta á þetta fé sem vörslufé í búi. Öll lagaleg rök mæla gegn því því að segja má að hér sé þá um eignarrétt ríkisins að ræða í stað kröfuréttar. Þetta er fræðilegt atriði sem ég bið menn um að athuga. Í þessu sambandi má benda á fyrra álit réttarfarsnefndar sem ég vitnaði í með framsögu minni með þessu frv. en þar segir m.a., með leyfi virðulegs forseta:
    ,,Ef litið yrði svo á að innheimtumaður njóti þrátt fyrir framangreint eignarréttinda að afdregnum opinberum gjöldum í vörslum launagreiðanda yrði hætt við að tilkall hans á þeim grunni reynist haldlítið. Eignarréttur innheimtumanns gæti með þessum hætti aðeins tekið til peninga í vörslum bús sem launagreiðandi hefur haldið eftir í stað þess að greiða launþega. Tilvist peninga eða bankainnistæðna í vörslum þrotabúa er sjaldséð. Sérréttindi innheimtumanns yrðu því að engu ef peningaeign væri

engin í búi þó svo því tilheyrðu aðrar eignir, t.d. fasteign sem síðar yrði umbreytt í peninga. Hugsanleg eignarréttindi innheimtumanns gætu ekki beinst að fjármunum af slíkum uppruna.
    Enn fremur segir í þessum minnisatriðum frá fjmrn.: ,,Ef kröfum sem þessum er ekki tryggður forgangur, einkum vegna hins eignarréttarlega ívafs þeirra, má jafnvel líta svo á að öðrum kröfuhöfum sé tryggð ,,ólögmæt`` auðgun þar sem verið sé að draga inn í skiptin fé sem tilheyrir ekki búinu. Það er þessi hugsun sem fyrst og fremst býr að baki lagafyrirmælanna um forgangsröð staðgreiðslunnar og virðisaukaskattsins. Vissulega kunna ákvæði sem þessi að rýra möguleika veðkröfuhafa til þess að ná fullnustu í þrotabúum. Það þykir hins vegar réttlætanlegt þegar tekið er tillit til eðlis þeirra skattkrafna sem hér um ræðir.``
    Það er ekki einungis að þau rök sem hér eru færð fram af hálfu ráðuneytisins séu andstæð gildandi lögum, venjum og ríkjandi viðhorfum heldur er hér beinlínis verið að ganga á rétt einstaklingsins í þessu þjóðfélagi gagnvart ríkisvaldinu. Það er svo sem ekkert nýtt þegar litið er til aðgerða þessarar ríkisstjórnar. En hér er ætlunin einnig að færa réttarstöðu okkar í þá stöðu sem hér ríkti þegar við bjuggum við konungsvald eins og fram hefur komið í umræðum hér áður og að sjálfsögðu er þetta þvert á ríkjandi löggjafarviðhorf á Vesturlöndum.
    Ég sé ástæðu til að halda áfram að vitna í fræðilegar umsagnir í þessu máli vegna þeirra orða sem hér hafa fallið og mun því vitna næst í umsögn frá réttarfarsnefnd, en þar segir m.a. um þetta efni, með leyfi virðulegs forseta: ,,Fyrirmæli VIII. kaflans``, og hér er verið að vísa í skiptalög, ,,lýsa innbyrðis rétthæfi þessara krafna af nákvæmni og má því augljóst vera að best fari á að allar forgangskröfur séu taldar þar á einum stað í samhengi en ekki í sérlögum. Getur réttarfarsnefnd því tekið undir ummæli í athugasemdum með frumvarpinu sem að þessu lúta, auk þess sem þar kemur fram um ómarkvissar tilvísanir umræddra ákvæða laga nr. 45/1987 og 50/1988 til 82. gr. laga nr. 3/1878 því veruleg óvissa getur verið um hvernig þær skuli skýrðar.`` --- Það er haldið hér áfram og segir síðan: ,,Telur réttarfarsnefnd því unnt að
samsinna því grundvallarviðhorfi frumvarpsins að kröfur um opinber gjöld eigi ekki almennt að njóta rétthærri stöðu við búskipti en kröfur skuldheimtumanna að öðru leyti`` og er það rakið nánar.
