Málmfríður Sigurðardóttir:
    Virðulegi forseti. Við ræðum hér vegáætlun sem liggur nú fyrir frágengin af hálfu Vegagerðar ríkisins og fjvn. og annarra þeirra aðila sem að því máli koma. Skemmst er af því að segja að minni hl. fjvn. getur engan veginn sætt sig við þau vinnubrögð sem viðhöfð voru við meðferð þessa máls af hálfu meiri hl. nefndarinnar. Að auki erum við langt frá því sátt við þær ákvarðanir sem lagðar eru til grundvallar áætluninni. Er þar fyrst að telja að sérmerktir tekjustofnar Vegagerðar ríkisins eru skertir um tæpar 700 millj. sem renna í ríkissjóð. Hingað til hefur engin ríkisstjórn framið slíkar gripdeildir.
    Í þeim stjórnarsáttmálum sem ég hef séð frá fyrri árum er alls staðar lögð áhersla á mikilvægi þess að bæta samgöngur og það enda talin meginforsenda þess að byggð haldist um landið svo sem við teljum að æskilegt sé. Ég ætla ekki að hafa uppi langt mál um mikilvægi góðra samgangna, það er hv. þingheimi eins ljóst og mér, en ég vitna til sáttmála hæstv. ríkisstjórnar þar sem segir: ,,Unnið verði skipulega að uppbyggingu í samgöngumálum miðað við langtímaáætlanir.`` Þetta er að sjálfsögðu ágætis markmið. En ein af fyrstu aðgerðum þessarar ríkisstjórnar í sambandi við vegamál er að skerða tekjur Vegagerðar ríkisins og þegar það hefur einu sinni verið gert er engu að treysta lengur í þeim efnum. Ekki er orð um að þessu fé eigi að skila, né heldur að þetta verði ekki gert aftur.
    Framtíðaráætlanir Vegagerðar ríkisins byggjast á því að lögboðnir tekjustofnar skili sér til hennar og er til lítils að gera áætlanir fram í tímann ef hæstv. ríkisstjórn heldur áfram á þessari braut. Væri hæstv. samgrh. nú í því sæti sem hann var í á fyrra ári trúi ég að eitthvað heyrðist frá honum um slíkar ráðstafanir. Það munar um minna en 682 millj. kr. skerðingu við uppbyggingu vegakerfisins og því hafa myndast gloppur og göt í vegáætluninni. Og hvernig á svo að standa að því að sletta bótum á götin? Í brtt. við vegáætlun er gert ráð fyrir nýjum verðlagsforsendum þannig að vegagerðarvísitala hækki milli áranna 1988 og 1989 um 22,9% og frá 1989 til 1990 um 19%. Og þessu fylgir að tillagan er byggð á því að bensíngjald hækki á næstu dögum um 1,25 kr. og frá því sem þegar er orðið á þessu ári, úr 16,85 í 19,08 kr. og að meðaltali verði bensíngjald á næsta ári 22,71 kr. Þetta er nú töluvert liðlegur gangur í hækkunum, ekki er hægt að segja annað. 90 millj. vantar enn til Ólafsfjarðarmúla og þar ætlar hæstv. fjmrh. að útvega peninga með nýjum fjáraukalögum og þá væntanlega sköttum á næsta haustþingi. Enn er talið að vanti 60--70 millj. til vetrarviðhalds og snjómoksturs á þessu ári og gæti þó orðið meira ef fyrri hluti næsta vetrar yrði snjóþungur. Enn er búist við að bensíngjald hækki til að mæta þessum þörfum. Það er augljóst að ekki fer að verða hrist út úr erminni fyrir almenning að eiga og reka bíl.
