Ferill 334. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: Word Perfect.
1990–91. – 1060 ár frá stofnun Alþingis.
113. löggjafarþing. – 334 . mál.
Sþ.
591. Skýrsla
menntamálaráðherra um vísinda- og tæknistefnu.
(Lögð fyrir Alþingi á 113. löggjafarþingi 1990 – 91.)
Inngangur.
Á fundi ríkisstjórnarinnar 15. ágúst 1989 var að tillögu menntamálaráðherra gerð svofelld samþykkt:
„Ríkisstjórnin samþykkir að fela menntamálaráðherra að hefja undirbúning að tillögum um vísinda - og tæknistefnu á Íslandi. Verði samstarfsnefnd Vísindaráðs og Rannsóknaráðs ríkisins falið að gera tillögur um stefnumótunina.“
Í framhaldi af þessari samþykkt fól menntamálaráðuneytið samstarfsnefnd Vísindaráðs og Rannsóknaráðs ríkisins að hlutast til um undirbúning tillagna um vísinda - og tæknistefnu. Samstarfsnefndin lagði með bréfi 20. september 1990 fram tillögur sínar í formi draga að yfirlýsingu ríkisstjórnar um vísinda - og tæknistefnu, ásamt greinargerð. Um undirbúning tillagnanna höfðu á vinnslustigi verið höfð samráð við stjórn Vísindaráðs og við Rannsóknaráð ríkisins. Eftir nánari umfjöllun í deildum Vísindaráðs óskaði samstarfsnefndin eftir að gera fáeinar breytingar, aðallega á greinargerðinni, og var álitsgerð nefndarinnar, þannig breytt, lögð fram 2. nóvember 1990.
Álitsgerð samstarfsnefndar var lögð fyrir ríkisstjórnina á fundi hennar 6. nóvember 1990. Ríkisstjórnin féllst á tillöguna að stefnuyfirlýsingu í meginatriðum. Var ákveðið að kynna yfirlýsinguna og greinargerðina er henni fylgir á ársfundi Vísindaráðs og Rannsóknaráðs ríkisins 30. nóvember 1990 og undirbúa síðan skýrslu til Alþingis um stefnumörkunina.
YFIRLÝSING RÍKISSTJÓRNAR
UM VÍSINDA - OG TÆKNISTEFNU
Ríkisstjórnin markar svofellda stefnu um hlutverk vísinda og tækni í íslensku þjóðlífi og meðferð vísinda - og tæknimálefna á vettvangi ríkisstjórnarinnar:
Forsendur.
Framfarir í vísindum og tækni eru nú örari en nokkru sinni og stöðugt bætist við þekking á innri og ytri gerð efnisheims og lífheims, svo og þekking á manninum sjálfum, menningu hans og þjóðfélagi.
Vísindi og tækni eru meðal helstu hornsteina nútíma þjóðfélags og ný þekking er einn aðalaflvaki framfara. Vísindaleg og tæknileg þekking er forsenda farsælla ákvarðana og skilnings á æ fleiri sviðum þjóðlífsins, í hagrænum, félagslegum og menningarlegum efnum. Iðkun vísinda á sem flestum fræðasviðum er skilyrði þess að sjálfstætt menningarsamfélag fái staðist og eflst á Íslandi.
Stór hluti hverrar upprennandi kynslóðar á Íslandi nýtur nú háskólamenntunar og þeim Íslendingum fjölgar ört sem fengið hafa vísindalega sérþjálfun á ýmsum sviðum. Í þessu felst auðlind sem þarf að virkja í þágu þjóðarhags og menningar. Tryggja verður að þetta fólk fái verkefni við hæfi og þurfi ekki að hverfa til annarra landa.
Vísindi og tækni dafna þá best og nýtast til framfara að unnið sé að þeim í nánum tengslum við líf og starf þjóðarinnar. Einnig þurfa þau bæði frelsi og aðhlynningu til að vera frjó og skapandi, en jafnframt aðhald og gagnrýni. Þannig geta þau bæði leyst vandamál líðandi stundar og veitt leiðsögn til framtíðar.
Íslendingar hafa löngum varið hlutfallslega minna fé og mannafla til vísindalegra og tæknilegra rannsókna en aðrar þjóðir sem búa við svipuð lífskjör. Flest bendir til að nú sé brýnt að efla vísinda - og tæknirannsóknir og auka þróunarstarf til að tryggja áfram góð lífskjör hér á landi í vaxandi samkeppni milli þjóða og heimshluta á sviði viðskipta, tækni og menningar.
