Ingi Björn Albertsson (frh.) :
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að fagna komu ráðherra inn í salinn og þakka honum fyrir að bregðast jafnskjótt við og raun ber vitni. Ég var rétt byrjaður á ræðu minni hér fyrir tveim dögum þegar hlé þurfti að gera á henni, en þar hafði ég lítillega fjallað um það nál. sem ég stend að ásamt hv. þm. Friðjóni Þórðarsyni og Ólafi G. Einarssyni og einnig þær brtt. sem við stöndum að og fram eru settar á sérstöku þskj.
Ég ætla ekki, eins og fram kom þá, að fara neitt sérstaklega ofan í þær brtt. enda tel ég að hv. frsm. minni hl. hafi gert það allvel og ekki þörf á að fara mikið meira út í þá sálma. Hins vegar má vel vera að ég geri það þegar líða tekur á ræðuna.
Ég hafði einnig komið lítillega inn á störf nefndarinnar sem ég gagnrýndi og taldi að betur hefðu mátt fara. Þetta frv. var sent út til fjölmargra umsagnaraðila og þeir beðnir um að leggja mikla vinnu í að senda inn umsagnir sem margir þeirra og gerðu. Síðan var lítið sem ekkert með þessar umsagnir gert. Aðrir sem ekki sáu sér fært að senda inn umsagnir voru boðaðir á fundi nefndarinnar og spjallað við þá og heyrt ofan í þá og þeirra álit fengið. Fram komu, bæði hjá þeim sem sendu inn umsagnir og eins þeim sem komu til viðræðna
við nefndina, mjög miklar efasemdir um þetta frv. og mjög margar athugasemdir. Menn voru í raun ekki beðnir að taka afstöðu til annars en málaflokka, ekki til stofnunar þessa ráðuneytis. Hins vegar er ljóst að frá þessum aðilum koma bestu rökin í málinu. Þetta eru þeir aðilar sem eiga að vinna undir þessu nýja ráðuneyti og hafa að sjálfsögðu reynslu af sínum málaflokkum. Þess vegna tel ég alveg nauðsynlegt að farið sé yfir þær umsagnir sem borist hafa að einhverju leyti. Ég mun aðeins gera það lítillega. Þó er það allnokkuð vegna þess að allmargar umsagnir bárust. Ástæða þess er að, eins og ég sagði, stærstu rökin í málinu koma fram þar og ekki síður að stjórnarliðar hafa, eftir því sem ég best veit og kemst næst, alls ekki kynnt sér þessar umsagnir og vita að ég hygg næsta lítið um málið.
Fyrir tilstuðlan stjórnarandstöðunnar hefur verið hægt að halda þessu nefndarstarfi úti vegna þess að stjórnarliðar hafa vægast sagt mætt mjög illa til þeirra nefndarstarfa. Ég kom örlítið inn á það hér fyrr í morgun að einn ákveðinn hv. þm., sem nú yfirgefur salinn, hefur ekki eytt ýkjamiklum tíma í störf nefndarinnar. Það hefur komið fram að nefndin hefur haldið um 14 fundi, bara um þetta eina mál hér, og af þessum 14 fundum hefur sá hv. þm. aldrei mætt. Það hlýtur að vekja upp ýmsar hugsanir til hvers menn eru yfir höfuð að takast á hendur að sitja í nefnd þegar alveg augljóst er, vegna setu þeirra í öðrum nefndum sem krefjast mikils tíma, að þeir geta ekki sinnt nefndarstarfinu. Ég tel þetta íhugunarefni og að menn ættu að skoða sinn gang örlítið betur áður en þeir fallast á að taka slík störf að sér. Aðrir stjórnarliðar í nefndinni hafa mætt mjög illa. Eini
stjórnarliðinn sem hefur mætt er formaður nefndarinnar. Hinir hafa mætt mjög slitrótt og sýnt þessu máli nánast engan áhuga og virðist það vera talandi dæmi um það, t.d. um mætingu hér í þingsal í dag, hún er svona svipuð og nefndarstörfin hafa verið, að það er nánast enginn áhugi fyrir málinu, enda stjórnarliðar ekki mikið verið að tjá sig um þetta mál.
Ég hóf ræðu mína hér í fyrradag á því að líta yfir erindi sem Freysteinn Sigurðsson hafði flutt þar sem hann skilgreinir umhverfi. Ég taldi það ágætis inngang í málið, að það lægi nokkuð ljóst fyrir hver skilgreining hans er á umhverfi. Ég tel hana að miklu leyti rétta, hef sjálfur ekki meiri þekkingu á þeim hlutum en hann og tek hana sem góða og gilda.
Hv. þm. Guðni Ágústsson gengur hér fram hjá. Það var athyglisvert að hlusta á hans ræðu hér fyrr í morgun þar sem hann gerði m.a. athugasemdir og að ég hygg létt grín að samstarfi sínu við þann fulltrúa Alþfl. sem í nefndinni situr. Ég taldi það gott dæmi um samstarfið í ríkisstjórninni, hvernig það væri. En hv. þm. Guðni Ágústsson kom inn á það að verið væri að ögra bændum og jafnvel að kalla á stríð við bændur ef 1. gr. yrði samþykkt óbreytt. ( GuðnÁ: Aðallega kljúfa framkvæmdirnar.) Aðallega kljúfa framkvæmdirnar, segir hv. þm. og rökstuddi það m.a. með því að Landgræðslan yrði undir tveim herrum, fengi tvö höfuð. Ég tek fyllilega undir málflutning hans í því efni. Jafnframt lýsti hv. þm. því yfir að hann mundi styðja þá brtt. sem ég stend að ásamt hv. þm. Ólafi G. Einarssyni og Friðjóni Þórðarsyni og að sjálfsögðu fagna ég því. Ég mun að vísu fara betur yfir málflutning hv. þm. þegar ég hef lokið yfirreið minni um umsagnirnar, en mér fannst aðeins skorta á það í yfirlýsingum hans um stuðning við þessa brtt. hvað hann hygðist gera ef þessi tillaga fengist ekki samþykkt. Má þá skilja það sem svo að þingmaðurinn muni ekki styðja frv.? Ég hygg að það hljóti að merkja að ef þessi brtt. næst ekki fram muni þingmaðurinn leggjast gegn frv. Svo sterk voru rök hans í málinu. Fyrir utan það þekki ég ekki þingmanninn að öðru en að fylgja eigin samvisku. Ég trúi því ekki öðru en að þannig muni málið fara, annaðhvort fáist það samþykkt með hans atkvæði eða hann greiðir atkvæði gegn frv. Að sjálfsögðu reikna ég með því að
hv. þm. muni hér á síðari stigum gera betur grein fyrir afstöðu sinni og lýsa þessari túlkun minni sem réttri.
Hv. þm. hafði efasemdir um aðra þætti í frv. en vildi þó ekki lýsa því yfir hvaða afstöðu hann tæki endanlega, t.d. varðandi 8. gr. og Hollustuverndina sem hann þó lýsti sig reiðubúinn til að kljúfa upp. Eins var hann með efasemdir um Geislavarnir og færði þau rök sem hafa náttúrlega komið fram að 80--90% af starfsemi Geislavarna heyri undir heilbrrn. og heilbrigðisgeirann.
Fjórði punkturinn sem ég hafði tekið niður eftir hv. þm. var sá, og kannski sá athyglisverðasti, að hæstv. umhvrh. og ráðuneyti hans hefði nú þegar næg
verkefni. Undir þetta tek ég vissulega. Ég reikna með því að hv. þm. muni, ef tillaga í þá veru mundi koma fram, fylgja slíkri tillögu. Ég kalla eftir skoðun hv. þm. á því hvort þetta sé rétt túlkun hjá mér.
Hins vegar var einhver þörf hjá honum að hnýta í stjórnarandstöðuna sem hafði gagnrýnt að hér væri ráðuneyti án verkefna, sem vissulega var rétt á þeim tíma sem sú gagnrýni var sett fram. Í Stjórnartíðindum er birt auglýsing um staðfestingu forseta Íslands á reglugerð sem sett var 23. febr. 1990 um breytingu á reglugerð nr. 96 31. des. 1969, um Stjórnarráð Íslands, með síðari breytingum. Þar er forseti Íslands að staðfesta tillögu forsrh. um þá reglugerð sem þar kemur fram. Í 1. gr. er m.a. sagt að umhverfisráðuneyti fari með mál er varða eftirfarandi:
1. Alhliða umhverfisvernd, eftirlit með náttúruvernd, gróðurvernd og mengunarvörnum, svo og gerð landnýtingaráætlana í samráði við önnur ráðuneyti, sveitarstjórnir og stofnanir.
