Frsm. 1. minni hl. iðnn. (Hjörleifur Guttormsson):
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nál. 1. minni hl. iðnn. sem er að finna á þskj. 1273.
Iðnn. Nd. fjallaði um frv. á fjórum fundum, sumum löngum, og varð ekki sammála um afgreiðslu þess eins og fram er komið. Meiri hl. sem í eru fulltrúar Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. leggur til að frv. verði samþykkt en undirritaður, sem skipar 1. minni hl., leggst gegn samþykkt málsins og leggur til að því verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Annar minni hl. sem mælir hér á eftir, fulltrúi Samtaka um kvennalista, leggur til að frv. verði fellt.
Það komu margir á fund nefndarinnar og hefur það verið nefnt af talsmanni meiri hl. nefndarinnar og vísa ég til þskj. þar að lútandi. Bornar voru fram við þessa aðila fjölmargar spurningar og vissulega átti ég hlut að því að þær urðu nokkuð margar varðandi málið og lögð voru fram skrifleg svör af þeirra hálfu við allmörgum þeirra og greinargerðir um einstaka þætti.
Efni frv. sem við ræðum hér er í aðalatriðum þríþætt:
1. Það er óskað heimilda til nokkurra virkjana í tengslum við undirbúning að 200 þús. tonna álbræðslu og er þar samtals um að ræða 181 mw. í afli að mér sýndist við fljóta athugun.
2. Ákvarðanir um virkjanaröð eru fluttar frá Alþingi til iðnrh.
3. Leitað er heimilda fyrir Landsvirkjun til að verja á árinu 1990 til viðbótar við fyrri heimildir 300 millj. kr. til undirbúnings og framkvæmda við virkjanir vegna samningaumleitana um álbræðslu. Frv. er þannig nátengt áformum um umrædda álbræðslu sem reynt er nú að semja um á vegum iðnrh. við þrjú erlend fyrirtæki samkvæmt yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 13. mars 1990. Boðað er að iðnrh. stefndi að því að flutt verði í byrjun næsta þings haustið 1990 frv. til heimildarlaga um nýtt álver og vísa ég til minnisblaðs sem fram var lagt í nefndinni þar að lútandi og er fskj. með þessu nál. Fyrirliggjandi
frv. um breytingu á lögum um raforkuver og fleira er þannig fyrsta skrefið í ákvörðunum er tengjast nýrri álbræðslu en þar er á ferðinni fjárfesting upp á samanlagt 100 milljarða kr. sem yrði langstærsta fjárfesting hérlendis vegna eins fyrirtækis til þessa.
Ég geri í nál. grein fyrir aðdraganda þessa máls, hvernig leitast hefur verið við af ráðherrum iðnaðarmála frá árinu 1983 að fá til samstarfs um álbræðslu eða stækkun fyrirtækja sem fyrir voru erlenda aðila til að fjárfesta eina í slíku fyrirtæki. Þar gekk lengst af lítið. Ráðherrar létu Alusuisse, eiganda Ísals í Straumsvík, draga sig á asnaeyrunum árum saman í sambandi við þessi mál. Látið var líta svo út að það væri Alusuisse sem hefði áhuga á stækkun í Straumsvík. Það var raunar aldrei og því kynntist ég vel á árunum 1980--1983 þegar ég átti viðræður við fyrirtækið um endurskoðun á samningum að áhuginn var ekki þeirra megin þar að lútandi heldur voru það
aðilar hér heima fyrir sem reyndu að þoka þessu máli fram og fá það inn í samkomulag á þeim tíma. Það kom síðan í ljós í lok síðasta árs að Alusuisse gekk formlega úr samstarfi, úr viðræðum og vék af þessum vettvangi.
Nokkur þáttaskil voru í júlí 1988 þegar hæstv. þáv. iðnrh. Friðrik Sophusson gerði samkomulag um hagkvæmnikönnun við Atlantal-hópinn. Sú hagkvæmnikönnun erfðist til ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar haustið 1988 og málin voru rekin af hæstv. iðnrh. Jóni Sigurðssyni á grundvelli þessarar könnunar þó að þar yrðu miklar breytingar á og ekki var alltaf horft á formið í þeim efnum, síst af öllu gagnvart samstarfsaðilum. Þingflokkur Alþb. átti enga aðild að meðferð málsins á vegum iðnrh. þar til í mars árið 1990. Það var fyrst með sameiginlegri yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og Atlantal-aðilanna hinn 13. mars að á málið reyndi gagnvart ríkisstjórninni og stuðningsflokkum hennar. Ég var algerlega andvígur því að Alþb. ætti aðild að þessari yfirlýsingu og lagði fram bókun í þingflokki Alþb. þegar mál þetta var þar til meðferðar 7. mars og er vitnað til hennar í nál.
Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir m.a.:
,,Ríkisstjórnin hyggst leggja fyrir tillögu um nýtingu innlendra orkulinda til atvinnuuppbyggingar og frv. til heimildarlaga varðandi ákveðnar virkjanir.`` Þar er um að ræða það frv. sem hér liggur fyrir og er það því með beinum hætti tengt áformum um þessa erlendu álbræðslu.
Þegar frv. var til meðferðar í þingflokki Alþb. lagði ég þar fram tillögu um afgreiðslu málsins af hálfu þingflokksins en hún hlaut ekki stuðning. Ég gagnrýndi þar harðlega hvernig staðið hefði verið að undirbúningi þessa máls á vegum iðnrh. og gerði kröfu til þess að allar forsendur málsins yrðu teknar til rækilegrar endurskoðunar þá þegar. Ég lagði til að þingflokkurinn heimilaði ekki fyrir sitt leyti að málið yrði flutt í nafni ríkisstjórnarinnar. Tillaga mín í þingflokknum frá 7. apríl 1990 er birt í heild sem fskj. með nál. svo og samþykkt meiri hluta þingflokks Alþb. um málið.
Ég tel að hér sé á ferðinni algerlega ótímabært frv. Það eru ekki fyrir því frambærileg rök að afla þurfi nú neinna þeirra heimilda sem í frv. felast. Það liggur ekkert fyrir um samninga um umrædda álbræðslu og viðurkennt er af
samningamönnum iðnrh. að allt eins geti svo farið að ekki gangi saman milli aðila. Við þær aðstæður er ótímabært með öllu að festa fé í frekari virkjanaundirbúningi eða veita heimildir þar að lútandi sem vitað er að verða notaðar hvað svo sem samningum líður. Það er ekkert annað en yfirdrepsskapur að tala um að það eigi að hafa hliðsjón af því hvernig samningum þokar áfram á komandi mánuðum í sambandi við ráðstöfun þessa fjár. Ég á eftir að sjá það að ríkisstjórnin bindi hendur Landsvirkjunar í því efni. Hvaða mælikvarða ætla menn að hafa á því að horfurnar í samningamálum séu þannig að ekki eigi að veita þessar heimildir í raun eftir að Alþingi hefur lagt blessun sína yfir þær?
Orðalag í skýringum frv. á ákvæði II til bráðabirgða er afar sérkennilegt þar sem segir: ,,Ákvarðanir um þessar framkvæmdir og það að nýta þessar heimildir verða teknar í einstökum atriðum eftir því sem samningum um álverið vindur fram.`` Eins og fram kemur í yfirliti Landsvirkjunar um áformaða nýtingu á þessum 300 millj. er gert ráð fyrir að fljótlega verði byrjað að nýta hluta af þeim og ráðstafa fjármagninu að mestu fyrir haustið, þ.e. áður en Alþingi fær ráðrúm til að fjalla um hugsanlega samninga. Hér er líka um að ræða beinar, verklegar framkvæmdir, bæði við svokallaða Búrfellsvirkjun, ég segi svokallaða því að það er dálítið sérkennilegt heiti á nýrri virkjun undir Sámsstaðaklifi, og Fljótsdalsvirkjun, m.a. á þar varðandi hina síðartöldu að grafa frá hinum væntanlega jarðgangamunna. Það er augljóst að því meira sem fjárfest er í þágu virkjana fyrir álbræðsluna, þeim mun meiri ástæða verður talin á að ná samningum og þá stöðu munu hinir erlendu gagnaðilar auðvitað færa sér í nyt. Það er í þessu sambandi einkennilegt að lesa eftirfarandi athugasemd í greinargerð með frv. þar sem segir: ,,Fram hefur komið af hálfu Alumax að það fyrirtæki hefur aldrei fyrr gert samning um orkukaup fyrir álbræðslu án þess að orkuver hafi þegar verið byggð.`` Hvaða nauður rekur hæstv. iðnrh. til þess að setja slíkt orðalag inn í greinargerð með frv.?