    Enn fremur segir: ,,Í 1. gr. frumvarpsins er sem áður segir gert ráð fyrir brottnámi sérreglu 2. mgr. 29. gr. laga nr. 45/1987, um stöðu kröfu um staðgreidd opinber gjöld í skuldaröð. Réttarfarsnefnd telur rök ekki standa til að kröfur sem þessar njóti stöðu í rétthæsta flokki peningakrafna í skuldaröð skv. 82. gr. laga nr. 3/1878 [sem eru skiptalögin] eins og núgildandi regla kveður á um, jafnvel í þeim mæli að kröfur þessar geti hugsanlega staðið veðkröfum framar. Í þessum efnum má hafa hliðsjón af því að

kröfur sem þessar verða til á þann hátt að launagreiðandi heldur peningafjárhæð eftir af útborguðum launum starfsmanns. Krafa starfsmannsins sjálfs um vangoldin laun nyti einvörðungu stöðu skv. 84. gr. skiptalaga sem er talsvert réttlægri en krafa innheimtumanns um staðgreiðslufé.`` --- Og ég bið hv. þm. um að taka eftir því sem ég segi hér á eftir --- ,,Verður að telja í hæsta máta óeðlilegt að hlutdeild í ógreiddri vinnulaunakröfu geti hækkað í skuldaröð við það eitt að hún hafi færst í hendur hins opinbera en sá er kjarninn í núgildandi skipan samkvæmt ívitnuðu ákvæði laga nr. 45/1987. Ef rök þykja á annað borð standa til forgangsstöðu staðgreiðslufjár við búskipti verður að telja ljóst með tilliti til lagasamræmis að lengra verður ekki gengið í þeim efnum en að veita þeim kröfum jafna stöðu við vinnulaunakröfur og skipa þeim þannig í skuldaröð samkvæmt 84. gr. skiptalaga. Ef sú leið yrði farin má hins vegar telja sýnt að kröfur um staðgreiðslufé gætu vegna umfangs síns mjög skert möguleika annarra kröfuhafa samkvæmt 84. gr. skiptalaga til að fá fulla greiðslu krafna sinna við búskipti`` --- og vænti ég þess að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sé hér til að hlýða á mitt mál --- ,,en sú skerðing gæti t.d. bitnað á launþegum, lífeyrissjóðum, styrktarsjóðum stéttarfélaga, svo og þeim sem eiga bótakröfur vegna vinnuslysa á hendur gjaldþrota eða látnum vinnuveitanda. Verður trauðla séð að hagsmunir ríkis eða sveitarfélaga af innheimtu opinberra gjalda séu svo ríkir að þeir eigi að skerða réttindi kröfuhafa sem þessara. En að auki má taka hér tillit til`` --- eins og hefur verið ítrekað áður í þessari umræðu --- ,,að innheimtumenn njóta ýmissa sérstakra þvingunar- og fullnustuúrræða samkvæmt reglum laga nr. 45/1987 til að knýja fram greiðslu staðgreiðslufjár fyrir gjaldþrotaskipti.