2. Samræmingu aðgerða ráðuneyta, ríkisstofnana og sveitarfélaga við framkvæmd umhverfismála, svo sem varðandi löggjöf um losun úrgangsefna og varnir gegn loft-, hávaða-, titrings-, geislunar-, ljós-, varma- og lyktarmengun.
3. Fræðslu- og upplýsingastarfsemi um umhverfismál.
4. Umhverfisrannsóknir í samstarfi við stofnanir sem starfa að umhverfismálum.
5. Alþjóðasamskipti á sviði umhverfismála.
Þetta er aðeins 1. gr. í þessari reglugerð og ég tek hér fyllilega undir það með hv. þm. Guðna Ágústssyni að þetta eru, eins og hans mat var, ærin verkefni fyrir þetta nýja ráðuneyti. Og ég hlýt að skilja orð hans á þá leið að komi fram tillaga á seinni stigum þessa máls um það að þessi verkefni dugi og unnið verði betur að málinu muni hann fylgja slíkri tillögu. Enda, eins og ég sagði hér fyrr, veit ég að þingmaðurinn fylgir eigin samvisku og lætur ekki aðra búa til sínar skoðanir.
Það þarf ekki að hafa mörg orð um það að verkefnin eru næg. Hér er t.d. þriðji þátturinn í reglugerðinni, fræðslu- og upplýsingastarfsemi um umhverfismál. Þar er geysivíðtækur málaflokkur sem undir þetta ráðuneyti fellur og vissulega mikið verk þar fram undan. Og í fimmta lagi er það sem ég held að heilli kannski hinn nýja ráðherra hvað mest, alþjóðasamskipti á sviði umhverfismála. Það eru því ærin verkefni fram undan. Ég held að ég hafi lesið það einhvers staðar, eða hvort ráðherrann sagði það ekki hér úr ræðustól, að hann gæti nánast verið í hverri viku á einhvers konar ráðstefnu um umhverfismál hér og þar í heiminum. Ég hygg að hann muni reyna að taka sem virkastan þátt í því. En þetta er nú svona smáútúrdúr. Ég ætla að fara betur í þessa reglugerð þegar ég hef lokið yfirreið minni yfir umsagnir sem ég hef tínt út. Þetta eru allnokkrar umsagnir en engu að síður hef ég grisjað þær mikið. Ég vil ítreka að ég tek ekki undir allt sem fram kemur í þeim en þær munu leiða í ljós að verulegur ágreiningur er um þetta mál.
Í síðustu viku var það meining formanns allshn. Nd. að taka málið út úr nefndinni. Hann frestaði því vegna þess að fulltrúar búnaðarþings óskuðu eftir að fá að koma á fund nefndarinnar og ræða við hana. Formaðurinn varð góðfúslega við því og fulltrúarnir komu og gerðu grein fyrir sínum skoðunum og sínum áhyggjum. Þeir fóru jafnframt fram á það að allshn. afgreiddi ekki málið frá sér fyrr en búnaðarþing hefði fjallað um það og ályktað. Undir það var tekið, að fresta því að taka málið út. Hins vegar var ekki hægt að standa fyllilega við það því málið var tekið út áður en ályktunin kom, að vísu samdægurs og ekki með verulegum ágreiningi. En það var sem sagt ekki hægt að fjalla um þá endanlegu ályktun sem fram kom hjá búnaðarþingi í nefndinni. Ég er hér með þessa ályktun og greinargerð frá búnaðarþingi og ætla, með leyfi forseta, að fara yfir hana ásamt þeim öðrum umsögnum sem ég hef hér tínt til. Í ályktun búnaðarþings 1990 segir, það er mál nr. 30 á þskj. 63 frá jarðræktarnefnd þar sem frsm. er Bjarni Guðnason:
,,Frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 47 16. apríl 1971, um náttúruvernd, lögum nr. 20 30. apríl 1986, um Siglingamálastofnun ríkisins og ýmsum lögum er varða yfirstjórn umhverfismála. Ályktun:
Búnaðarþing skorar á Alþingi að vanda betur undirbúning og val á þeim verkefnum sem umhverfisráðuneyti er ætlað að vinna. Þingið leggur ríka áherslu á að atvinnuvegirnir beri ábyrgð á starfsemi sinni gagnvart umhverfinu undir
eftirliti umhverfisráðuneytis eða stofnana sem lúta stjórn þess. Þar sem þessara grundvallarsjónarmiða hefur ekki verið gætt og mikill ágreiningur er um málið í þjóðfélaginu leggur búnaðarþing eindregið til að málið verði athugað nánar og reynt að ná um það sátt. Verði Alþingi ekki við þessari ósk treystir búnaðarþing því að eftirfarandi breytingar verði gerðar á frv.: Niður falli orðin ,,vinna að gróðurvernd og`` í 1. mgr. 1. gr. frv. og einnig falli niður orðin ,,verndun og`` í 2. mgr. sömu greinar. Enn fremur falli niður síðasta málsgrein 1. gr., ,,þrátt fyrir ákvæði laga um landgræðslu`` o.s.frv., til loka greinarinnar.``
Þannig hljóðar ályktunin og gæti hún eins verið samin af hv. þm. Guðna Ágústssyni. Í greinargerð segir:
,,Við athugun á þessu máli í búnaðarþingi var fulltrúum þess ljóst að í þessu frv. um tilfærslur verkefna milli ráðuneyta eru ákvæði sem munu leiða til þess, að dómi þingsins, að starfsemi stofnana sem að hluta eru færðar undir nýja húsbændur verður ómarkviss og hætta er á að til ágreinings komi. Mun meiri kostnaður verður við stjórnsýslu en þörf er á.
Nágrannalöndin hafa reynslu af umhverfisráðuneytum. Í skýrslu sem kennd er við Gro Harlem Brundtland, fyrrum forsætisráðherra Noregs, er varað við að taka ákveðin framkvæmdaverkefni frá viðkomandi fagráðuneyti. Farsælla reynist að umhverfisráðuneytið sé fyrst og fremst til eftirlits.
Þær breytingar sem búnaðarþing leggur til í ályktuninni beinast að Landgræðslu ríkisins og Skógrækt ríkisins. Gróðurvernd Landgræðslunnar felst
í verklegum aðgerðum til að styrkja gróðurfar með því að hefta sandfok með sáningu, áburði og friðun, gera varnargarða fyrir straumvötn og ná samkomulagi við umráðamenn lands um uppgræðslu og friðun þar sem þess er þörf. Fyrir atbeina Landgræðslu ríkisins hefur náðst mikilvægur árangur í landgræðslu og gróðurvernd þótt knappur fjárhagur hafi háð starfseminni.
Eins er um Skógrækt ríkisins. Hana ber að efla í tengslum við landbúnað. Það hlýtur að teljast óæskilegt og andstætt stjórnarfarslegum venjum að fara með mál eins og gert er í lokamálsgrein 1. gr., að einn ráðherra geti sagt fyrir um verklegar framkvæmdir hjá stofnunum sem heyra undir önnur ráðuneyti.
Sú grundvallarregla hefur ríkt í stjórnsýslu hér á landi að atvinnuvegir hafi forræði fyrir þeim auðlindum sem þeir byggjast á. Með lögum er Landgræðslu ríkisins og Skógrækt ríkisins veitt heimild til að grípa inn í ef alvarleg gróðureyðing á sér stað. Allt sem gert er í því efni getur haft áhrif á stöðu landbúnaðar. Því er rökrétt að yfirstjórn framkvæmda sé í höndum landbrh. Það er einnig í samræmi við nýtingu og vernd auðlinda í sjávarútvegi og iðnaði. Skipting á verkefnum Landgræðslu ríkisins og Skógræktar ríkisins milli tveggja ráðuneyta væri því til þess fallin að auka kostnað og lama starfsemi stofnana. Samkvæmt frv. er einnig ætlað að flytja til umhvrn. meðferð laga nr. 50/1965, um eyðingu svartbaks, og laga nr. 52/1957, um eyðingu refa og minka. Framkvæmd þeirra laga er nátengd landbúnaði og eftir þeim er unnið í náinni samvinnu við bændur. Landbúnaður á mikið undir því að vargi sé haldið í skefjum. Ekki virðist brýn ástæða til að flytja embætti veiðistjóra úr tengslum við meðferð landbúnaðarmála.
