Friðjón Þórðarson:
    Virðulegi forseti. Tillaga þessi fjallar um samhæfða yfirstjórn öryggismála. Hv. 1. flm., 4. þm. Vestf., gerði tillögunni það glögg skil að ég þarf ekki að bæta þar miklu við, en vil þó fara um hana fáum orðum.
    Hv. 3. þm. Vesturl. telur þessa tillögu ekki mjög skynsamlega og fylgdi þeim orðum eftir, eins og hv. þm. gátu heyrt. Hann talaði hér um mikið miðstýringarvald sem sé í uppsiglingu. Þess ber að geta að hann minntist í máli sínu hvað eftir annað á frv. Hér er ekki um frv. að ræða. Hér er aðeins tillaga á ferð. En þar sem hér er fjallað um mjög mikið og stórt mál held ég að tillagan sé vel þess virði að um hana sé hugsað og hún sé krufin til mergjar.
    Það er alveg rétt hjá hv. 3. þm. Vesturl. að það kerfi sem við höfum þróað og búið við hefur að mörgu leyti reynst okkur vel. Hann minntist þar á Landhelgisgæsluna, hjálparsveitir og fleira. En það er ekki þar með sagt að það kerfi sem við búum við í dag sé óumbreytanlegt, a.m.k. ætti enginn Íslendingur að vera yfir það hafinn að hugsa um þessi mál. Satt að segja eru þau kannski allt of oft látin liggja í þagnargildi. Hitt má hæla hv. 3. þm. Vesturl. fyrir og láta hann njóta sannmælis að hann er meira íhald í þessum efnum og kannski fleirum en margan hefði grunað og er það vel.
    Ég ætla aðeins að fara nokkrum orðum um tillöguna. Henni fylgir ítarleg greinargerð og efnismikil. Það er svo að til þess að um þjóðríki geti verið að ræða, eða þjóð, þarf land, fólk og lögbundið skipulag. Og til þess að ríki geti talist fullvalda þarf að vera fyrir hendi ríkisvald. Við tölum kannski allt of oft með of lítilli virðingu um það sem við köllum ríkisvald. Mættum við þá muna eftir því sem okkur var kennt í góðum skólum hér áður fyrr að vegna þess að Íslendingar höfðu ekki ríkisvald á þjóðveldisöld, framkvæmdarvald, sem gat tekið af skarið þegar höfðingjar landsins deildu og
skiptu þjóðinni upp í hópa, glötuðum við fullveldi okkar í hendur útlendinga eins og öllum er kunnugt um. Þess vegna tek ég ekki undir það þegar ævinlega er talað um ríkisvald með allt að því lítilsvirðingu og ríkiskassann sem hefur nú verið sagt um að ætti fáa að. Tel ég sjálfsagt, þó að margt sé gott við það skipulag sem við höfum þróað og búið við, að hugleiða þessi mál því að lengi má bæta það sem við er búið. Við höfum á þessum skamma ferli síðan við endurheimtum sjálfstæðið verið að þróa mál okkar að ýmsu leyti og finna upp þær leiðir sem okkur henta best, sníða okkur stakk eftir vexti og þar fram eftir götunum. Okkur hefur tekist, að mínum dómi, að móta allgóða stefnu í utanríkismálum sem við erum sem betur fer nokkuð samstiga um, ég tala nú ekki um eftir að létti svona til í austrinu.
    Í greinargerð er sagt að tilgangurinn með þessari tillögu sé tvíþættur: Annars vegar er miðað við að nýta megi sem best mannafla og það fjármagn sem til þessara mála er veitt. Þetta verðum við ávallt að

hafa í huga, hvort við getum ekki sparað í ríkisrekstrinum og komið málum okkar þannig fyrir að við þurfum ekki eins mikið fé til hinna ýmsu greina. Hins vegar er stefnt að því að efla öryggi og gæslu ríkisins og almennings í landinu með nýjum aðferðum og nýjum vinnubrögðum eftir því sem breyttir tímar og staða landsins á hverjum tíma gera nauðsynlegt.
    Það hefur verið bent á það að trúin á þjóðríki væri rótgróin í hugum Íslendinga. Okkur finnist eðlilegt að hver sú þjóð sem talin er eiga eitt tungumál og sameiginlegan menningararf myndi sjálfstætt ríki. En þá kemur að því að vega og meta hvernig fámenn og vopnlaus þjóð geti um frjálst höfuð strokið og jafnframt tryggt sjálfstæði sitt og öryggi í viðsjálum heimi. Hlutleysi er gott en haldlítið oftast þegar á reynir.
    Í auglýsingu þeirri sem Jörundur hundadagakonungur lét hengja upp í Reykjavík 26. júní 1809 stóð m.a.: ,,Ísland hefur frið um alla veröld.`` Þetta er dásamlegt ef dugað gæti. Hins vegar verða öll ríki sem vilja nefna sig því nafni, hvort sem þeim líkar það betur eða verr, að láta landvarnir til sín taka á einn eða annan veg. Við Íslendingar höfum leyst þetta viðfangsefni, að tryggja öryggi landsins út á við, með þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og samningi við Bandaríkin um varnarlið hér á landi. Það er sjálfsagt að við hugleiðum þessi mál nánar, eins og ég sagði. Við mættum gjarnan muna eftir því að í stjórnarskránni er 75. gr., sem kannski flestir vilja gleyma, en þar stendur:
    ,,Sérhver vopnfær maður er skyldur að taka sjálfur þátt í vörn landsins eftir því sem nákvæmar kann að vera fyrir mælt með lögum.``
    Sem betur fer hefur aldrei reynt á þessa grein, en eigi að síður stendur hún þarna við hlið annarra greina stjórnarskrárinnar sem okkur ber að hafa í huga.
    Við verðum að hafa hliðsjón af þeirri öru þróun heimsmála sem um þessar mundir verður að taka tillit til í viðhorfum til öryggis- og varnarmála landsins. Sem betur fer virðist stríðsviðbúnaður fara þverrandi. En umsýsla, eftirlit og hvers konar gæsla heldur áfram. Ég tel ótvírætt að sérhverjum Íslendingi sé hollt að hugleiða ýmsa þætti öryggismála, átta sig á sérstöðu
lands og þjóðar og athuga hvað gera þarf til að viðhalda fullveldi og varðveita frelsi. Þá getum við haft í huga að við erum vopnlaus þjóð og viljum ekki hafa her. Við erum sjálfstæð þjóð og viljum vera það áfram. Við verðum að hafa ríkisvald sem sinnir ákveðnu hlutverki og er öruggt og traust innan sinna vébanda. Síðan getum við rætt um og athugað vandlega hvernig þessi skipan á að vera í einstökum atriðum. Þar verðum við eins og ávallt að sníða okkur stakk eftir vexti, en markmiðið hlýtur að vera það að varðveita og efla frjálst og fullvalda ríki, inn á við og út á við svo sem verða má á komandi árum. Þess vegna verð ég að telja að þessi tillaga sé tímabær til umhugsunar og að við Íslendingar verðum að vera viðbúnir að mæta þeim kröfum sem til okkar eru

gerðar sem fullvalda þjóðar.