    Í þessu ljósi og á grundvelli þeirra meginviðhorfa um skuldaröð sem var áður lýst hefur réttarfarsnefnd ekkert við 1. gr. frumvarpsins að athuga.``
    Enn fremur segir um 2. gr. frv.: ,,Þar er gert ráð fyrir afnámi reglu 2. mgr. 28. gr. laga nr. 50/1988 sem veitir kröfum um vangoldinn virðisaukaskatt stöðu samkvæmt 82. gr. laga nr. 3/1878 [þ.e. skiptalögunum] við búskipti eða sem fyrr segir í rétthæsta kröfuflokk. Virðisaukaskattur samkvæmt lögum nr. 50/1988 mun eiga að koma í stað söluskatts samkvæmt núgildandi lögum nr. 10/1960. Kröfur um vangoldinn söluskatt hafa frá gildistöku laga nr. 32/1974 notið stöðu í skuldaröð samkvæmt 85. gr. skiptalaga eða með öðrum orðum talist almennar kröfur við búskipti. Ekki verður séð að nein rök standi til að virðisaukaskattur eigi að njóta rétthærri stöðu í skuldaröð en söluskattur hefur notið og hefur réttarfarsnefnd því ekkert við 2. gr. frv. að athuga, enda er skipan þeirrar reglu í samræmi við áðurgreind meginviðhorf við skuldaröð.``
    Þá kemur næst að umsögn frá skiptaráðanda í Reykjavík, Ragnari Hall, þar sem hann talar fyrst um gjaldþrotaskipti og skýrir frá þeirri meginreglu við slík skipti að ,,skuldheimtumenn sem ekki njóta sérstakra tryggingaréttinda í eignum þrotabús, t.d. veðréttar, eigi

hlutfallslega jafnan rétt til úthlutunar úr slíku búi. Sérhvert lagaákvæði sem mælir fyrir um sérstakan rétt tiltekins kröfuhafa umfram aðra felur í raun í sér frávik frá þessari meginreglu.``
    Það er sem sé lögð hér áhersla á jafnræði kröfuhafa í þessu máli svo sem komið hefur fram áður. Enn fremur er rætt um að þessi tilvísun í 82. gr. skiptalaga sé vægast sagt afar óheppileg og leiði til verulegrar réttaróvissu.
    Það sem er kannski alvarlegast er enn fremur sú niðurstaða sem skiptaráðandi í Reykjavík kemst að. Hann segir: ,,Ef þessi niðurstaða er rétt hefur það í för með sér þá reglu að þær kröfur sem hér um ræðir verða við úthlutun fremstar í skuldaröð hvað sem líður þinglýstum veðréttindum.``
    Hv. þm. geta rétt ímyndað sér hvað slíkt mun hafa í för með sér og þá er ég ekki, hæstv. fjmrh., bara að tala um banka eða fjárfestingarsjóði heldur hinn almenna borgara sem getur jafnvel misst aleiguna við venjuleg viðskipti eins og sölu á bifreið eða íbúð. Þetta fólk hlýtur að eiga rétt á því að hagsmuna þess sé gætt hér á hinu háa Alþingi.
    Enn fremur kemur fram í þessari umsögn um virðisaukaskatt að ,,ætla má að greiðendur slíks skatts verði talsvert fleiri en greiðendur söluskatts eru við núverandi skipan. Af því verður að draga þá ályktun að kröfur vegna ógreidds virðisaukaskatts muni koma fram í hlutfallslega fleiri tilvikum við gjaldþrotaskipti en söluskattskröfur gera nú. Undirritaður er þeirrar skoðunar að verði umræddar lagagreinar látnar standa óhaggaðar og skýrðar með þeim
hætti sem nú var lýst muni það í reynd hafa í för með sér að gjaldþrotaskipti muni fara fram nánast eingöngu í þágu innheimtuaðila ríkissjóðs en aðrir kröfuhafar muni sárasjaldan eiga nokkurn möguleika á greiðslum upp í kröfur sínar.``
    Eins og ég var að benda hæstv. fjmrh. á áðan er þar um að ræða hinn almenna borgara þessa lands sem getur misst aleigu sína, ekki bara banka eða fjárfestingarsjóði.