    Þetta eru enn dæmi um ósvífna skattlagningu þessarar ríkisstjórnar. Uppbygging vegakerfisins er

fjármögnuð með skattlagningu á bifreiðaeigendur. Sjálfsagt létu þeir sér það lynda ef fénu yrði þá eingöngu varið til þeirra mála. En nú munu þeir horfa á eftir tæpum 700 millj. af þessu fé í ríkissjóð til annarra nota og með þeirri brtt. sem nú er flutt heyra þeir og sjá að enn á að seilast dýpra í vaxa þeirra eftir auknum fjármunum.
    Ég tek það fram að ég er ekki ósátt við hvernig því fé er varið sem til ráðstöfunar er. Ég tel að starfsmenn Vegagerðar ríkisins hafi staðið mjög vel að verki þar með sínum áætlunargerðum og tillögum. En ég mótmæli því að lögboðnir tekjustofnar til samgöngumála séu skertir og síðan seilst enn lengra til skattheimtu svo sem áformað er.
    Vegáætlun er í ýmsu breytt frá fyrri árum. T.d. er felldur niður liðurinn Ó-vegir eftir árið í ár og tekinn upp liðurinn Stórverkefni. Þar inni eru m.a. framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu sem falla undir þau verkefni sem Vegagerð ríkisins tekur til og þessar framkvæmdir eru mjög kostnaðarsamar og koma til með að vega þungt á áætlanir næstu ára. Allir vita sem hér eru inni hvílíkt öngþveiti ríkir í umferðarmálum hér og vissulega er full þörf að taka á því, enda er búist við auknum umferðarþunga næstu árin. Þetta vildi ég gjarnan taka til umræðu núna.
    Áætlanir Vegagerðarinnar fram í tímann hvað varðar fjáröflun byggja á því að bifreiðanotkun aukist enn frá því sem er og tekjur aukist á þann hátt líka. Auk þess er eins og ég áður sagði gert ráð fyrir mjög dýrum úrlausnum á umferðarvanda á höfuðborgarsvæðinu því að þær úrlausnir geta aldrei orðið ódýrar. En eigum við ekki að líta á hvernig við stöndum í dag, hvernig útlitið er með rekstur þeirra samgöngutækja sem við byggjum á nú þegar til framtíðar er litið?
    Í nýútkomnu riti orkuspárnefndar, Eldsneytisspá 1988--2015, kemur fram hvað Íslendingar nota af orkugjöfum úr auðlindum jarðar sem ekki eru endurnýtanlegar, kolum, olíu og gasi, og það er spáð fyrir um orkunotkun til ársins 2015. Af þessum orkugjöfum er olían langmikilvægust, en bæði fiskveiðar Íslendinga og samgöngur byggjast á olíunotkun. Fram kemur að olíunotkun fiskiskipa á Íslandi var árið 1987 206 þús. tonn, en að vísu er gert ráð fyrir að hún minnki lítillega til ársins 2015. Bifreiðaeign á árinu 1987 jafngildir
177 þús. tonnum af olíu og gert er ráð fyrir að árið 2015 muni þær eyða jafngildi 226 þúsund tonna. Olíunotkun til annarrar starfsemi, svo sem á flugvélar og flutningaskip, til iðnaðar og húshitunar, er miklu minni. Heildarolíunotkun árið 1987 var 491 þús. tonn og er gert ráð fyrir að hún muni aukast um 7% á þessu árabili til 2015. Sú spá byggir einnig á því að olíuverð fari hækkandi, að vísu er það nú mjög lágt, og hagvöxtur verði 2,5--3% að jafnaði.