Stefna.
Ríkisstjórnin vill stuðla að því að þjóðfélagsþróun á Íslandi byggist á vísindalegri þekkingu og tækni í stað of einhliða sóknar í auðlindir lands og sjávar. Því vill hún stefna að því að auka veg vísinda og tækni í þjóðarbúskapnum með því að stærri hlut þjóðartekna verði varið til þeirra en áður. Ríkisstjórnin vill efna til samvinnu við atvinnulífið í landinu um að auka raungildi fjárframlaga til rannsóknastarfsemi um 10% á ári næsta áratuginn. Þannig er stefnt að því að hlutfall þjóðartekna, sem varið er til rannsóknastarfsemi hér á landi, nálgist það sem nú er annars staðar á Norðurlöndum. Þetta verði gert annars vegar með því að auka opinber framlög til verkefnabundinna rannsókna á sviði grundvallarvísinda og hagnýtra rannsókna, og hins vegar með því að bæta almenn skilyrði fyrirtækja og einstaklinga til að stunda rannsóknir og nýsköpun.
Með auknum hlut vísinda - og tæknirannsókna í þjóðarbúskapnum verði leitað leiða til að tengja þessa starfsemi enn betur við breytilegar þarfir þjóðlífsins. Starfsemi á einstökum sviðum vísinda taki mið af aðsteðjandi vandamálum sem og framtíðarhorfum á þeim þjóðlífssviðum sem best geta nýtt sér þá vísindalegu þekkingu sem leitað er að. Jafnframt verði ávallt svigrúm til óheftrar leitar að þekkingu þar sem aðeins er spurt um fræðilegt gildi verkefnis og hæfni vísindamanns.
Opinberar vísinda - og tæknistofnanir heyra undir mismunandi ráðuneyti og hlutverk þeirra endurspegla verkaskiptingu þjóðfélagsins. Vísindaleg þekking verður hins vegar til og nýtist þvert á þá skiptingu. Lögð verður áhersla á samstarf milli stofnana, einstaklinga og fyrirtækja til að nýta sem best þekkingu sem til er í landinu og dreifa ekki kröftunum um of. Einstökum ráðuneytum og stofnunum þeirra er ætlað að taka mið af þeirri stefnu.
Unnið verði markvisst að því að auka skilning þjóðarinnar á mikilvægi vísinda og tækni. Efld verði kennsla á þeim sviðum í grunnskólum og framhaldsskólum og tengsl skólanna við vísindastarf í landinu aukin. Menntun til vísindastarfa verði efld m.a. með skipulegri uppbyggingu framhaldsnáms við Háskóla Íslands og aðrar æðri menntastofnanir landsins. Endurskoðuð verði tilhögun opinberrar fjárhagsaðstoðar við námsmenn á síðari stigum framhaldsnáms og við unga vísindamenn að framhaldsnámi loknu.
Búið verði í haginn fyrir virka þátttöku Íslendinga í fjölþjóðlegu vísinda - og tæknisamstarfi, reista á skipulegu mati á forgangsverkefnum.
Vísindaráði og Rannsóknaráði ríkisins er falið
— að gera nýja úttekt á stöðu rannsóknamála í landinu og að fylgjast af árvekni með þörfinni fyrir rannsóknir og vísindalega eða tæknilega sérþjálfun Íslendinga á nýjum sviðum og miðlun niðurstaðna úr innlendum og erlendum rannsóknum,
— að gera tillögur um ráðstöfun á auknum framlögum til vísindalegra og tæknilegra rannsókna, m.a. með langtímaáætlun fyrir einstök svið, svo og árleg framlög, þar á meðal um forgangsröðun viðfangsefna,
— að gera tillögur um leiðir til að auka hlut atvinnulífsins og annarra aðila utan ríkiskerfisins í fjármögnun og framkvæmd rannsókna og hvetja til nýsköpunar í atvinnulífi landsmanna,
— að fylgjast með nýtingu fjármagns og starfskrafta til rannsókna og gera tillögur um endurbætur á aðstöðu, skipulagi eða framkvæmd rannsóknastarfa eftir þörfum.