    Ég er því næst með umsögn frá Verslunarráði Íslands þar sem segir í lokin: ,,Það liggur fyrir að Gjaldheimtan í Reykjavík mun gera kröfur um að skuldir vegna staðgreiðslu opinberra gjalda fari fram fyrir veðkröfur ef slík mál koma upp. Því er ljóst að veruleg óvissa mun skapast í sambandi við allar lánveitingar gegn veðum. Þessi óvissa verður enn þá meiri þegar virðisaukaskatturinn er kominn á. Því er brýnt að það frv. sem hér liggur fyrir verði samþykkt hið snarasta.``
    Hér er líka umsögn frá Félagi íslenskra iðnrekenda: ,,Félag íslenskra iðnrekenda tekur mjög eindregið undir þau sjónarmið sem fram koma í greinargerð með frumvarpinu, enda um algjört sanngirnismál að ræða, einkum gagnvart fyrirtækjum í samkeppnisiðnaði. Félag íslenskra iðnrekenda mælir því með því að frumvarpið verði samþykkt og þannig tryggt að íslensk fyrirtæki búi við sams konar réttarreglur og erlendir keppinautar þeirra á Vesturlöndum.``
    Umsögn frá Seðlabanka Íslands: ,,Seðlabanki

Íslands fellst á sjónarmið flutningsmanna frumvarpsins sem fram koma í greinargerð með frumvarpinu og leggur því til að frumvarpið verði samþykkt.``
    Umsögn frá Sambandi íslenskra viðskiptabanka sem Stefán Pálsson ritar undir: ,,Sambandið styður þær breytingartillögur sem felast í frumvarpinu og telur mjög mikilvægt að þær nái fram að ganga á yfirstandandi þingi.``
    Umsögn frá Lögmannafélagi Íslands: ,,Fundarmenn voru sammála um að mæla með frv. til l. um breytingu á lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Á fundi stjórnar í gær var samþykkt að kynna yður álit laganefndar og taka jafnframt fram að stjórnin sé því sammála.``
    Þessi umsögn hefur hér því tvöfalt vægi. Það er í fyrsta lagi álit laganefndar Lögmannafélagsins og álit stjórnar Lögmannafélagsins.
    Að lokum vil ég vitna í bréf sem Gestur Jónsson hrl. ritaði formanni hv. fjh.- og viðskn. Nd. Hann er reyndar formaður Lögmannafélags Íslands. Þau sjónarmið sem þar koma fram skýra kannski enn fremur hvað hér er um að ræða þar sem hann mælir með því að þetta frv. verði samþykkt og segir að það sé hið mesta þarfaþing. En þar segir, með leyfi virðulegs forseta:
    ,,Greinargerðin með frumvarpinu lýsir því ágætlega hve núverandi reglur um forgang staðgreiðslu skattkrafna og krafna um virðisaukaskatt eru í mikilli andstöðu við það meginviðhorf að jafnræði eigi að vera á milli kröfuhafa í þrotabúum. Samkvæmt orðalagi laganna virðist mega skilja þau á þann hátt að kröfur ríkissjóðs í þessu efni gangi á undan veðkröfum. Úr þessu hefur þó ekki verið skorið fyrir dómstólum eftir því sem ég best veit.``
    Allt tal manna áðan um að þetta kerfi hafi reynst vel hlýtur að vera marklaust vegna þess að það hefur einfaldlega ekki reynt á það enn þá.
    En áfram heldur í þessu bréfi: ,,Á venjulegu máli þýðir núverandi skipan að sú hætta er fyrir hendi að maður sem selur öðrum manni hlut, t.d. bíl, og lánar allt söluverðið gegn þinglýstu veði á 1. veðrétti í bílnum á það á hættu ef kaupandinn verður gjaldþrota og skuldar virðisaukaskatt eða staðgreiðslu að ríkissjóður hirði allt andvirði bílsins úr þrotabúinu. Með öðrum orðum: veðréttur seljandans víkur fyrir kröfu ríkissjóðs.
    Það er staðreynd að innheimtumenn ríkissjóðs hafa ýmis úrræði sem aðrir kröfuhafar hafa ekki. Mér finnst ekki ástæða til þess að auka þessi forréttindi ríkisins á kostnað venjulegra kröfuhafa í þrotabúum. Staðreyndin er auðvitað sú að ríkið hefur oftast, þrátt fyrir allt, meiri mátt til að taka á sig tapaða kröfu vegna gjaldþrots skuldara heldur en einstaklingar og fyrirtæki hafa.