Síðan er það 3. gr. frv. Með samþykkt hennar væri Alþingi að lögfesta að þingið afsali sér ákvörðunarvaldi um virkjanaröð og að það vald flytjist í hendur iðnrh. Í þessu sambandi er rétt að minna á þau miklu pólitísku átök sem það kostaði á sínum tíma að lögfesta að ráðist skyldi í meiri háttar virkjanir utan Suðurlands og utan eldvirkra svæða. Lögin um raforkuver sem hér er verið að breyta, nr. 60/1981, voru afrakstur stefnu ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens sem tók það upp í málefnasamning að næsta stór vatnsaflsvirkjun skyldi byggð utan eldvirkra svæða. Mikið átak var gert í rannsóknum á Blönduvirkjun og Fljótsdalsvirkjun af þessu tilefni og leystar voru með samningum hatrammar deilur sem tengdust fyrrnefndu virkjuninni. Virkjanaröðin var síðan ákvörðuð á grundvelli laganna með þál. vorið 1982.
Rétt er að vekja rækilega athygli á að ákvæði I til bráðabirgða með frv. á eingöngu við um virkjanir sem tengjast Atlantal-aðilunum og yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 13. mars 1990 um álver. Ekki þarf annað að gerast en þessi yfirlýsing falli úr gildi og nýir samningsaðilar birtist á sjónarsviðinu til að framkvæmdarvaldið sé óbundið af ákvæðum um þessar virkjanir. Þá væri það á valdi iðnrh. eins á grundvelli 3. gr. frv. að ákvarða hvar virkja skuli. Hætt er við því að þá verði virkjanir á Suðurlandi áfram efst á blaði líkt og var fyrir setningu laganna um raforkuver árið 1981.
Sú erlenda risaálbræðsla sem hér er verið að gera tillögu um og þetta er liður í að ná fram ákvörðunum um er slæmur kostur í atvinnuþróun á Íslandi. Með undirbúningi Atlantal-álbræðslunnar er verið að
endurtaka fjárfestingarmistök frá 7. áratugnum þegar samið var við Alusuisse um álbræðsluna í Straumsvík. Útlendingum er einum ætlað að eiga verksmiðjuna en Íslendingum að leggja henni til raforku og aðstöðu. Hinir erlendu eigendur munu flytja arðinn af fyrirtækinu úr landi ef þeim býður svo við að horfa. Landsvirkjun mun taka erlend lán fyrir virkjanakostnaði sem alls er óvíst að skili sér til baka á eðlilegum afskriftartíma. Þessi fjárfesting upp á hátt í 100 milljarða kr., þar af 30--40 milljarðar í raforkumannvirkjum, mun skapa innan við 700 manns störf þegar allt er talið og margfeldisstuðullinn miðað við staðsetningu á höfuðborgarsvæðinu er af Byggðastofnun talinn innan við tveir, þ.e. um 1900 störf samtals, starfsliðið í álbræðslunni innifalið. Álbræðsla er þannig illa til þess fallin að auka atvinnuframboð en á því virðist brýn þörf á íslenskum vinnumarkaði næsta áratuginn. Störf á byggingartíma eru hins vegar til muna fleiri, áætluð á bilinu 1100--1800 um fjögurra ára skeið. Mismunandi há tala þar á milli á árunum 1991--1994, en þar er um tímabundið ástand að ræða sem skapað getur í senn vandræði og óstöðugleika á byggingartíma og ekki síður að honum loknum. Um það höfum við reynslu frá Suðurlandi, virkjanasvæðunum þar, og frá Blönduvirkjun. Þessar
framkvæmdir eru takmarkaðar við örfá svæði á landinu og til lengri tíma litið leysa þær ekki atvinnuvanda landsbyggðarinnar nema þá staðbundið og í takmörkuðum mæli.
Ég kem þá að efnahagslegum áhrifum þessa fyrirtækis og þeim þensluáhrifum sem framkvæmdirnar óhjákvæmilega hljóta að hafa í för með sér og hvernig
ráðgert er, hvaða viðbrögð eru ráðgerð til þess að bregðast við þeim. Það er eðlilegt að menn hafi áhyggjur af slíkum áhrifum þessara stórframkvæmda eins og m.a. kemur fram í umsögn Þjóðhagsstofnunar með frv., einkum að verðbólguskriða geti farið af stað. Rætt er um ýmis ráð til að bregðast við slíku, m.a. með samdrætti í opinberum framkvæmdum ríkis og sveitarfélaga og að ríkið reki aðhaldsstefnu og noti tekjuauka til að draga úr lántökum. Stjórnarformaður Landsvirkjunar, Jóhannes Nordal, nefndi þannig á ársfundi fyrirtækisins 6. apríl 1990 að gera þyrfti sérstakar ráðstafanir í skipulagningu opinberra framkvæmda, t.d. með því að Vegagerð ríkisins og sveitarfélög fresti framkvæmdum á byggingartíma álbræðslunnar. Heyra mátti hér við 1. umr. málsins þegar hv. 1. þm. Reykv. vék einmitt að vegaframkvæmdum og jarðgangaframkvæmdum sem hlyti að verða að endurskoða í sambandi við þessar stóru framkvæmdir.