Í því skyni að samræma framkvæmd vísinda - og tæknistefnu við aðra þætti þjóðmála er gert ráð fyrir að forsætisráðherra efni tvisvar á ári til fundar fulltrúa Rannsóknaráðs ríkisins og Vísindaráðs með ráðherrum menntamála, iðnaðar, sjávarútvegs, landbúnaðar, heilbrigðismála, umhverfismála, samgöngumála og fjármála. Gert verði ráð fyrir því að fulltrúum allra þingflokka verði boðið að sitja þessa fundi. Á öðrum fundinum skulu fulltrúar ráðanna gera grein fyrir framvindu og meginviðhorfum í vísinda - og tæknirannsóknum og á hinum fundinum leggja fram tillögur um fjárveitingar til rannsókna á næstu árum. Fulltrúum atvinnulífs, Háskóla Íslands og annarra vísindastofnana skal boðið á þessa fundi eftir því sem málefni segja til um. Dagskrá og tilhögun hvers fundar skal undirbúin af samstarfsnefnd Vísindaráðs og Rannsóknaráðs ríkisins í samvinnu við forsætisráðuneytið og menntamálaráðuneytið.
Greinargerð.
1. FORSENDUR OG TILGANGUR VÍSINDA - OG TÆKNISTEFNU
1.1 Þörfin á stefnumörkun um vísinda - og tæknimál.
Flest iðnríki hafa á seinni árum farið að líta á vísindi og tækni sem mikilvægt svið þjóðmálaumræðu og stefnumörkunar. Ástæður þess eru einkum eftirfarandi:
Augljóst er að þeir sem að vísindum og tækni starfa hljóta að leggja mest af mörkum til mótunar stefnu á því sviði. Án starfs þeirra yrði stefnan án innihalds. Á hinn bóginn verður stefnan þó aldrei mörkuð nema með virkri þátttöku stjórnvalda og á grundvelli almennrar þjóðfélagsumræðu. Með sívaxandi sérhæfingu, sem fylgir framþróun þekkingarinnar, eykst hættan á einangrun fræðigreina og vísindamanna innbyrðis á kostnað heildarsýnar og frjóvgandi skoðanaskipta. Það hlýtur að vera fyrsta forsenda íslenskrar vísinda - og tæknistefnu að menn líti á starfsemi vísinda - og tæknimanna, hversu ólík sem viðfangsefni þeirra eru, sem hluta af sameiginlegri sókn þjóðarinnar til menningarlegra og efnahagslegra framfara. Þannig yrkja allir vísindamenn sömu jörð og lúta sömu kröfum um grundvallaraðferðir í þekkingarleit sinni.
Margt getur verið fólgið í hugtakinu vísinda - og tæknistefna. Það getur átt við markmið og aðgerðir stjórnvalda varðandi skipulag vísinda - og tæknistarfsemi í landinu, uppbyggingu stofnana, fjárframlög til rannsókna og skiptingu fjármuna, samskipti rannsóknastofnana og atvinnulífs og almenn efnahagsleg skilyrði til nýsköpunar, miðlun tækniþekkingar, þjálfun og menntun vísindamanna og svo mætti lengi telja.
Að hve miklu leyti á að marka vísinda - og tæknistarfseminni ákveðinn farveg með því t.d. að gefa tilteknum rannsóknum forgang að fjármagni eða setja heildarmarkmið um rannsóknarverkefni er hins vegar umdeilanlegt. Í þessu efni ríkja nokkuð mismunandi viðhorf í hagnýtum rannsóknum annars vegar og grunnrannsóknum hins vegar.
Á sviði hagnýtra rannsókna, þar sem tilgangurinn er öðru fremur að stuðla að atvinnuuppbyggingu í landinu, leita nýrra tækifæra til að nýta auðlindir landsins og fylgjast með í tækniþróun nútímans á þeim sviðum, sem miklu máli skipta fyrir samkeppnisaðstöðu Íslendinga, er eðlilegt að menn reyni að setja rannsóknastarfseminni vel skilgreind markmið. Þannig hefur Rannsóknaráð ríkisins leitast við að verja fjármagni Rannsóknasjóðs í samræmi við almenna stefnumörkun um forgangsröð rannsóknarverkefna á hverjum tíma. Í því efni veldur miklu hvaða möguleikar eru á að hagnýta niðurstöður rannsóknanna í íslenskum atvinnuvegum.