    Mér finnst líklegt að hugsunin á bak við núverandi forgang þessara skattkrafna hafi verið sú að reyna að gera mönnum erfiðara fyrir í því að losna undan að skila fjármunum til ríkissjóðs sem þeir hafa innheimt fyrir ríkisins hönd. Sú hugsun er auðvitað af hinu

góða. Mér sýnist vandamálið vera það að menn hafa valið leið þar sem ríkið nær fjármunum hugsanlega til sín, ekki á kostnað vanskilamanns heldur á kostnað annarra lánardrottna hans. Það þykir mér lítið réttlæti.
    Ef löggjafinn telur ástæðu til aðgerða gegn þeim vanskilamönnum sem ekki skila vörslufé tel ég miklu nær að líta til þess hvort ekki sé rétt að endurskoða refsiviðurlög gegn þessari gjörð. Slík viðurlög hitta þó þann fyrir sem sekur kann að vera en ekki bara viðsemjendur hans.``
    Hæstv. forseti. Skiptir álit þessara aðila bara engu máli fyrir hæstv. fjmrh.?
    Ég vil að lokum ítreka það sem ég sagði í lok framsögu minnar þar sem hæstv. fjmrh. var reyndar viðstaddur. Ég bað hann þá um álit hans á þessu máli sem hann ekki sinnti.
    Verði ákvæði laga um virðisaukaskatt og um staðgreiðslu skatta látin standa óbreytt hvað varðar stöðu slíkra krafna í skuldaröð við skipti á þrotabúum skuldara mun það óhjákvæmilega hafa í för með sér röskun á grundvelli kröfuréttinda almennt og verulega óvissu fyrir allt viðskiptalíf í landinu. Þannig verður ekki betur séð en að núverandi skipan þessara mála leiði til þeirrar niðurstöðu að virðisaukaskatturinn sem væntanlega kemst til framkvæmda um næstu áramót muni færast í skuldaröð fram fyrir samningsveðrétt í fasteignum. Einfaldast er e.t.v. að skoða þetta með dæmi:
    Banki er með 1. veðrétt í fasteign atvinnufyrirtækis til tryggingar skuld að fjárhæð 10 millj. kr. samkvæmt þinglýstu skuldabréfi. Bú fyrirtækisins er tekið til gjaldþrotaskipta. Við skiptameðferð búsins er samþykkt virðisaukaskattskrafa sem nemur 25 millj. kr. Fasteignin er seld fyrir 20 millj. og aðrar eignir búsins seljast fyrir 3 millj. Við þessar aðstæður færu allar eignir þrotabúsins að frádregnum skiptakostnaði upp í virðisaukaskattskröfuna. Bankinn sem lánaði fyrirtækinu út á ,,hreint`` veðbókarvottorð fær ekkert og þá ekki heldur aftari kröfuhafar.
    Þetta einfalda dæmi sýnir svo ekki verður um villst að hagsmunir viðskiptalífsins krefjast þess að þessum reglum verði tafarlaust breytt. Það er ekki einungis um að ræða að menn kunni að missa þá tryggingu sem þeir hafa haft í þinglýstum veðum heldur einnig að þá verði lítið gagn að veðbókarvottorðum þar sem ekki yrði hægt að ganga úr skugga um hversu há forgangskrafa ríkissjóðs yrði. Hvernig færi þá með húsbréfin sem hæstv. ríkisstjórn leggur ofurkapp á að koma í gegnum hið háa Alþingi? Hvernig ætla menn að meta veðhæfni eigna við þessar kringumstæður? Það er kannski vert að íhuga það.
    En það sem er kannski alvarlegast er að núverandi skipan gæti haft það í för með sér að verr yrði staðið að innheimtu þessara skatta þar sem skattheimtumenn gætu freistast til að hugsa sem svo að þeir fengju þessa peninga hvort sem er greidda úr búinu.
    Hæstv. forseti. Það er álit okkar flm. að ekki sé einungis brýn nauðsyn á að leiðrétta ónákvæma lagasetningu heldur sé hér stórlega vegið að réttarstöðu þegnanna gagnvart ríkisvaldinu sem

óþolandi sé með öllu. Það er von okkar að hv. þm. séu sömu skoðunar og veiti frv. því brautargengi hið fyrsta með samþykkt þess.