Heilbrigðis - og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) :
    Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um ákvörðun dauða sem er flutt á þskj. 125 og er 121. mál Nd., nátengt máli því sem ég hef nú rétt lokið við að mæla fyrir.
    Á síðustu árum hefur mikið verið rætt um skilgreiningu dauða í nágrannalöndunum. Ástæða þess er m.a. sú að með aukinni tækni í læknisfræði, ekki síst með tilkomu öndunarvéla, er unnt að halda við öndun og hjartslætti sjúklings þó að heilastarfsemi sé sannanlega og endanlega hætt. Þetta hefur kallað á víðtækari skilgreiningu á dauða en hina hefðbundnu sem gerir ráð fyrir að maður sé látinn þegar hjarta hans hættir að slá og öndun hans hættir. Fjölmörg lönd, bæði austan hafs og vestan, hafa af þessum sökum skilgreint dauðahugtakið að nýju á þann veg að maður teljist látinn ef heilastarfsemi hans er hætt og fullljóst að heilastarfsemi getur ekki hafist á ný. Danir og Íslendingar eru einu þjóðirnar í Vestur - Evrópu sem ekki hafa endurskoðað dauðahugtakið. Fyrr á þessu ári var lagt fram á danska þinginu frv. sem gerir ráð fyrir sambærilegri breytingu á skilgreiningu dauða og hér er gert ráð fyrir.
    Fyrir rétt rúmu ári síðan skipaði ég nefnd sem fékk það verkefni að gera tillögur að löggjöf um skilgreiningu dauða eins og reyndar kom fram í framsögu fyrir frv. hér á undan. Í þeirri nefnd áttu sæti Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri sem var formaður, Ólafur Ólafsson landlæknir, Páll Ásmundsson yfirlæknir, séra Sigfinnur Þorleifsson sjúkrahúsprestur, Sigþrúður Ingimundardóttir hjúkrunarfræðingur, Þórður Harðarson prófessor og Dögg Pálsdóttir lögfræðingur sem var ritari nefndarinnar.
    Nefndin lauk störfum snemma á þessu ári. Eftir vandlega athugun mælti nefndin með því að sett verði lög um ákvörðun dauða og það staðfest að maður teljist látinn þegar öll heilastarfsemi hans er hætt og engin ráð eru til að heilinn starfi á ný. Nefndin samdi tvö frumvörp til laga, um ákvörðun dauða sem hér er til umræðu og frv. það sem áðan var mælt fyrir. Bæði frumvörpin voru lögð fram á 112. löggjafarþinginu til kynningar en ekki rædd þá. Með því móti töldum við sem að frumvörpunum stóðum að þeir sem hefðu áhuga á málinu og vilja til að kynna sér það hefðu möguleika á því og það færi ekki með þeim hraða í gegnum þing sem hefði þurft hefði það átt að afgreiðast í lok síðasta þings.
    Frv. gerir ráð fyrir að hér eftir sem hingað til verði það hlutverk læknis að ákvarða dauða manna og rita dánarvottorð. Við ákvörðun um andlát skal læknir nota þá þekkingu og beita þeim ráðum sem tiltæk eru til þeirra verka hverju sinni.
    Samkvæmt 2. gr. frv. skal maður teljast látinn þegar heilastarfsemi hans er hætt og engin ráð eru til að heilinn starfi á ný. Þannig verður stöðvun á heilastarfsemi sú viðmiðun sem notuð er jafnvel þótt stuðst sé við hin hefðbundnu dauðaskilmerki, stöðvun hjartsláttar og öndunar, þegar maður er lýstur látinn.

    Í 1. mgr. 3. gr. frv. er gert ráð fyrir að staðfesta megi dauða manns ef hjartsláttur og öndun hafa stöðvast svo lengi að öll heilastarfsemi sé hætt. Er hér miðað við að andlát sé staðfest með hefðbundinni aðferð. Rétt er að leggja áherslu á það hér að langflest dauðsföll ber að með þeim hætti að 1. mgr. 3. gr. frv. á við.