Það blasir þannig við að ef komast á hjá mikilli þenslu og verðbólgu vegna þessara framkvæmda þurfa að koma til stórfelldar aðhaldsaðgerðir að mati þeirra sem fyrir þeim standa og samdráttur í öðrum fjárfestingum eða neyslu. Þetta mun bitna á endurskipulagningu og nýsköpun í ýmsum greinum, þar á meðal í sjávarútvegi, og seinka aðlögun sem
mikið er rætt um að nauðsynleg sé, m.a. vegna breytinga í alþjóðaviðskiptum. Þessi áform koma þannig eins og skrattinn úr sauðarlegg þvert á viðleitni stjórnvalda til að skapa jafnvægi í íslensku efnahagslífi og hagstætt rekstrarumhverfi til vaxtar í atvinnulífi.
Ég kem þá að þætti sem ég gerði nokkuð að umtalsefni við 1. umr. þessa máls en það eru blekkingar hæstv. iðnrh. í sambandi við þjóðhagsleg áhrif þessara framkvæmda og þessarar uppbyggingar þar sem hann heldur því fram að eitt tonn af áli jafngildi einu tonni af þorski fyrir þjóðarbúið. Það sætir sannarlega tíðindum með hvaða aðferðum reynt er að vinna fylgi við þetta heljarstökk sem hér er á döfinni. Hæstv. ráðherra hefur verið óþreytandi að boða þessa erlendu stóriðju sem sérstakt fagnaðarerindi og telur sig sérstakan sporgöngumann aldamótaskálda. Hann tekst gjarnan á flug og verður ljóðrænn þegar hann ræðir þessi mál. Hann hefur reynt að halda því að þjóðinni að í 200 þús. tonna álbræðslu felist úrlausn fyrir efnahag Íslendinga og lífskjör sem jafnist nokkurn veginn á við 2 / 3 hluta af öllum þorskafla af Íslandsmiðum. Þann 24. okt. t.d. vék hann að þessu í Alþýðublaðinu, aftur í áramótagrein og síðan 17. mars, svo að aðeins sé vitnað til flokksmálgagnsins, en vissulega hefur þessi síbyljuáróður verið endurtekinn af ráðherranum og fleirum við fjölmörg tækifæri og það í öflugri fjölmiðlum en Alþýðublaðinu. Þannig lagði formaður Alþfl., Jón Hannibalsson, mikla áherslu á þetta atriði í eldhúsdagsumræðum frá Alþingi fyrir einum og hálfum sólarhring síðan, þann 4. maí. Með þessum fjarstæðuáróðri á að reyna að vinna þjóðina til fylgis við málið og endurtaka ósannindin nógu oft til að menn trúi.
Í iðnn. Nd. var farið yfir þennan málflutning og var Þjóðhagsstofnun m.a. beðin um álit á honum. Umsögn Þjóðhagsstofnunar er að finna á fskj. IX með þessu áliti. Niðurstaða Þjóðhagsstofnunar er að hreinar gjaldeyristekjur af hverju þorsktonni séu tvöfalt til þrefalt meiri en af áltonni, þ.e. að álið gefi aðeins 1 / 3 af ígildi þorsks fyrstu 10 starfsár álbræðslu og helming til lengri tíma litið.