Að lokum er vert að leggja áherslu á að búnaðarþing hafði nauman tíma til að fjalla um þetta mál. Þess vegna var valin sú leið að takmarka afgreiðslu þingsins einkum við þátt Landgræðslu og Skógræktar, en ákvæði frv. um þá málaflokka eru af hálfu bændastéttarinnar með öllu ósættanleg. Hið sama er þótt áformaðar breytingar allshn. Nd. Alþingis á síðustu mgr. 1. gr. frv. nái fram að ganga. Rýmri tími til umfjöllunar um málið hefði án efa kallað fram fleiri tillögur til breytinga en hér er gert.``
Undir þetta rita Bjarni Guðráðsson, Egill Jónsson, Jósep Rósinkarsson, Einar Þorsteinsson og Jón Kristinsson. Væri nú fróðlegt, hæstv. forseti, ef hæstv. landbrh. hefði haft tíma til þess að vera hér og láta uppi sína skoðun á ályktun búnaðarþings, hvort hann sé í raun tilbúinn að hundsa hana og skoðanir sem þar koma fram. Hins vegar er ég ekki með þessu að óska eftir því að kallað verði á ráðherrann.
Sveinn Hallgrímsson, skólastjóri Bændaskólans á Hvanneyri, sendir einnig frá sér athyglisverða umsögn þar sem segir:
,,Almennt í eðli sínu tel ég að umhverfismál eigi ekki að vera í sérstöku ráðuneyti, þau eigi að heyra undir viðkomandi fagráðuneyti. Þannig fari best saman ábyrgð og framkvæmd. Þó má vel hugsa sér að
einhver ein skrifstofa fari með eftirlitshlutverk eða yfirstjórn þessa mikilvæga málaflokks. Víða erlendis hefur sérstakt ráðuneyti umhverfismála leitt til meiri miðstýringar og sömuleiðis til mikils skrifstofubákns. Búandi utan Reykjavíkursvæðisins hræðist ég of mikla miðstýringu sem hæglega leiðir til ofstjórnunar. Ég tel þetta sérstaklega hættulegt í gróðurverndarmálum, m.a. af eftirfarandi ástæðum:
a. Miðstýring flytur valdið frá þeim sem nýta landið og um leið ábyrgðina. Beri viðkomandi ekki ábyrgð hlýtur það að leiða til að hann umgengst landið á annan hátt.
b. Mun meiri hætta er á árekstrum milli þéttbýlisbúans og bóndans með þessu móti þar sem hætt er við að mörgum þyki erfitt að taka við skipunum að ofan. Mikinn mannafla þyrfti einnig til að sinna þessum málum frá einni stofnun með mikið vald.
c. Mjög algengt er í umræðu um gróðurvernd á Íslandi að litið er á friðun sem nauðsynlegan undanfara verndunar. Þetta er alrangt. Gróður getur verið og er í langflestum tilfellum jafnsterkur þótt beitt sé. Gróður breytist hins vegar við beit. Aðrar tegundir verða ríkjandi. Nýtingarsjónarmið verður því að viðurkenna.
Ég tel að yfirstjórn gróðurverndar eigi að vera í landbrn. og sömuleiðis skógrækt. Landbúnaður, þar með talin skógrækt, er nýting gróðurs. Sé vilji fyrir friðun svæða til útivistar eða til verndunar sérstökum gróðurvinjum er sjálfsagt að friða slík svæði. Þó eiga þau þá að heyra undir Náttúruverndarráð en ekki svæði sem nýtt eru til landbúnaðar.
Þá er rétt að fram komi að ég tel sömuleiðis að embætti veiðistjóra eigi ekki að heyra undir Náttúruverndarráð. Það stríðir gegn eðli starfsemi þess. Sú starfsemi ætti að heyra undir landbrn., enda er hér um það að tefla að fá að friða aðrar dýrategundir. Þetta er hluti af landbúnaði, landnýtingu. Undir embætti veiðistjóra heyrir einnig eyðing fuglvargs. Nauðsynlegt er fyrir bændur sem stunda æðarrækt t.d. að halda fuglvargi í skefjum, það er forsenda þess að hægt sé að stunda þann atvinnuveg. Aðgerðir til að halda refum, minkum og flugvargi í skefjum er forsenda heilbrigðs landbúnaðar í vissum tilfellum og þarf því að líta á þau mál út frá sjónarmiðum atvinnuvegarins. Ég undanskil hér haförninn.
Þá vil ég láta þá skoðun í ljós að óeðlilegt sé að flytja Náttúrufræðistofnun Íslands undir umhverfisráðuneyti. Rannsóknir á náttúru Íslands geta ekki talist hættulegar umhverfinu.
Ég hef hér að framan fyrst og frest sett fram skoðanir á málum er snerta verksvið landbrn. og tengjast landbúnaði sem atvinnuvegi með einni undantekningu. Þar sem lítill tími er til ráðstöfunar treysti ég mér ekki til að gera athugasemdir við einstakar greinar, enda aðrir færari um að semja lagafrv. Framangreint verður að teljast mín persónulega skoðun.``
Undir þetta ritar Sveinn Hallgrímsson sem er skólastjóri Bændaskólans á Hvanneyri.
Stéttarsamband bænda sendi inn umsögn þar sem segir m.a.:
,,Með vísan til meðfylgjandi ályktunar síðasta aðalfundar Stéttarsambandsins og bókunar á fundi stjórnarinnar 25. okt. sl. leggur Stéttarsambandið áherslu á að hlutverk væntanlegs umhverfisráðuneytis á sviði landgræðslu og skógræktar verði einskorðað við eftirlit með ástandi gróðurs og fræðslu um gróðurverndarmál. Framkvæmdaþáttur gróðurverndar og aðgerðir til landfriðunar verði áfram undir stjórn landbrn. Sama gildi um málefni skógræktar ef frá er talið eftirlit með náttúrulegum birkiskógum.
Stéttarsambandið bendir á að framkvæmdaþættir þessara mála eru nátengdir framkvæmd landbúnaðarstefnunnar í heild. Veruleg hætta er því á að aðskilnaður þeirra frá öðrum þáttum landbúnaðarmála muni leiða til togstreitu og árekstra sem mjög geti spillt fyrir framgangi þeirrar framleiðslubreytingar sem nú er unnið að í landbúnaðinum og tafið fyrir árangri gróðurverndar. Stéttarsambandið telur að landbætur og gróðurvernd þurfi að verða mun ríkari þáttur í framkvæmd hinnar almennu landbúnaðarstefnu hér eftir en hingað til hefur verið. Því er sterklega varað við öllum breytingum á skipan þessara mála sem spillt geti fyrir árangri í þeim efnum.`` Og ég ítreka enn, hæstv. forseti, að það væri fróðlegt að heyra álit hæstv. landbrh. á þeim umsögnum sem koma úr landbúnaðargeiranum.
Bókun sem Stéttarsamband bænda gerði þann 25. okt. 1989 er svohljóðandi:
,,Stjórn Stéttarsambands bænda hefur fjallað um drög að reglugerð um breytingu á reglugerð nr. 96 31. des. 1969, um Stjórnarráð Íslands. Stjórn Stéttarsambandsins virðir ýmis þau rök sem liggja að baki stofnunar umhvrn. sem hafi með höndum eftirlit, fræðslu, aðhald og samræmingu, en lýsir algerri andstöðu við þá tillögu, sem fram kemur í reglugerðardrögum, að færa landgræðslu- og skógræktarmál í heild sinni frá landbrn. til væntanlegs umhvrn. Stjórnin telur að slík ráðstöfun sé í andstöðu við þá meginstefnu um skipan umhverfismála sem viðurkennd hefur verið í flestum löndum, að hagræn sjónarmið og vistræn ákvarðist af sömu aðilum.
Stjórn Stéttarsambandsins leggur áherslu á að skipan verkefna innan stjórnkerfisins er afdrifarík ákvörðun sem taka verður af fyllsta raunsæi og með langtímasjónarmið í huga. Vara verður við því að stundarágreiningur og sérsjónarmið einstaklinga og samtaka ráði ferðinni í því efni. Stjórn Stéttarsambandsins minnir á að mjög mikill árangur hefur orðið af starfi Skógræktar ríkisins og Landgræðslu ríkisins á undanförnum árum. Stórfelld áform eru uppi um nytjaskógrækt í samvinnu við bændur og einnig um friðun og uppgræðslu lands í tengslum við þá framleiðslubreytingu sem nú fer fram í
landbúnaðinum. Gagnkvæmt traust hefur skapast milli bænda og þessara stofnana sem mjög mikilvægt er að varðveita og efla enn frekar.