    Sem kunnugt er urðu kolalög og olíulindir heimsins til við sérstakar aðstæður sem ríktu á jörðinni fyrir mörg hundruð milljónum ára. Menn munu hafa farið að nota kol til eldsneytis fyrir um 3000 árum, en olíu ekki fyrr en eftir miðja síðustu öld. Nú er olíunotkun

í heiminum gífurleg og með sömu olíunotkun og nú er munu þekktar olíulindir heims duga jarðarbúum í rúmlega 30 ár. Bjartsýnustu menn telja að hægt verði að finna olíulindir í viðbót sem duga mundu í önnur 30 ár. Vinnsla úr þeim olíulindum sem enn eru óunnar og sem enn eru ófundnar verður þó mikið erfiðari og dýrari en úr þeim sem hingað til hafa verið nýttar. Sumar þessara linda eru á hafsbotni þar sem vinnsla er mjög dýr og hætta á slysum bæði á fólki og náttúru. Ef eitthvað fer úrskeiðis við olíulindir á hafsbotni getur það haft mjög alvarlegar afleiðingar og verstar þar sem sjór er kaldur og olía brotnar hægt niður. Atburðir síðustu ára gefa ekki tilefni til bjartsýni um að hægt verði að koma í veg fyrir mengunarslys við olíuvinnslu eða flutninga. Tjón við slík slys verður ekki metið í peningum og það hlýtur að verða vafamál hvort taka eigi þá áhættu að vinna olíu við aðstæður sem bjóða heim slíkum slysum þegar það er vitað hvort sem er að olíumagn heimsins er takmarkað. Jarðarbúar verða að snúa sér að öðrum orkugjöfum og það væri skynsamlegt að gera það tíu árum fyrr en seinna.
    Í hinni íslensku eldsneytisspá er gert ráð fyrir að olíuverð fari hækkandi og verði í lok spátímans svipað og það var hæst í byrjun 9. áratugarins eða jafnvel hærra. Þar er líka tekið fram að erfitt sé að spá um olíuverð. Það er háð framboði og eftirspurn og einnig kostnaði við vinnslu, þ.e. hve mikla tækni þarf til að þróa og nota og til að vinna olíuna og hversu áhættusöm sú vinnsla er. Hvað þessa þætti varðar hlýtur olíuverð að hækka á næstunni. Olía er þverrandi auðlind og það er búið að vinna þær lindir sem auðunnastar eru. Olíuverð er háð stjórnmálaástandi í þeim löndum þar sem olía finnst. Meiri hluti þeirrar olíu sem talin er eftir í heiminum er í Mið-Austurlöndum og svokölluðum kommúnistaríkjum og löndum Suður-Ameríku. Ótryggt stjórnmálaástand getur valdið sveiflum í olíuverði, en þegar á heildina er lítið hlýtur olíuverð að hækka á næstu árum og áratugum. Þeirri þjóð sem þorir að horfa til framtíðar með fyrirhyggju og raunsæi og viðurkennir þau takmörk sem náttúran setur jarðarbúum hlýtur að vegna betur þegar til langs tíma er litið en þeim þjóðum sem láta skammtímagróða og skammsýni ráða gerðum sínum.
    Oft hefur verið rætt um mikilvægi þess að íslenskir orkugjafar komi í stað innfluttra á Íslandi. Oftast hefur það verið gert á forsendum þess að jafna húshitunarkostnað og Íslendingar verði ekki háðir innflutningi á orku og þeim sveiflum sem eru á verði erlendra orkugjafa. Hér skal ekki dregið úr mikilvægi þessara forsendna heldur tekið undir þær. Vegna þessa hefur á undanförnum árum aukist mjög að innlend orka sé notuð til húsahitunar og er það vel en á öðrum sviðum hefur verið um afturför að ræða. Umferð einkabíla hefur aukist á kostnað almenningssamgangna og farið er að frysta fisk úti á sjó með olíu en ekki með rafmagni í landi. Nýútkomin eldsneytisspá fyrir 1988--2015 tekur mið af aðstæðum eins og þær eru nú og gerir ráð fyrir

óbreyttu ástandi til ársins 2015 og að olíunotkun Íslendinga aukist. Slík spá er eðlileg á meðan stjórnvöld móta ekki aðra stefnu.