Með þessu er þó ekki öll sagan sögð. Í útreikningum Þjóðhagsstofnunar eru afborganir og vextir af svokölluðum innlendum hluta fjárfestingarinnar í álbræðslu og virkjunum ekki dregin frá. Látum vera með afborganirnar. Það geta verið rök fyrir því að halda þeim utan við þar sem innlend fjárfesting er kaup á innlendum framleiðsluþáttum og aðföngum. Hins vegar gildir annað um vextina af innlendu fjárfestingunni svokölluðu ef hún er að mestu leyti fjármögnuð með erlendum lánum eins og reikna má með að verði í þessu tilviki og raunar viðurkennt af öllum að hljóti að vera í miklum mæli. Verði sú raunin og sé tekið tillit til þess í samanburði yrði hlutfallið milli áls og þorsks 1 / 5 -- 1 / 6 álinu í óhag samkvæmt lauslegum útreikningi og er þá ekki fjarri það sem reitt var fram í blaðagreinum hér fyrir skömmu og raunar engum tölum þar verið hnekkt sérstaklega í sambandi við þennan áróður og þessar staðhæfingar hæstv. ráðherra. Málið er auðvitað
alvarlegra vegna þess að hér er fyrrv. þjóðhagsstjóri á ferð sem gerir sig sekan um dæmafáar blekkingar í sínum málflutningi og það er illa gert gagnvart þjóð sem á mest undir sjávarafla komið að reyna að villa um fyrir henni með svo grófum hætti sem hér um ræðir. Í stóriðjumálum þurfa menn að reyna að líta hlutlægt á hugsanlegan ávinning og haga ákvörðunum í ljósi þess.
En það eru raunar fleiri blekkingar og misvísandi framsetning varðandi efnahagslegan ávinning af þessum framkvæmdum sem lesa má út úr frv. og greinargerðum sem því fylgja. Ég vek athygli á því að þegar verið er að fjalla um efnahagslegan ávinning af þessum framkvæmdum á byggingartíma og síðar, þá eru öðru fremur reiknaðar út prósentur í landsframleiðslu. Á bls. 18 í grg. með frv. er fjallað undir tölul. 10 um könnun á þjóðhagslegum áhrifum nýs álvers. Þar er það landsframleiðslan sem er notuð og þar segir, með leyfi virðulegs forseta:
,,Frumniðurstöður benda til þess að hagvöxtur á mælikvarða landsframleiðslu verði um 1% meiri að jafnaði á árunum 1990--1996 með nýju álveri en án þess. Það þýðir að landsframleiðslan verður orðin um 5,5% meiri 1996 með álveri en án þess.``
Síðan er þessu fylgt eftir og það af Þjóðhagsstofnun, af lærisveinum fyrrv. þjóðhagsstjóra. Þar er það landsframleiðslan sem er sett í öndvegi en ekki þjóðartekjurnar, ekki nettóþjóðartekjur. Á bls. 56--57 í greinargerð má lesa niðurstöður Þjóðhagsstofnunar um þetta efni og birt er mynd á bls. 56 þar sem dregin eru upp áhrif álversframkvæmda á landsframleiðslu. Á bls. 57 segir: ,,Varanleg áhrif á landsframleiðslu eru 5,3% til hækkunar og eru óbeinu áhrifin tæpur helmingur. Á móti fjárfestingunum aukast hins vegar skuldir landsins, verða um 15% hærri í áldæminu, sem hlutfall af landsframleiðslu grunndæmis, árið 1997 heldur en í áldæminu.`` Síðar á sömu síðu er einmitt vikið að því sem er vissulega réttmætt að prósenturnar koma öðruvísi út þegar farið er að líta til þjóðarframleiðslu og þar segir: ,,Aukin skuldsetning þýðir að vaxtagreiðslur til útlanda aukast og þar af leiðandi er munur á þjóðarframleiðslu milli dæmanna árið 1997 mun minni en munurinn á landsframleiðslu, eða um 2,5%, samanborið við 5,3% mun á landsframleiðslu.`` Þetta eru vísindin. Hér er verið að reiða fram blekkjandi upplýsingar, blekkjandi tölur með því að nota landsframleiðslu öðru fremur sem viðmiðun í þessum efnum en eins og menn vita er þar ekki tekið tillit til vaxta og afborgana sem fara úr landi. Hér er því ekki um nettóávinning að ræða fyrir íslenskt þjóðarbú.
Og það er fyrrv. þjóðhagsstjóri, núv. hæstv. iðnrh. sem leggur þessi gögn hér fram fyrir Alþingi. Hann ætti m.a. að kynna sér og hv. alþm. ættu að kynna sér það sem hagfróður aðili sem starfar á Þjóðhagsstofnun, Jóhann Rúnar Björgvinsson, hefur birt í sérriti sem allir alþingismenn hafa undir höndum og heitir ,,Leiðir álver til lakari lífskjara?`` Á bls. 17--19 í þessu riti er rakinn með skýrum hætti
munurinn á landsframleiðslu og þjóðarframleiðslu og menn ættu að fara yfir það til þess að verða nokkru fróðari og átta sig á þeim blekkjandi talnaleik sem hér er hafður uppi til þess að reyna að gylla þessar framkvæmdir fyrir Íslendingum.