Stjórn Stéttarsambandsins leggur áherslu á að hér er um að ræða landbætur og eflingu landnytja í sátt við umhverfið en ekki friðunarráðstafanir. Á þessu tvennu er meginmunur. Þau jákvæðu viðhorf sem skapast hafa milli Landgræðslu, Skógræktar og bænda eru árangur af áralöngu starfi þessara stofnana sem engan veginn er tryggt að haldist við tilflutning þessara málaflokka í annað ráðuneyti.``
Í seinni ályktuninni sem Stéttarsambandið sendi inn til nefndarinnar um umhverfismál segir í tveim punktum:
,,1. Mikilvægi umhverfis- og gróðurverndarmála er flestum augljóst, ekki síst bændum sem byggja afkomu sína á nýtingu og varðveislu jarðargróða og annarra auðlinda. Nú er mjög til umræðu nýskipan umhverfismála í stjórnkerfinu og fyrirhuguð stofnun nýs ráðuneytis þar að lútandi. Varar fundurinn við afleiðingum þess að taka yfirstjórn landgræðslu og gróðurverndar úr höndum landbrn.
Nefnd um umhverfismál á vegum Sameinuðu þjóðanna er skipuð var 1983 undir forsæti Gro Harlem Brundtland komst að þeirri niðurstöðu að farsælast sé að ætla þeim sem nýta auðlindir eða geta með ákvörðunum sínum haft áhrif á umhverfið að gæta þeirra einnig. Fundurinn tekur undir þau sjónarmið.
Landgræðsla ríkisins og Skógrækt ríkisins hafa sameinast um álitsgerð og um markmið og leiðir í gróðurvernd og uppgræðslu í samvinnu við landbrn. Fundurinn fagnar þessu verkefni. Fundurinn telur að frekar sé að vænta viðunandi árangurs í landgræðslu og gróðurvernd ef þeim aðgerðum er stjórnað af viðkomandi fagráðuneyti í nánu samstarfi við bændur, náttúru- og gróðurverndarnefndir, Landgræðslu og Skógrækt ríkisins.
2. Ásýnd sveitanna hefur afgerandi áhrif á viðhorf þéttbýlisbúa til bændastéttarinnar. Því fagnar fundurinn fegrunarátakinu ,,Hreinir hreppar`` og þeim árangri sem það hefur skilað og hvetur til áframhaldandi starfs. Lausaganga búfjár með þjóðvegum og slys sem af henni hljótast hafa mjög neikvæð áhrif á viðhorf til bænda. Því er nauðsyn að leita allra leiða til að stemma stigu við þessari hættu. Tryggja verður að Vegagerð ríkisins girði og haldi við girðingum meðfram fjölförnustu vegum eða samfelldum svæðum þeim aðliggjandi.
Þá hvetur fundurinn sveitarstjórnir til að nýta sér heimildir laga um takmarkanir á lausagöngu búfjár eftir því sem við á. Víðtækt samstarf bænda, sýslumanna, sveitarstjórna, Vegagerðar ríkisins og þeirra stofnana og félaga sem vinna að landvernd og skógrækt er nauðsynlegt til að tryggja skynsamlegt skipulag þessara mála.``
Einnig hef ég undir höndum umsögn frá Rannsóknastofnun landbúnaðarins sem er afar fróðleg og þingmönnum til góðs að heyra, þeim sem vilja kynna sér þetta mál til hlítar. Hún er send inn 23. okt. 1989 og undirrituð af forstjóra Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, Þorsteini Tómassyni, en þar segir m.a.:
,,Rannsóknastofnun landbúnaðarins hefur á síðustu
árum fengið til umsagnar frumvarpsdrög og þáltill. um umhverfisráðuneyti og svör stofnunarinnar munu vera meðal þeirra gagna sem nefnd sú sem þú stýrir hefur haft til skoðunar. Eins og fram kemur í bréfi þínu er stofnun umhvrn. ekki lengur til umræðu þar sem ákvörðun hefur nú verið tekin um að setja á stofn sjálfstætt ráðuneyti um þennan málaflokk. Hins vegar er nú til umfjöllunar verkaskipting milli umhverfisráðuneytis og annarra ráðuneyta. Nokkrar þeirra hugmynda sem verið er að reifa snerta starfsemi RALA og fylgir hér afstaða til þeirra.
Sérstök ástæða er til að gera grein fyrir rannsóknum Rannsóknastofnunar landbúnaðarins á sviði umhverfismála og fyrir samstarfi RALA við Landgræðslu ríkisins og Skógrækt ríkisins, en rætt hefur verið um að þessar tvær stofnanir sem nú starfa innan landbrn. hefðu vistaskipti í stjórnsýslunni. RALA rannsakar þær auðlindir landsins sem felast í jarðvegi og gróðri, verndun þeirra og nýtingu. Í lögum stofnunarinnar stendur m.a. um hlutverk stofnunarinnar:
Rannsóknastofnun landbúnaðarins skal annast eða hafa umsjón með öllum rannsóknum og tilraunum á sviði landbúnaðarins, sem fé er veitt til á fjárlögum, og falla undir eftirtalin verkefni:
Rannsóknir á orsökum þess að landgæði spillast eða landnytjar ganga úr sér, og tilraunir með varnarráðstafanir.
Hlutverk RALA í gróðurnýtingar- og gróðurverndarmálum er og skilgreint í lögum um Landgræðslu ríkisins, en þar segir m.a. í V. kafla, 40. gr., um rannsóknir og fleira:
,,Rannsóknastofnun landbúnaðarins ber að annast rannsóknir á beitarþoli og orsökum gróðureyðingar, og skal fela henni að framkvæma þær rannsóknir, sem um er rætt í 7., 22. og 23. gr. þessara laga.
Rannsóknastofnun landbúnaðarins ber í samvinnu við Landgræðslu ríkisins að leita eftir nýjum plöntutegundum sem vænlegar eru til landgræðslu.``
Í 41. gr. laganna segir svo:
,,Landgræðslu ríkisins er heimilt að koma á fót gróðrarstöð til að fjölga þeim tegundum plantna sem nothæfar reynast til uppgræðslu.``
Rannsóknir sem tengjast þessum greinum laga um RALA og Landgræðsluna hafa haft mjög mótandi áhrif á verkefnaval stofnunarinnar og mikið og náið samstarf hefur verið með stofnununum. Dæmi um verkefnaflokka sem tengjast landnýtingu eru gróðurkortagerð, gróðurrannsóknir, landgræðslutilraunir, jarðvegsrannsóknir og beitarrannsóknir. Verkefni sem tengjast leit að nýjum tegundum plantna til landbúnaðar og uppgræðslu hafa og verið umfangsmikil. Kynbætur á erlendum og innlendum plöntum og frærækt þeirra hafa og verið áberandi á verkefnaskrá RALA, en að þessum verkefnum hefur verið unnið í nánu samstarfi við Landgræðsluna. Eftir umfangsmikið rannsókna- og þróunarstarf á þessu sviði hefur nú í samstarfi stofnananna verið komið upp fræræktunar- og fræhreinsistöð í Gunnarsholti.
Í framhaldi af þessu starfi hefur verið ákveðið að stefna að auknu samstarfi stofnana á þessu sviði og RALA hefur nú um nokkurn tíma haft sérfræðing á sviði fræræktar og uppgræðslutilrauna í Gunnarsholti og er stefnt að aukningu á þessu starfi. Sérstök ástæða er að benda á hin nánu tengsl þessarar starfsemi við hagsmuni landbúnaðarins þar sem þessi verkefni nýtast jafnt landgræðslustarfi og landbúnaði eins og glöggt kemur fram í hjálögðum samstarfssamningi RALA og Landgræðslunnar um fræræktunarmál.
RALA hefur unnið að umfangsmiklum rannsóknum fyrir Skógrækt ríkisins og þetta samstarf hefur farið vaxandi. Má nefna kortlagningu, könnun á ástandi birkiskóga, ýmsar kynbóta- og erfðarannsóknir og útgáfumál.
Að lokum skal nefna landgræðslu- og landverndaráætlun, en þar er sérstaklega kveðið á um samstarf RALA, Landgræðslunnar og Skógræktar ríkisins og hefur þessi áætlun verulega aukið samstarf þessara stofnana. Sem dæmi um verkefni má nefna rannsóknir á möguleikum á nýtingu birkis til stórvirkrar uppgræðslu, könnun á kalþoli trjátegunda, lúpínurannsóknir og úrvinnslu á hinu mikla safni tegunda sem safnaðist í ferð Óla Vals Hanssonar o.fl. til Alaska fyrir nokkrum árum. Þetta skipulagða samstarf hefur m.a. leitt til þess að stofnanirnar hafa
í auknum mæli sótt sameiginlega um fé til rannsókna og þróunarstarfa, t.d. í rannsóknasjóð.