Slík forgangsröðun má þó ekki ganga svo langt að ekki verði nauðsynlegt svigrúm fyrir frumkvæði og frumleika þeirra sem að rannsóknum starfa. Þetta á við um alla vísindastarfsemi og er meginatriði í hvers konar grunnrannsóknum. Í þeim er mikilvægt að virða frjálsræði vísindamannsins til að velja þau rannsóknarverkefni, sem hann telur áhugaverðust og líklegust til að skila markverðum árangri. Gæði vísindastarfseminnar sjálfrar á alþjóðlegan mælikvarða hljóta ætíð að vera eitt af því sem taka verður mest tillit til varðandi opinberan stuðning og starfsaðstöðu. Engu að síður er varla hægt að ganga fram hjá því að sum rannsóknasvið liggja ýmist betur fyrir Íslendingum en önnur vegna staðsetningar þeirra í heiminum eða varða menningu þeirra og efnahag meira en önnur. Augljóst dæmi um þetta eru rannsóknir á íslenskri jarðfræði sem bæði hafa margvíslegt gildi, t.d. í orkumálum og mannvirkjagerð, en gefa Íslendingum um leið tækifæri til mikilvægs framlags til alþjóðlegrar vísindastarfsemi á þessu sviði. Svipuðu máli gegnir um rannsóknir á hafinu og lífríki þess þar sem íslenskir vísindamenn eiga mikið samstarf við aðrar þjóðir. Sama á einnig við um íslenskt samfélag og hagkerfi, sem er sérstætt og á sér ekki nákvæma hliðstæðu annars staðar, og hins vegar íslenska miðaldamenningu og bókmenntir til forna, ásamt rannsóknum málvísinda á íslenskri tungu. Þetta eru dæmi um rannsóknir á sviði mannlegra fræða og félagsvísinda sem Íslendingum ber sérstök skylda til að stunda, bæði vegna sjálfra sín og vegna þess skerfs sem þeir vilja leggja til heimsmenningarinnar. En auk þess að beina sjónum að rannsóknasviðum, sem eru áhugaverð fyrir Íslendinga vegna stöðu þeirra í heiminum, getur einnig verið mikilvægt að tryggja að ekki verði útundan hér á landi rannsóknasvið, sem miklu skipta til að Íslendingar geti fylgst nægilega vel með heildarþróun vísinda, bæði vegna almenns menningargildis og vegna hugsanlegra tengsla við rannsóknir í öðrum greinum.
Mikilvægt svið er varðar Íslendinga sérstaklega og hefur um langan aldur verið stundað hér eru rannsóknir á heilbrigði þjóðarinnar og heilsufari. Frumkvæði Íslendinga sjálfra er skilyrði og forsenda þess að lögð sé rækt við þessa þætti. Rannsóknir í læknavísindum og líffræði hafa ótvírætt gildi fyrir heilbrigði landsmanna í þröngri sem víðtækri merkingu. Áhrifa vísindarannsókna á þessum sviðum gætir að auki í manneldis - , félags - og náttúrufræði. Rannsóknir í líf - og læknisfræði hérlendis hafa af gamalli hefð tengsl við erlenda vísindastarfsemi og þessar greinar hafa lagt til nýja þekkingu bæði á sviði hagnýtra og grundvallarrannsókna. Farsæl tilvera þjóðarinnar byggir að sjálfsögðu á framhaldi slíkrar vísinda - og rannsóknastarfsemi.
Menning okkar, saga og þjóðfélag hafa sjálfstætt gildi fyrir okkur Íslendinga, jafnvel óháð því, hvort aðrar þjóðir láta sig þessa hluti nokkru skipta. En þótt það sé þannig sjálfgefið að rannsóknir á íslenskri tungu, bókmenntum og þjóðfélagsþróun séu viðfangsefni, sem eigi skilið tiltekinn forgang í íslenskri rannsóknastarfsemi, verður um leið að gæta tengsla þeirra við hliðstæðar rannsóknir meðal annarra þjóða. Sem betur fer hafa tengsl vísindastofnana í þessum greinum hér á landi og erlendis farið vaxandi á undanförnum árum og er nauðsynlegt að sú þróun geti haldið áfram.