En það er fleira sem hangir hér á spýtunni og er þá ekki mikið hægt að upplýsa um það hér á Alþingi Íslendinga. Það er hinn óttalegi leyndardómur sem tengist þessu máli, raforkuverðið og allt sem að því lýtur. Í iðnn. var reynt að varpa ljósi á samningsstöðu Íslendinga varðandi raforkusölu til álbræðslu. Upplýsingar fengust, eftir að um var beðið, um meðalframleiðslukostnað Landsvirkjunar sem legið hefur samkvæmt þeirra upplýsingum á bilinu 20--25 mill á kwst. (117--141 eyrir á verðlagi 1989) undanfarin fjögur ár. Í því sambandi er rétt að hafa í huga að margar eldri virkjanir fyrirtækisins eru afskrifaðar, eða samtals 27 milljarðar af um 80 milljarða kr. fastafjármunum fyrirtækisins. Þegar hins vegar voru bornar fram ítrekaðar fyrirspurnir um raforkuverð sem til umræðu væri í yfirstandandi samningum við Atlantal-aðilana var harðlega og staðfastlega neitað að svara nokkru þar að lútandi, sbr. skrifleg svör frá Landsvirkjun við fyrirspurnum á fskj. VII, en þetta kom ekki eingöngu þaðan heldur öðru fremur frá ábyrgðaraðila þessa máls, frá hæstv. iðnrh. og hans embættismönnum. Ekki fengust heldur nein svör við spurningum um viðbótarkostnað í orkukerfinu, svonefndan flýtingarkostnað, né heldur við fyrirspurnum er vörðuðu ráðgerða tengingu rafmagnsverðs við verð á áli. Engar upplýsingar, bókstaflega ekki neitt. Borið var við viðkvæmri samningsstöðu og skipti engu þótt talað væri um nefndina sem lokaðan vettvang í þessu sambandi og menn teldu sig bæra til þess að taka við trúnaðarupplýsingum af hálfu ráðherra og Landsvirkjunar.
Því miður liggur það því fyrir eftir starfið í iðnn. að þessu máli að alþingismönnum í réttkjörinni nefnd þingsins er neitað um upplýsingar um undirstöðuþætti er varða þetta mál og það liggur skriflega fyrir í fskj. IV frá ráðuneytinu varðandi þetta mál, fskj. sem er með álitinu. Á sama tíma er Alþingi Íslendinga beðið um að veita víðtækar heimildir til virkjana og fjárskuldbindinga vegna undirbúnings og framkvæmda þessa máls.
Það hlýtur að vera öllum hv. alþm. ljóst að hér eru menn að taka gífurlega áhættu fyrir Ísland, fyrir íslenskt þjóðarbú. Varðandi raforkusölu til álbræðslu, ef af verður, stefnir í áhættu fyrir Landsvirkjun og innlenda viðskiptavini fyrirtækisins, atvinnurekstur í landinu og einstaklinga. Opinberlega er talað um að veita afslátt á orkuverði fyrstu starfsár bræðslunnar og tengja á raforkuverð við heimsmarkaðsverð á áli sem tekur miklum sveiflum sem kunnugt er. Af því hafa menn þegar reynslu í viðskiptum við Ísal en nú á að margfalda þá áhættu í samningum við Atlantal. Rétt er að hafa í huga að eftir að ný álbræðsla hefði tekið til starfa 1995 væri hlutfall raforkusölu til stóriðju af heildarsölu Landsvirkjunar orðið 62% og hækkaði í
rösk 70% um aldamót ef álbræðslan yrði stækkuð í 400 þús. tonna framleiðslugetu á ári eins og Atlantal-aðilarnir vilja halda opnu í sambandi við staðsetningu og aðstæður fyrir þetta fyrirtæki.