Af framansögðu er ljóst að RALA rannsakar gróðurnýtingarmál í víðtækum skilningi þess orðs. Mikið mið er tekið af mögulegri hagnýtingu auðlinda landsins en jafnframt nýtast þessar upplýsingar í ákvarðanatöku um umhverfisvernd. Vistfræðilegar rannsóknir á landi á Íslandi eiga uppruna sinn á RALA og þær hafa lagt grunn að skilningi á ástandi gróðurlendis og þeirri gróður- og jarðvegseyðingu sem víða á sér stað. Landgræðslan er framkvæmdaaðili um uppgræðslustörf og eftirlitsaðili með nýtingu lands á grundvelli þeirrar þekkingar sem aflað er um ástand landsins og þeirrar markmiðssetningar um landnot sem fyrir liggur. Skógrækt ríkisins er að mestu framkvæmdastofnun og rannsóknastofnun en hefur í leiðinni verið falið eftirlit og verndun náttúrulegs skóglendis í landinu.
Í ljósi hinna miklu skyldleika sem eru á starfi þessara þriggja stofnana og náinna tengsla við landbúnaðinn telur RALA að óheppilegt sé fyrir starfsemi stofnunarinnar að Skógrækt ríkisins og Landgræðslan færist undir umhverfisráðuneyti. Veruleg hagræðing er að því að þær starfi undir sama ráðuneyti. Hins vegar er æskilegt að RALA og hugsanlega Landgræðslan og Skógræktin geti tekið að sér verkefni fyrir umhverfisráðuneyti.
Rétt er að taka fram að meðal sérfræðinga stofnunarinnar eru nokkrir á því að hluti af verkefnum umhverfisráðuneytis hljóti að vera eftirlit með gróðri. Ítrekað er mikilvægi þess sem víða hefur komið fram að atvinnuvegirnir og þá um leið sá hluti stjórnsýslunnar sem fer með forræði yfir þeim beri jafnframt ábyrgð á skynsamlegri nýtingu þeirra
auðlinda sem notaðar eru, en þessi skoðun kemur m.a. mjög skýrt fram í Brundtland-skýrslunni ,,Our Common Future`` sem iðulega er vitnað til í umræðunni um umhverfismál og skipulagningu þeirra. Ýmiss konar samskipti við erlenda aðila mundu og verða torveldari ef Landgræðsla og Skógrækt heyrðu ekki lengur undir landbrn. eins og títt er um hliðstæðar stofnanir erlendis.
Að lokum er rétt að benda á að nýting lands og umhverfismál á sér hliðstæðu í nýtingu auðlinda sjávar og verndun þeirra og ættu þessir tveir mikilvægu málaflokkar að fá samsvarandi umfjöllun gagnvart væntanlegu umhverfisráðuneyti.
Rannsóknastofnun landbúnaðarins vinnur að mörgum verkefnum sem tengjast umhverfismálum og ítrekar fyrri ályktanir um samstarf við umhverfisráðuneyti um þennan mikilvæga málaflokk.``
Undir þetta skrifar, eins og ég áður sagði, forstjóri Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, Þorsteinn Tómasson.
Hæstv. forseti. Ég held áfram að fara yfir þær umsagnir sem ég tel að þingheimi beri að kynna sér. Eins og ég hef áður sagt er meginástæðan fyrir því að ég kýs að fara þetta vandlega ofan í þær, þó að fáar útvaldar séu, sú að ég tel að málaflokkurinn sé það mikilvægur að mönnum beri að kynna sér það sem til málanna er lagt og þau rök sem hinar ýmsu stofnanir færa fyrir sínu
máli. ( Gripið fram í: Þingheimur hlustar.) Þingheimur hlustar. Ég þakka öllum viðstöddum athyglina, en mér skilst hins vegar að það séu enn þá nokkrir þingmenn læsir og ég vona að þeir lesi þá þingtíðindin, þegar þau verða gefin út, sem ekki hafa einhverra hluta vegna getað verið hér í dag. Hins vegar væri kannski athyglisvert að heyra það úr forsetastóli hversu margir hafi fjarvistarleyfi í dag og hversu margir séu í húsinu. Hér situr einn hv. þingmaður í salnum, að sjálfsögðu fulltrúi hægristefnunnar í landinu, en ég sé enga aðra. Það væri athyglisvert að vita hversu margir hafa fjarvistarleyfi og hversu margir eru í húsinu að sinna þinglegum skyldum. ( Forseti: Vegna þessarar spurningar hv. ræðumanns vill forseti upplýsa að í húsinu eru 30 hv. þm., 17 stjórnarliðar og 13 stjórnarandstæðingar. Þeir sem hafa beðið um fjarvistarleyfi eru hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Stefán Valgeirsson, Hjörleifur Guttormsson og Kristín Einarsdóttir. Fimm hafa því beðið um fjarvistarleyfi og vantar talsvert á að þingmenn mæti vel í dag.) Ég tek undir það, hæstv. forseti, að það vantar talsvert á. Þó er betur mætt hér en þegar verið var að greiða atkvæði um stjfrv. að ég hygg í gærkvöld, þá voru ekki mættir nema 28. Það eru kannski fleiri sem hafa áhuga á þessu máli en ég geri mér grein fyrir, en þeir eru væntanlega við nefndarstörf eða eitthvað annað einhvers staðar í húsinu.
Frá Skógrækt ríkisins hefur borist svohljóðandi umsögn:
,,Skógræktarfélag Íslands þakkar fyrir að fá tækifæri til að koma skoðunum á framfæri við hv.
Alþingi um frv. þau sem eru til afgreiðslu á þessu þingi um umhverfismál og eru nú á vinnslustigi. Jafnframt fagnar félagið því að nú skuli eiga að gera ráðstafanir til að koma betri skipan á umhverfismál á Íslandi en verið hefur til þessa. Það er þó álit félagsins að í frv. til laga um breytingu á lögum um verkefni umhverfisráðuneytis og frv. til laga um breytingu á lögum nr. 73 28. maí 1969, um Stjórnarráð Íslands, og í fylgigögnum með hvoru tveggja séu mörg atriði sem þurfi frekari skoðunar við. Má þar t.d. taka ýmis ágreiningsatriði sem fram koma í fyrrgreindum plöggum og virðast óafgreidd.
Í því sambandi vill Skógræktarfélag Íslands sérstaklega vara við þeirri verkaskiptingu sem hugmyndir eru uppi um að verði viðhafðar í sambandi við starfsemi Skógræktar ríkisins. Skógræktarfélag Íslands vill koma á framfæri eftirfarandi athugasemdum:
Félagið er þeirrar skoðunar að vænlegra sé að fara hægt af stað varðandi lagasetningar um samræmingu laga um umhverfismál. Það telur grundvallaratriði að mörkuð verði stefna og verksvið umhverfisráðuneytis áður en ráðist verður í stofnun þess og samræmingar gætt í því starfi í hvívetna, svo og að samstaða hafi náðst við alla þá aðila sem hlut eiga að máli. Þá telur Skógræktarfélag Íslands að óraunhæft sé að ætlast til þess að starfsfólk umhverfisráðuneytis geti sinnt lögboðnum verkefnum ráðuneytisins og unnið jafnframt að lagabreytingum sem starfsemi ráðuneytisins kallar á. Þessi háttur hlýtur að skapa hættulega réttaróvissu í þessum málum sem síst skyldi.
Skógræktarfélag Íslands bendir einnig á að óviðunandi ósamræmis gæti vegna flutnings á verkefnum úr landbrn. til hins nýja umhverfisráðuneytis er varða gróðurvernd og landnýtingu en öðrum fagráðuneytum sjávarútvegs og iðnaðar ætlað að hafa forræði þeirra auðlinda sem þeirra atvinnugreinar byggjast á. Að mati Skógræktarfélags Íslands á gróðurvernd, og allir þættir skógræktar þar með taldir, heima í sínu fagráðuneyti, þ.e. landbrn. Eftirlitshlutverkið á hins vegar að vera vistað í umhverfisráðuneyti.
Helstu áhersluatriði með nýrri skipan umhverfismála á Íslandi hljóta að vera þau að lagaákvæði skili árangri í umhverfisvernd og allir sem eiga þar hlut að máli nái víðtækri samstöðu. Ytri umbúnaður hlýtur hins vegar að skipa annað sætið.
Í frv. er verksvið umhverfisráðuneytisins ekki vel skilgreint og þar gætir mótsagna. Jafnvel er látið að því liggja að það eigi að annast ýmis framkvæmdaratriði sem eru betur sett hjá fagstofnunum sem fyrir eru. Að mati Skógræktarfélags Íslands ætti verksvið umhverfisráðuneytis að vera:
1. Gagnasöfnun um ástand í umhverfismálum vegna eftirlitshlutverksins í mengunar-, hollustu- og gróðurverndarmálum.
2. Öflugt eftirlitsstarf en því þó dreift eftir því sem þurfa þykir til sveitarfélaga og faglegra stofnana í samvinnu við ráðuneytið.