1.2 Menningarlegt gildi vísinda
.Vísindi eru gagnrýnar rannsóknir, byggðar á víðtækri þekkingu og djúptækum skilningi á fyrirbærinu sem rannsakað er. Aðferðafræði vísinda mótast af röklegri og gagnrýninni hugsun. Þau leitast við að öðlast skilning á eðli mannsins, þjóðfélagsins og náttúrunnar, sem er umhverfi mannsins og hann er jafnframt hluti af. Tæknin er tæki til þess að ná valdi á náttúruöflunum og til þess að leysa vandamál og þróa afurðir, vörur og þjónustu sem uppfylla mannlegar þarfir. Vísindaleg aðferð og þekking er undirstaða tækninnar.
En framsækni þjóðfélaga á sviði iðnaðar og efnahagslífs er ekki eingöngu komin undir vísinda - og tækniþekkingu. Byltingarkenndar framfarir á efnahagssviðinu hjá þjóðum, sem þurftu að reisa atvinnulíf sitt úr rústum eftir síðari heimsstyrjöldina, eiga rætur í huglægum menningarviðhorfum með áherslu á vinnusemi og hagsýni, menntun einstaklinganna og vilja þjóðar til þess að keppa sameiginlega að settu marki. Enda er mannauður helsta auðlind hvers iðnaðarþjóðfélags. Þess vegna er efling siðrænna þátta þjóðmenningar frumskilyrði þess að þjóð geti keppt að því marki sem verkmenning hennar setur henni.
Á það ber að minna að sjálfstæðisbarátta Íslendinga var háð á sviði fræða og þjóðmenningar. Jón Sigurðsson tók sagnfræðina og menningarsöguna í þjónustu sjálfstæðisbaráttunnar. Og allt frá því á 18. öld börðust þjóðarleiðtogar og andans menn, skáld, náttúrufræðingar og embættismenn jafnt sem bændur við að vekja þjóðina til dáða með samþættingu verkmenningar og þjóðmenningar. Þannig eru og vísindi í öllum greinum sínum enn sem fyrr frumskilyrði þess að íslenska þjóðin geti haslað sér völl meðal þjóða heims sjálfri sér til farsældar.
Örlög tungumála og sérkenna þjóðmenningar eru áhyggjuefni í sumum löndum meginlands Evrópu sem eru margfalt mannfleiri en Ísland og ætti okkur því að vera umhugsunarefni hvernig íslenskri sjálfsvitund kann að reiða af í nýrri Evrópu. Án eflingar íslenskra náttúrufræða jafnt sem þjóðlegra og alþjóðlegra mannvísinda um samfélag, bókmenntir, sögu og tungu landsmanna gæti illa farið fyrir Íslendingum í straumiðu þjóðahafsins. En jafnframt höfum við skyldur að rækja um iðkun þeirra fræða sem varpa ljósi á íslenska menningu sem einn þáttinn í vef evrópskrar og alþjóðlegrar menningar.
1.3 Vísinda - og tæknistefna á Íslandi
.Hér á landi hefur heilleg vísinda - og tæknistefna ekki verið mótuð. Þó hafa ýmsar niðurstöður vísindarannsókna, t.d. í hafrannsóknum og í orkurannsóknum, haft djúpstæð áhrif á þróun íslensks samfélags og stjórnvaldsákvarðanir síðustu áratugina og óþarft er að minna á að rannsóknir á tungu og menningarverðmætum Íslendinga hafa lengi skipað háan sess í hug þjóðarinnar.
Ástæður þess að almenn stefnumótun varðandi vísindi og tækni hefur setið á hakanum eru sjálfsagt margar. Ein er sú að hagvöxtur hefur byggst á því að nýta nærtækustu kosti náttúruauðlinda í sjó og á landi, og hægt hefur verið að ganga tiltölulega beint að því og styðja það sértækum rannsóknum. Jafnframt hefur efnahagskerfi landsmanna verið mjög einhæft og háð sveiflum og örri verðbólgu sem dregið hefur úr vilja og getu atvinnulífs og stjórnvalda til að hafa langtímamarkmið í fyrirrúmi. Það er hins vegar forsenda þess að rannsóknir og þróunarstarf verði markvisst og skili árangri. Þá er þess ekki síst að gæta að vegna smæðar sinnar og lítils bolmagns hafa atvinnufyrirtæki á Íslandi almennt ekki haft getu til að stunda eigin rannsóknir. Þau hafa því haft lítil skilyrði til að taka á móti nýrri þekkingu nema hún hafi komið tilbúin og innbyggð í tæki og búnað þegar fjárfest var.