Þegar svo væri komið er fátt orðið eftir til varnar fyrir aðra viðskiptavini Landsvirkjunar sem hljóta að þurfa að taka á sig byrðar ef þróunin yrði mjög óhagstæð varðandi greiðslur frá stóriðjufyrirtækjum, m.a. vegna sveiflna á álverði á heimsmarkaði. Í ljósi þessa sýnist það brýnt úrlausnarefni, ef menn ætla að feta áfram þessa braut, að greina á milli reksturs virkjana sem reistar eru fyrst og fremst vegna reksturs stórnotenda eins og álbræðslu og raforkuvera sem framleiða fyrir almenningsveitur. Og við hljótum að verða að viðurkenna það hér á Alþingi Íslendinga að í 13. gr. laga um Landsvirkjun er auðvitað engin vörn fyrir almenna notendur í landinu þó menn hafi viljað trúa því í von um að ábyrgðaraðilar þessara mála, ráðherrar og stjórnendur Landsvirkjunar, ætluðu borð fyrir báru í sambandi við samninga um raforkuverð. En því miður sjá menn hvernig á þeim málum hefur verið haldið og a.m.k. höfum við ekkert í höndunum nú varðandi þetta mál frá ráðuneytinu um það að slíkt fyrirhugað borð verði til staðar í reynd. Orð verja okkur ekki einsömul, góður hugur, góðar yfirlýsingar ekki heldur.
Svo er það umhverfisþátturinn, umhverfismálin sem tengjast þessu ráðgerða fyrirtæki. Sá þáttur er í tvísýnu, eins og annað sem máli þessu tengist. Iðnn. leitaðist við að gera sér grein fyrir stöðu umhverfismála vegna fyrirhugaðra virkjanaframkvæmda og álbræðslu. Það er álit þess sem hér talar að verulegar brotalamir séu í stjórnunarlegri meðferð þessara mála og ekki hafi þar verið ráðin bót á með skipun sérstakrar ráðgjafarnefndar um umhverfisáhrif iðjuvera. Er ég þó ekki þar með að gera athugasemdir við að ráðherra kveðji til menn sér til ráðuneytis heldur á ég þar við stjórnunarlegan þátt þessa máls.
Vakin er athygli á því í þessu nál. sem segir í minnisblaði frá iðnrn. frá 3. maí 1990 um starfsleyfi fyrir Atlantsál. Þar segir: ,,Í 8. kafla mengunarreglugerðar nr. 386/1989 er fjallað um veitingu starfsleyfa fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun. Ákvæðum reglugerðarinnar verður fylgt eftir því sem kostur er, en þó er stefnt að því að samningur um meginskilmála varðandi útblástur og aðra þætti mengunarvarna verði undirritaður samhliða undirritun aðalsamnings um nýtt álver.``
Í greinargerð frá Hollustuvernd ríkisins til iðnn., dags. 3. maí 1990 og birt sem fskj. X með þessu áliti, segir m.a.: ,,Mengunarvarnir Hollustuverndar ríkisins telja, sérstaklega í ljósi þess að stefnt er að samkomulagi um umhverfismál samhliða aðalsamningi, að nokkuð hafi skort á til þessa að stofnunin tæki nægilegan þátt í mótun krafna og að upplýsingar um stöðu mála hafi borist.`` Þetta segir í áliti frá þeim aðila sem á að bera ábyrgð á starfsleyfi varðandi þetta fyrirtæki.
Náttúruverndarráð segir m.a. í bókun sem rakin er
í bréfi til nefndarinnar og birt er sem fskj. XI með nál. og erindi ráðsins er frá 3. maí 1990: ,,Náttúruverndarráð leggur áherslu á að í nýju álveri, er kann að verða reist hér á landi, verði gerðar ýtrustu kröfur um mengunarvarnir og ekki minni en gerðar eru í nágrannalöndum.
Af gefnu tilefni er lögð áhersla á vothreinsun brennisteinsdíoxíðs og byggir það á eftirfarandi,,, --- sem er að finna í fskj. þar sem þetta erindi er birt í heild.
Í þessu sambandi er vakin athygli hér í nál. á ummælum í grg. með frv. á bls. 17 þar sem segir: ,,Eitt helsta álitaefni varðandi mengun frá nýju álveri er, hvort krefjast skuli vothreinsunar á brennisteinsdíoxíði. Forsendur þess að gera kröfu um vothreinsun geta verið nokkuð aðrar en t.d. í Noregi og Svíþjóð, sem einkum hefur verið horft til.`` Eftir þessu hljótum við að taka þegar svona orðalag er fært inn í grg. með frv.