3. Skipulagning, þar með talin áætlanagerð, svo
sem gerð landnýtingaráætlunar.
4. Fræðslustarf.
5. Samræming allra umhverfisþátta og samvinna við aðrar stofnanir og aðila þar sem við á.
6. Tengsl við erlenda aðila sem um umhverfismál fjalla.
Skógræktarfélag Íslands er þeirrar skoðunar að komi til ágreinings milli umhverfisráðuneytis og annarra ráðuneyta sem á einhvern hátt snerta umhverfismál, þá sé slíkum málum vísað til ríkisstjórnar til ákvörðunar sem hafi úrskurðarvald. Að því er varðar málefni Skógræktar ríkisins í þessum frv.
vill Skógræktarfélag Íslands ítreka umsögn sína sem send var Alþingi samkvæmt ósk í desember 1989, en þar segir:
,,Stjórn Skógræktarfélags Íslands bendir á að málefni Skógræktar ríkisins eru nátengd starfi skógræktarfélaganna í landinu, en þau eru um 50 talsins. Á undanförnum árum hefur tekist náið samstarf á milli skógræktarfélaganna, samtaka bænda og fjölmargra einstaklinga í bændastétt. Forsenda fyrir þessari ánægjulegu þróun er sú staðreynd að fagráðuneyti landbúnaðarins hefur jafnframt farið með málefni Skógræktar ríkisins.
Telur stjórn Skógræktarfélags Íslands að með því fyrirkomulagi, sem fyrrgreint frv. gerir ráð fyrir, verði rofin þau tengsl sem myndast hafa á undanförnum árum á milli skógræktarmanna annars vegar og bænda og samtaka þeirra hins vegar. Því leggur stjórn Skógræktarfélags Íslands eindregið til að málefni Skógræktar ríkisins og skógræktarfélaganna verði framvegis sem hingað til óskipt í landbrn. Að mati Skógræktarfélags Íslands er það mikið óþurftarverk að sundra þeirri samvinnu sem tekist hefur á milli landbrn., Skógræktar ríkisins og skógræktarfélaganna. Með frv. virðist löggjafarvaldið ætla að virða að vettugi þá samstöðu sem tekist hefur að skapa á þessu sviði sl. 10--15 ár og með því bjóða væringum heim. Það er þó deginum ljósara að án samstöðu næst enginn marktækur árangur í skógrækt og gróðurvernd.
Skógræktarfélag Íslands telur ástæðu til að minna á í þessu tilefni þá sérstöðu sem ríkir hér á landi að því er varðar skógrækt og gróðurvernd og á sér hvergi hliðstæðu hjá nágrannaþjóðum okkar og þótt víða væri leitað. Hvergi hefur eyðing skóglendis verið látin viðgangast svo langt fram eftir 20. öldinni eins og hér. Hvergi hefur uppblástur og jarðvegseyðing verið sambærileg við það sem hér hefur verið. Hvergi er jarðvegur eins fokgjarn og ófrjór og á eldgosasvæðum á Íslandi. Hvergi er meiri þörf á úrbótum í gróðurfarsmálum að því er varðar trjá- og skógrækt en hér. Það virðist því mikill ábyrgðarhlutur að draga mikilvæga þætti er snerta framkvæmdir á þessu sviði út úr fagráðuneytinu og skapa þannig togstreitu sem hamlar gegn öllum raunhæfum útbótum. Hugtakið skógrækt er svo ungt fyrirbæri hér á landi að menn hafa varla gefið sér tóm til að skilgreina hinar ýmsu merkingar sem í því felast. Nú vita hins vegar allir sem vilja vita að hugtakið skógrækt er margþætt og
menn sem ætla að fjalla um fagið og setja því lög verða að gera glöggan greinarmun á.
Hér skulu upptaldir nokkrir þættir: Nytjaskógarækt, atvinnugrein, skógrækt til yndis og skjóls, fjölnytjaskógur, landgræðslu- og verndarskógar, líka verndun og efling kjarrlendis, skjólbeltarækt, trjárækt í görðum og á löndum sumarbústaðaeigenda, skógrækt til jólatrjáaframleiðslu og sjálfsagt mætti meira upp telja.
Þetta eru allt ólíkar greinar þótt á sama stofni séu og staðið að þeim á mismunandi hátt. Þær stefna þó allar að sama marki, að bæta gróðurfar landsins. Í þessu sambandi vakna aðrar spurningar, svo sem: Hvernig á að aðskilja starfsemi Skógræktar ríkisins frá öllum þeim þáttum utan nytjaskógaræktar eins og frv. gerir ráð fyrir? Hvernig á að skilgreina t.d. Hallormsstaðaskóg? Eða spildur skógræktarfélaganna víðs vegar um land? Þar eru allar þessar greinar skógræktar stundaðar á einu svæði. Verkaskiptingin eins og hún birtist í frv. ríkisstjórnarinnar er allsendis óhæf, til þess eins að valda ruglingi, ágreiningi og árekstrum. Þess utan: Nytjaskógarækt á að sjálfsögðu langt í land þar til hún getur talist raunhæfur kostur og arðbær atvinnugrein þótt ekki breyti það neinu um nauðsyn þess að hefjast handa hið fyrsta um framkvæmdir og veita til þess nauðsynlegu fé. Nú hlýtur hins vegar að vera brýnasta verkefnið að komast upp úr hjólfarinu, líta raunsæjum augum á staðreyndir og taka á málum eins og þau blasa við í dag með viðeigandi lagasetningum.``"
Síðan fylgir hér í þessari sömu umsögn Skógræktarfélags Íslands umsögn um 4. mál þessa þings sem var flutt af nokkrum sjálfstæðismönnum, að ég hygg, sem var frv. til laga um samræmda stjórn umhverfismála. Það verður að segjast eins og er að Skógræktarfélag Íslands fer mjög vinsamlegum orðum um hugmyndir sjálfstæðismanna um umhverfismál og tekur undir efni þess frv. Það situr hins vegar enn fast í nefnd og er að sjálfsögðu dautt þar sem nú er þegar búið að stofna sjálfstætt umhvrn.
Hér hef ég aðeins gripið ofan í nokkrar af þeim umsögnum sem borist hafa úr landbúnaðargeiranum og ég hygg að það dyljist engum að verulegur ágreiningur er og nánast, eins og hv. þm. Guðni Ágústsson sagði hér fyrr, verið að ögra til átaka.
Landgræðsla ríkisins, sem fellur mjög nærri þeim málaflokkum sem ég hef hér verið að fara yfir og hefur mjög verið umdeilt hvort rétt sé á málum tekið þar og hvort hún eigi að þjóna tveim herrum, eins og virðist ætla að verða niðurstaðan, sendir inn eftirfarandi umsögn sem er dagsett 7. febr. 1990. Þar segir m.a.:
,,Í 1. gr. ofangreinds frv. er gert ráð fyrir því að Náttúruverndarráð skuli, ásamt Landgræðslu ríkisins, vinna að gróðurvernd og gróðureftirliti. Í lögum
um landgræðslu, nr. 17/1965, eru þessi hugtök skilgreind. Gróðurvernd sem stuðlar að eflingu gróðurs til að auka mótstöðuafl lands gegn eyðingu, gróðureftirlit sem fylgist með notkun gróðurs, vinnur gegn ofnotkun hans og hvers konar skemmdum á
gróðurlendum. Gróðurvernd er óaðskiljanlegur hluti af landgræðslu og í flestum tilvikum byggjast gróðurverndaraðgerðir á nýtingu tækja, mannafla og sérþekkingar sem Landgræðslan hefur yfir að ráða. Gróðurverndin er mjög umfangsmikið framkvæmdastarf sem felst í margháttuðum verklegum framkvæmdum.
Forræði gróðurverndar á að vera hjá fagráðuneyti sem hefur með nýtingu gróðurs og jarðvegs að gera. Nauðsynlegt er að þeir sem taka ákvarðanir í þágu gróðurverndar beri einnig ábyrgð á afleiðingum þeirra, t.d. gagnvart byggðarlögum og atvinnurekstri. Landgræðslan telur að það verði málefninu ekki til framdráttar að Náttúruverndarráði verði formlega falið framkvæmdahlutverk í gróðurverndarmálum. Landgræðslan hefur tiltrú almennings og þorra bænda á því sem verið er að gera. Það hlýtur að orka tvímælis að fela tveimur opinberum aðilum sama hlutverkið á sama tíma og verið er að efla gróðurverndarstarf Landgræðslunnar í framhaldi af nýrri markmiðssetningu. Slík tvískipting býður auk þess heim hættu á árekstrum og skorti á skilvirkni og ábyrgðarkennd. Gróðureftirlit hefur aðallega verið fólgið í virku eftirliti með nýtingu afréttar og heimalanda um land allt en þó með aðaláherslum á beitilönd á eldfjallasvæðum landsins.