    Í 2. mgr. 3. gr. er gert ráð fyrir að hafi öndun og hjartastarfsemi verið haldið við með vélrænum hætti skuli ákvörðun um dauða byggjast á því að skoðun leiði í ljós að öll heilastarfsemi sé hætt. Í fylgiskjali með frv., sbr. 4. gr. frv., er nánar lýst þeim aðferðum sem beita skal í þessum tilvikum. Gera má ráð fyrir að innan við 20 dauðsföll á ári verði staðfest með þeim hætti sem 2. mgr. 3. gr. frv. skilgreinir.
    Samkvæmt 4. gr. frv. skal heilbrrh. setja reglur um það hvaða rannsóknum skuli beita til þess að ganga úr skugga um það að öll heilastarfsemi sé hætt. Þessar reglur skulu vera í samræmi við tiltæka læknisfræðilega þekkingu á hverjum tíma. Eins og áður sagði fylgja frv. í fylgiskjali drög að reglum um skilmerki dauða. Þar er ítarlega lýst í samræmi við tiltæka læknisfræðilega þekkingu hvaða rannsóknum skuli beita til að ganga úr skugga um það að heilastarfsemi sé hætt.
    Á kirkjuþingi því sem nú stendur yfir hefur verið fjallað um dauðann og líffæraflutninga. Á þinginu er til umfjöllunar tillaga flutt af kirkjuráði þar sem lagt er til að þingið samþykki þau meginviðhorf sem fram koma í álitsgerð Rannsóknastofnunar í siðfræði, að skilgreining dauða skuli miðast við algjört heiladrep.
    Álitsgerð þessi var samin af nefnd sem í áttu sæti Björn Björnsson, prófessor í guðfræði, Páll Ásmundsson yfirlæknir, Mikael M. Karlsson, dósent í heimspeki, og Vilhjálmur Árnason, lektor í siðfræði. Í álitsgerðinni er bent á að frá fornu fari hafi einkum tvennt verið haft til marks um það hvort maður sé látinn, hjarta hans sé hætt að slá og hann sé hættur að anda. Síðan segir, með leyfi forseta:
    ,,Tæknilegar framfarir í læknisfræði á síðustu áratugum hafa neytt menn til þess að endurskoða þessi skilmerki og þann skilning sem liggur þeim að baki. Nú orðið er hægt að viðhalda bæði starfsemi hjarta og öndunarfæra með vélrænum hætti og jafnvel setja tækjabúnað í stað þessara líffæra. Oft hefur slíkur vélbúnaður fleytt sjúkum og slösuðum úr lífshættu og hann hefur einnig verið notaður til þess að viðhalda hjartslætti og öndun sjúklinga í djúpu dái þar sem engin sálarstarfsemi, ekkert sálarlíf, á sér stað. Samkvæmt hefðbundnum skilmerkjum dauða eru slíkir sjúklingar lifandi.``
    Í skýrslunni segir einnig: ,,Hér verður því að horfast í augu við þá staðreynd að þótt algjört heiladrep feli í sér að öll sálarstarfsemi sé úr sögunni og að manneskja sé skilin við, þá felur það ekki í sér dauða líkamans. Manneskja er látin jafnvel þótt líkami hennar sé enn með lífsmarki. Það er rétt og eðlilegt að ættingjar kveðji hana á þessari stundu því að sálin er farin úr líkamanum og raunar er það rangt gagnvart þeim að láta sem svo að manneskjan sé ekki dáin.``

    Skýrsluhöfundar taka undir ákvæði lagafrv. þessa sem hér er til umræðu.
    Herra forseti. Ég hef nú reynt að rekja ítarlega efni þessa frv. til laga um ákvörðun dauða og ég leyfi mér að leggja til að að þessari umræðu lokinni verði málinu vísað til 2. umr. og hv. heilbr. - og trn. til meðferðar.