Og síðan er það sá þáttur sem snýr að staðarvali fyrir þetta ráðgerða álver, þessa ráðgerðu risabræðslu. Það staðarval er á uppboði. Þar er um að ræða einn ósæmilegasta þátt þessa máls sem lýtur að meðferð stjórnvalda á hugsanlegri staðsetningu slíkrar álbræðslu. Í stað þess að ákveða stað slíks fyrirtækis, ef menn eru á því að það skuli reist, að vel yfirveguðu ráði er sveitarfélögum og landshlutum att út í keppni um fjárfestinguna. Það hefur m.a. leitt til þess að einstök byggðarlög eru farin að bjóða niður framkvæmdakostnað í þágu útlendinganna. Nú síðast hefur iðnrn. framsent erindi frá Atlantal-aðilunum til nokkurra valinna sveitarstjórna, það er svona orðið pósthólf fyrir útlendingana, þar sem þær eru hvattar til að veita útlendingunum svör um staðbundin málefni, m.a. um viðhorf sveitarfélaganna til umhverfismála. Já, ætli sé ekki verið að panta það að þau slái þar af kröfum sínum til þess að fá þetta hnoss. Þarna segir í erindinu frá ráðuneytinu sem hæstv. iðnrh. sendir út til valinna sveitarstjórna: ,,Sérstök athygli er vakin á því að Atlantal-aðilarnir telja nauðsynlegt að staðsetning verði valin með hliðsjón af því að stækka megi álverið einhvern tímann í framtíðinni í allt að 400 þús. árstonn og að byggð verði rafskautaverksmiðja.``
Fyrir nú utan það að senda erindi af þessu tagi, að framsenda það fyrir þessi erlendu fyrirtæki, þá er hæstv. iðnrh. með þessu í rauninni að skrifa upp á kröfuna og gera hana að sinni, að það skuli halda því opnu að þessi bræðsla verði 400 þús. árstonn að stærð. Og ég spyr: Er búið að blessa þá
stefnu í ríkisstjórn Íslands? Eigum við von á því að haldið verði áfram, að martröð álsins eigi að standa hér út allan næsta áratug?
Þessi bréfaskipti og annað sem að staðarvali álbræðslu lýtur varpar skýru ljósi á afleiðingar þess að fela forræði í slíku fyrirtæki í hendur útlendinga sem munu hafa síðasta orðið um staðarval, ef til kemur. Fráleitt er með öllu að reisa stórfyrirtæki af þessu tagi á höfuðborgarsvæðinu og grennd, eins og staðan er nú í byggðamálum. En jafnframt ber að varast að líta á
byggingu risaálbræðslu sem lausn á erfiðleikum landsbyggðarinnar í atvinnumálum. Þar þurfa önnur ráð að koma til.
Það vekur sannarlega athygli, virðulegur forseti, afar frumstæð framsetning varðandi þetta mál þegar reynt er að gylla hagvöxt og aukningu ráðstöfunartekna vegna framkvæmda við virkjanir og álbræðslu. Í því sambandi er gengið út frá eins konar núlllausn, þ.e. að til komi álver, það skal koma, en að öðrum kosti gerist ekki neitt í atvinnumálum. Það er samanburðurinn, það er grundvöllurinn sem gengið er út frá. Þeir sem þannig tala gleyma eða hafa gleymt eða vita ekki um þá fjölþættu möguleika sem hér eru á mörgum sviðum og munu þróast ef hlúð er að menntun, rannsókna- og þróunarstarfi og þess gætt að skapa góðan jarðveg til rekstrar og athafna sem víðast á þessu landi.
Virðulegur forseti. Ég er í minni hluta í þeirri þingnefnd sem hér skilar áliti. En ég er það með góðri samvisku. Ég hef hér leyft mér að benda á nokkra af fjölmörgum annmörkum sem eru á þessu frv. og því sem því tengist, sem er raunar miklu meira en efni frv. sjálfs. Ábyrgð þeirra, sem ætla að lögfesta þetta mál, þetta frv., og styðja þá stefnu sem þar er mörkuð um erlenda álbræðslu er sannarlega mikil. Það er boðað að á eftir komi frv. til heildarlaga um nýtt álver, sbr. fskj. III. Með því frv. sem hæstv. ráðherra hefur hug á að leggja hér fyrir í þingbyrjun að hausti á jafnvel að opna fyrir heimildir fyrir framkvæmdarvaldið til að leyfa byggingu álbræðslu áður en endanlega verður gengið frá samningum um einstaka þætti, m.a. um raforkuverð.
Allt er þetta mál þannig vaxið að skylt er að vara við að lagt verði út á þá braut sem hér er lagt til eða haldið þar lengra en orðið er. Ríkisstjórn Íslands öll þyrfti að hugsa sitt ráð, endurmeta málið í heild og leita annarra og vænlegri leiða í atvinnuuppbyggingu í landinu. Með vísan til þess, nál. og fylgigagna, legg ég til að frv. þessu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.