Landgræðslan telur að visst gróðureftirlit á vegum umhverfisráðuneytis sé til hagsbóta fyrir land og þjóð. Það kynni að minnka þá tortryggni sem verið hefur í garð landbúnaðar um meðferð gróðurs og jarðvegs. Skynsamlegt virðist að umhverfisráðuneyti hefði eftirlit með gróðurskemmdum sem verða vegna ferðamennsku, mannvirkjagerðar o.s.frv. en um það hefur verið ágæt samvinna
milli Náttúruverndarráðs og Landgræðslunnar. Enn fremur er gert ráð fyrir í ofangreindu frv. að Náttúruverndarráð geti falið gróðurverndarnefndum gróðureftirlit. Þær hafa starfað samkvæmt lögum um landgræðslu frá 1965 í öllum sýslum landsins og síðan 1983 í öllum kaupstöðum landsins. Þær hafa gróðureftirlitsskyldu nú þegar samkvæmt lögum um landgræðslu.``
Gerðar eru athugasemdir við orðalag síðstu mgr. 1. gr. þar sem segir: Þrátt fyrir ákvæði o.s.frv.: ,,Með því er verið að gefa í skyn að ákvæði fyrirfinnist í lögum um landgræðslu og skógrækt sem vinni gegn gróðurverndar- og friðunaraðgerðum. Svo er alls ekki. Það er hins vegar ekki óeðlilegt að umhverfisráðherra hafi vissan íhlutunarrétt um friðunaraðgerðir svo fremi sem umhverfisráðuneyti beri þann kostnað sem af þeim kann að hljótast en hann gæti orðið verulegur. En er það við hæfi að umhverfisráðherra geti tekið einhliða ákvarðanir um landgræðslumál sem landbrh. hefur forræði yfir? Landgræðslan leggur áherslu á að samvinna NASL-aðilanna, þ.e. Náttúruverndarráðs, Skógræktar ríkisins og Landgræðslu ríkisins, um gróðureftirlit verði aukin og efld.``
Undir þessa umsögn skrifar Sveinn Runólfsson. Og þá er ég, hæstv. forseti, kominn að afar athyglisverðri umsögn sem er alllöng og ítarleg og er frá landbrn.
Ég sakna þess enn að hæstv. landbrh. skuli ekki heiðra okkur með nærveru sinni vegna þess að landbrn. sendi frá sér afar athyglisverða umsögn og væri vissulega athyglisvert að vita hvort hæstv. landbrh. sé ekki örugglega sammála því sem hans ráðuneyti og ráðuneytisstjóri eru að senda frá sér. Þar koma verulegar efasemdir fram um ágæti þessa frv. Landbrn. sendi sem sagt frá sér umsögn þann 22. okt. 1989 til Jóns Sveinssonar, aðstoðarmanns forsrh., sem er svohljóðandi, ég hleyp yfir 1. mgr.:
,,Þess er óskað að farið verði yfir reglugerðardrögin með tilliti til málaflokka landbrn. og athugasemdir verði sendar. Jafnframt er það tekið fram að þess er ekki óskað að fjallað verði um stofnun umhverfisráðuneytis þar sem ákvörðun um það hefur verið tekin í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar. Svari skal að mestu haldið innan þeirra marka sem bréf yðar setur.
Nærri 20 ára reynsla er fengin af starfi umhverfisráðuneyta í nokkrum nágrannalöndum okkar. Staðreynd er að þessi ráðuneyti hafa víða náð að þenjast út með ólíkindahraða og orðið tröllauknar stofnanir, en samt ekki náð að verða virkar á þann hátt sem upphaflega var að stefnt og vonir bundnar við. Á vegum Sameinuðu þjóðanna hefur verið samin skýrsla um umhverfis- og þróunarmál sem út kom árið 1987. Skýrslan heitir á norsku ,,Var felles fremtid``. Nefnd sú sem samdi skýrsluna var undir forsæti Gro Harlem Brundtland. Nefndin komst m.a. að þeirri niðurstöðu að breyta þyrfti starfsaðferðum í umhverfismálum. Í stað þess að taka afleiðingum af ákvörðunum annarra og bæta úr þar sem þær hafa valdið umhverfistjóni verði allir þeir sem með ákvörðunum sínum geta haft áhrif á umhverfið gerðir meðvitaðir um skyldur sínar og ábyrgð þannig að hagræn sjónarmið og vistræn ákvarðist af sömu aðilum.``
Með línum þessum fylgja ljósrit af nokkrum blaðsíðum úr bókinni ,,Var felles fremtid`` og er það gert sérstaklega með tilliti til þess að tillögur nefndarinnar fara um sumt þvert á það sem þar er kynnt sem meginstefna í umhverfismálum í næstu framtíð. Stefna sú sem Brundtland-nefndin boðar hefur
nánast hlotið heimssamþykkt sem framtíðarstefna í umhverfismálum. Í Evrópu hefur hún m.a. verið samþykkt af Efnahagsbandalaginu, af EFTA og af norrænu ráðherranefndinni.
Í einkaviðtali við Alþýðublaðið 2. sept. sl. sagði þýski stjórnmálamaðurinn Oskar Lafontaine m.a. að það gengi ekki að umhverfismálum væri steypt í eitt ráðuneyti og þar væri unnið að þeim meðan önnur ráðuneyti héldu óbreyttri stefnu. Leggja þyrfti áherslu á að allir væru jafnábyrgir.
Í norska umhverfisráðuneytinu sem stofnsett var 1973 starfa hátt á þriðja þúsund manns, flestir í Osló en einnig í fylkjum landsins. Sérstakt viðfangsefni í ráðuneytinu nú er að aðlaga störf þess að stefnumótun Brundtland-skýrslunnar. Af heildarfjárveitingum ársins 1989 til umhverfismála sem voru 6378,4 millj. nkr.
eru umhverfisráðuneytinu ætlaðar 1642,3 millj. nkr. Hinn hluti fjárveitingarinnar skiptist á umhverfisviðfangsefni 16 annarra ráðuneyta.
Í Brundtland-skýrslunni segir m.a. á bls. 39, og þar er óþarft talið að þýða. Ég ætla ekki að fara að lesa það hér á norsku uppi í þingsal en vil geta þess að hv. formaður allshn. þessarar deildar var svo vinsamlegur að hann lét þýða þennan kafla og ásamt fleirum því nokkur fylgiskjöl voru send inn á erlendum tungumálum. Þeim sem hér sat fannst það ekki við hæfi að störf á vegum íslenska þingsins væru vinna með plögg á erlendum tungumálum. Formaður nefndarinnar varð við þeim vinsamlegu tilmælum að láta þýða þau þannig að íslenska þingið fjallaði um mál á íslensku rituðu máli. Ég er með allar þýðingarnar hér með mér og mun fara nánar út í þær og Brundtland-skýrsluna þegar ég hef lokið við að fara yfir umsagnirnar. Ég mun því sleppa þessum norska þætti umsagnarinnar. En á eftir honum segir í umsögninni:
,,Það fyrirkomulag sem skýrslan mælir með er það sem hér ríkir, þ.e. að þeir sem nýta auðlindir lands og lagar gæta þeirra jafnframt. Landbrn. og stofnanir þess fara með nýtingu jarðvegs og gróðurs og verndun hans. Sjútvrn. og stofnanir þess fara með stjórnun og nýtingu sjávarfangs og verndun fiskstofna og iðnrn. með málefni sem varða orkunotkun og margvísleg samskipti við landið af þeim sökum. Ekki kemur fram í drögum nefndarinnar eða meðfylgjandi gögnum markmiðssetning með stofnun umhverfisráðuneytis, greinargerð né heldur skilgreining á því hvað skuli teljast umhverfismál.
Af upptalningu verkefna umhverfisráðuneytis sést að því er mest ætlað að vera eftirlits-, vöku-, samræmingar- og fræðslustofnun um meðferð auðlinda og um háttsemi manna gagnvart lofti, láði og legi. Fallist er á þá stefnu og er hún í samræmi við verkefni umhverfisráðuneyta annarra landa sem eru rekin á þann hátt sem hæfir. Frá þessari stefnu er samt vikið í 1. tölul. 5. gr. þar sem landgræðsla og skógræktarmál eru talin með þeim viðfangsefnum sem færð verði undir umhverfisráðuneyti. Af athugun á skipan umhverfismála fjöldamargra þjóðlanda má ráða að framkvæmdarmálum og atvinnumálum er áfram skipað í fagráðuneyti þrátt fyrir að umhverfisráðuneyti starfi. Þar sem skilgreiningu skortir á markmiðum verður ekki ráðið hvort nefndin stefnir að því að gera umhverfisráðuneyti í okkar landi að atvinnumála- og framkvæmdarráðuneyti auk annarra verkefna sem undir það verða sett eða hvort það að setja landgræðslu- og skógræktarmál undir umhverfisráðuneyti stafar af takmarkaðri þekkingu á starfsemi þessara stofnana.