    Það þarf að auka fræðslu um orkumál með orkusparnað að markmiði. Í fyrstu þarf að leggja megináherslu á að dregið verði úr notkun olíu og annars mengandi eldsneytis, en fyrst og fremst þarf að stórauka almenningssamgöngur og hvetja fólk til að nota þær og það þarf að gera raunhæfa úttekt á því hvort ekki ætti að leggja rafmagnssporbrautir í þéttbýli og jafnvel milli landshluta. Sú úttekt verður að vera raunhæf að því leyti að hún meti ekki aðeins hagkvæmni í peningum heldur meti sem gjaldahlið þau umhverfisspjöll sem fylgja ferðalögum á einkabílum. Það þarf að fylgjast með rannsóknum og tilraunum erlendis á nýjum samgöngutækjum, nýjum leiðum til að virkja orku með nýju eldsneyti sem ekki hefur í för með sér mengun eða umhverfisbreytingar.
    Þegar við lítum á þessar staðreyndir um þverrandi orkulindir heimsins hvarflar þá ekki að okkur að hugsanlegt sé að við verðum að breyta um lífsmáta? Við vitum öll um mengun andrúmsloftsins sem útblástur bifreiða veldur, en við forðumst að hugsa um það. Við viljum ekki breyta neinu um það sem við teljum okkur njóta í efnislegum gæðum jafnvel þó það sé á kostnað framtíðarinnar og því fá unglingar fjórhjól eða vélsleða í fermingargjöf og bíl í stúdentsgjöf ef þau þá eru ekki búin að kaupa hann áður.
    Einhver okkar eiga vafalaust eftir að lifa þá tíma þegar olíulindaþurrðin fer að segja til sín og ef ekki við, þá börnin okkar eða barnabörn. Þess vegna held ég að það sé kominn tími til að staldra við og huga að hvort það sé ekki
tímabært að taka samgöngumál okkar til endurskoðunar í ljósi framtíðarspár í orkumálum, ekki síst samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu. Hér er auðveldast að koma á hagræðingu og sparnaði.
    Í eldsneytisspánni sem áðan var vitnað til var gert ráð fyrir að olíuverð hækki innan tíðar og fari síðan hækkandi eftir því sem olía verður torfengnari. Það kann að liggja fyrir um nk. aldamót að við höfum hreinlega ekki efni á að kaupa olíuvörur í þeim mæli sem nú er gert og það liggur einnig fyrir samkvæmt skýrslum vísindamanna að þó að nota megi aðra aflgjafa en olíu til að knýja samgöngutæki eru engar líkur til að þeir verði ódýrari og að öðru leyti verði þeir stórum óhagkvæmari í notkun. Það kemur að því innan tíðar að við verðum að endurskipuleggja samgöngumáta okkar, nota almenningsfarartæki í meira mæli en nú er gert. Þá verður kannski líka pláss fyrir hjólreiðafólk á götunum, en nú um stundir er það fólk í lífsháska sem reynir að nota þau ódýru og einföldu samgöngutæki.
    Ég held að nú séum við komin að þeim tímapunkti að við verðum að skoða framtíðarskipulag samgöngumála í ljósi yfirvofandi olíukreppu eða öllu heldur í skugga hennar og reyna í tíma að skipa málum í samræmi við það.
    Virðulegi forseti. Eftir tíu ár má búast við að hv.

þm. framtíðarinnar standi hér í þingsal á vordögum og búist til að afgreiða áætlun um samgöngumál fyrir árið 2000. Ég segi samgönguáætlun því að þá vænti ég að menn séu farnir að skoða samgöngumál þjóðarinnar í lofti, láði og legi sem málaflokka sem eigi að samræma og beri að skoða í samhengi. Ég geri ráð fyrir að aldamótasamgönguáætlunin beri töluvert annan svip en sú áætlun sem við erum nú að samþykkja og ég geri ráð fyrir að hún beri þó nokkurn svip af breyttum aðstæðum hvað varðar orkugjafa. En það er eitt áreiðanlegt að ekki verður hún ódýrari í framkvæmd en sú sem við höfum nú til umfjöllunar og síst af öllu verður hún það ef viðhorf okkar til notkunar þverrandi orkulinda heimsins breytast ekki í náinni framtíð.