Landgræðsla ríkisins er umsvifamikil framkvæmdastofnun. Á launaskrá eru þegar mest lætur allt að 100 manns. Stofnunin er með fasta starfsmenn, bæði á aðalstöðvum stofnunarinnar og 17 landgræðsluverði dreift um landið í heilsárs- og hlutastörfum sem margir eru jafnframt bændur. Stofnunin annast rekstur flugvéla, flutningabifreiða af stærstu gerðum, margvíslegra véla sem beitt er hvar
sem þörf er um landið við uppgræðslu, fyrirhleðslustörf við ár og vötn, girðingaframkvæmdir og margt fleira. Mestöll þjónustuvinna í kringum hinn mikla vélakost og vélarekstur stofnunarinnar er unnin á vegum stofnunarinnar, þar á meðal verkstæðisvinna. Brotnir hafa verið 350 hektarar lands undir framleiðslu fræs á landgræðslujurtum á síðustu tveim árum og búið er að koma upp verksmiðju í Gunnarsholti til að vinna, flokka, hreinsa og húða fræ af þeim ökrum. Verksmiðjan er samstarfsverkefni þar sem nýst hafa sameiginlega mannafli, þekking, tæki og mannvirki margra stofnana landbúnaðarins til að lyfta grettistaki sem gæti, tækjust öll áform eins og að er stefnt, orðið til þess að valda þáttaskilum í landgræðslustarfi á Íslandi til þessa.
Starf Landgræðslu ríkisins í gróðurverndarmálum hefur mjög verið byggt upp á fræðslu og samstarfi við bændur. Mikið hefur áunnist og stofnunin á almennt trúnað bænda og atvinnuvegarins í heild.
Skógrækt ríkisins telur allt að 180 manns á launaskrá þegar mest umsvif eru á hverju starfsári. Tíu stöðvar, auk rannsóknarstöðvar, starfa á vegum stofnunarinnar dreift um landið. Haldi einhverjir að verkefni Skógræktar ríkisins takmarkist við að efla gróður til þess að horfa á hann og heyra þyt í laufi á blíðum dögum er það misskilningur. Stofnunin skipuleggur lögum samkvæmt ræktun nytjaskóga í landinu. Vitað er að möguleikar til þess eru góðir á ýmsum stöðum, en framkvæmdahraði ræðst af fjárveitingum. Stofnunin
skapar með starfi sínu fjölda atvinnutækifæra vítt um land. Hún hefur náð trúnaði bændastéttarinnar og margir bændur stefna á skógræktarstörf sem aðal- eða hlutastarf á næstu árum og síðar.
Landgræðsla ríkisins og Skógrækt ríkisins hafa í samvinnu við landbrn. samið stefnuskrá til næstu ára um samstarf stofnananna og aðgerðir í gróðurverndarmálum. Stofnanirnar hafa, auk Skógræktarfélags Íslands og landbrn., unnið í nær tvö ár að stærsta skógræktarátaki sem gert hefur verið á Íslandi sem mun að litlum hluta byggjast á framlögum úr ríkissjóði. Átakið gerir ráð fyrir gróðursetningu allt að 2 milljóna plantna á næsta ári víðs vegar um land umfram venjubundnar árlegar skógræktarframkvæmdir og áframhaldi þess starfs sem byggt verður á reynslu er fæst. Við undirbúning áætlunarinnar hefur m.a. verið samið við 20 bændur um framleiðslu plantna.
Framanskráð sýnir að nefndar stofnanir eru framkvæmdastofnanir með umfangsmikil verkefni sem mjög tengjast landbúnaði sem atvinnuvegi og væri uggvænlegt að hætta öllu því sem áunnist hefur með því að rjúfa þau tengsl og þann trúnað sem byggður hefur verið upp milli þessara stofnana landbúnaðarins og atvinnuvegarins og stéttarsamtaka hans. Má í því sambandi benda á að aðalfundur Stéttarsambands bænda árið 1987 samþykkti samhljóða ályktun um gróðurverndarmál þar sem segir m.a.:
,,Fundurinn skorar á alla bændur að sýna þessum málum,,, þ.e. gróðurverndarmálum, ,,fullan skilning og mæta með velvilja og skilningi sjónarmiðum þeirra
sem af einlægni vilja stuðla að hóflegri nýtingu gróðurs og verndun náttúru.``
Í ályktun Landssambands sauðfjárbænda sama ár segir m.a. að sauðfjárbændur leggi áherslu á að gott samband verði á milli bænda og þeirra stofnana sem hafa með gróðurmat og landnýtingu að gera. Landgræðsla ríkisins, Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Skógrækt ríkisins eiga, auk mikils og sívaxandi samstarfs og samskipta innbyrðis sameiginlega og með landbrn., mikla samvinnu við erlend landbúnaðarráðuneyti, sérfræðinga þeirra og stofnanir sem vinna að hliðstæðum verkefnum í sínum heimalöndum og starfa þar alls staðar á vegum viðkomandi landbúnaðarráðuneyta. Fyrirsjáanlegt er að slík samskipti riðlast og sum mundu falla niður og eyðileggjast verði landgræðslu- og skógræktarmál ekki áfram talin landbúnaðarmál hér á landi.
Ráðuneytið og stofnanir þess hafa unnið mikið kynningar- og fræðslustarf meðal bænda og annarra landnýtenda, mest með fundahöldum og útgáfu fræðslurita, en einnig í þeim skólum sem tilheyra landbúnaðinum. Þannig hefur verið stofnuð ný námsbraut við garðyrkjuskólann á Reykjum í Ölfusi, umhverfisbraut, og er skógrækt þar ein námsgreina. Kennsla í umhverfisfræðum, landnýting og skógrækt hefur verið stóraukin við báða bændaskólana, að Hólum og á Hvanneyri. Gefið hefur verið út kennslurit í umhverfisfræðum, eitt hið fyrsta sinnar tegundar í nálægum löndum og er það þegar notað við bændaskólana.
Tillögur nefndarinnar um að skilja málefni Landgræðslu og Skógræktar frá atvinnumálaráðuneyti og færa þau undir umhverfisráðuneyti ganga, eins og áður segir, í þveröfuga átt við stefnumótun Brundtland-skýrslunnar sem hefur fengið alheimsundirtektir til þessa. Ef nefndin væri sjálfri sér samkvæm ætti hún að skipa allri auðlindastjórn undir umhverfisráðuneyti. Auk nýtingar jarðvegs og gróðurs nýtingu fiskimiða, orkunýtingu í fallvötnum og jarðhita, meðferð lands í því sambandi, framkvæmd vatnalaga og fleira. Fjarri er því að mælt sé með því en á þetta bent til að draga fram skýrari mynd af þeirri fráleitu þversögn sem felst í tillögum nefndarinnar að þessu leyti.
Hér á landi hefur verið farið með málefni auðlinda á sama hátt og Brundtland-nefndin mælir með sem framtíðarstefnu. Við hljótum því að teljast hafa verið á réttri braut með stjórnun okkar auðlindamála og ætla verður að gæfusamast verði að rekja þá braut áfram.`` ( Forseti: Er hv. ræðumaður tilbúinn að fresta ræðu sinni nú svo að unnt verði að slíta þessum fundi? Forseta dettur ekki í hug að spyrja hv. ræðumann hvort hann sé í þann veg að ljúka ræðu sinni.) Það mun vera rétt, hæstv. forseti, að það er allnokkuð eftir af ræðunni og reyndar er ræðan í sjálfu sér tæplega byrjuð, heldur hefur mestur tími fram að þessu farið í að fara yfir þær umsagnir sem borist hafa og stjórnarliðar hafa ekki gefið sér tíma til að fara yfir. Ég hygg að það sé kannski rétt að gera hér hlé á ræðu minni þó að ég sé reyndar inni í miðri umsögn
og það mjög athyglisverðri umsögn frá landbrn. Ég íhuga það þá fram að næsta fundi hvort ég byrja á henni aftur og þá kannski sérstaklega í ljósi þess að ef hæstv. landbrh. heiðrar okkur með nærveru sinni væri ákaflega athyglisvert, eins og ég hef áður sagt, að fá hans skoðanir á þessari umsögn og hvort það sem þar kemur fram sé jafnframt hans skoðanir líka. En ég þigg sem sagt boð hæstv. forseta og geri hér hlé á ræðu minni.