Af þessu öllu leiðir að forsvarsmenn atvinnulífs, launþegar og stjórnmálamenn hafa naumast litið á almenna þróun vísinda - og tæknirannsókna sem forsendu framfara í landinu og þar með mikilvægt viðfangsefni í þjóðfélagsumræðu þrátt fyrir ótvírætt framlag rannsóknastarfseminnar til atvinnulífsins. Rannsóknakerfið og stofnanir þess hafa því að miklu leyti fengið að þróast og starfa eftir eigin forsendum, eftir því sem takmarkaðar fjárveitingar leyfðu. Ástæða er því til að velta fyrir sér hvað knýi á um sérstaka stefnumótun nú.
Því er fyrst til að dreifa að skilyrði til framþróunar hér á landi eru óðum að breytast. Ísland hefur dregist inn í hringiðu alþjóðlegra viðskipta og verkaskiptingar. Ný tækni á sviði fjarskipta, fjölmiðlunar og samgangna hefur í reynd dregið úr annmörkum landfræðilegrar einangrunar. Samhliða þessu hafa viðhorf fólks breyst þannig að sóst er eftir auknum samskiptum milli þjóða í viðskiptum, svo og menningu og félagslegum efnum. Aukinni samkeppni milli fyrirtækja og þjóða fylgir einnig aukin samvinna, m.a. um rannsóknir og þróunarstarfsemi.
Í ört vaxandi mæli byggist mat manna á gæðum og gagnsemi vöru á vísindalega og tæknilega grundvölluðum yfirburðum hennar. Fyrirtæki um allan heim keppast nú um að ná slíkum yfirburðum á markaði og halda þeim, m.a. í gegnum samstarf við önnur fyrirtæki með samstæða þekkingu, er samanlagt skapi báðum forskot á markaði. Þannig eru að verða til net samvinnu milli fyrirtækja um allan heim. Það gefur auga leið að enginn verður marktækur í slíku samstarfi sem ekkert hefur að leggja fram sem öðrum þykir eftirsóknarvert.
Í tíð núlifandi kynslóða hafa landsmenn notið lífskjara á borð við þau bestu sem gerast meðal þjóða og þeir telja sig standa öðrum þjóðum fyllilega á sporði í menningarlegum efnum. Ólíklegt er að Íslendingar vilji slaka á í þessum efnum og samanburður við aðrar þjóðir er nærtækur á öld ferðamennsku og fjölmiðlunar. Velmegun Íslendinga er, þegar grannt er skoðað, að verulegu leyti byggð á vísindalega og tæknilega grundvallaðri nýtingu auðlinda, sjávar, gróðurlendis, fallvatna og jarðhita. Á Íslandi er tæknisamfélag á töluvert háu stigi þótt landsmenn hafi ekki sjálfir fundið þá tækni upp, heldur að mestu tileinkað sér hana frá öðrum. Rannsóknir hafa þó verið mjög mikilvægur þáttur í aðlögun tækninnar að hérlendum aðstæðum.
Sjávarauðlindir hafa um skeið verið fullnýttar og sumar jafnvel ofnýttar að því er aflamagn varðar og sama gildir um gróðurlendið, miðað við núverandi nýtingarhætti. Enn er mikið rannsóknastarf óunnið á þessum sviðum til að treysta grundvöll stjórnunar á nýtingu þessara auðlinda, ekki síst á hagrænum og félagslegum forsendum hennar.
Hagstæðustu kostir jarðhitans hafa einnig verið nýttir miðað við núverandi innlendan markað. Vatnsaflið er nú helsta vannýtta auðlind landsins, en frekari nýting umfram almennar þarfir er að miklu leyti háð samvinnu við erlenda aðila um uppbyggingu orkufreks iðnaðar. Margt bendir því til að framvegis þurfi að leggja meiri rækt við þekkingu, tækni og hugvit til að tryggja áframhaldandi hagvöxt. Núverandi nýting auðlindanna er auðvitað mjög góður grunnur að standa á og þaðan geta Íslendingar fetað sig inn á nýja en tengda starfsemi, t.d. framleiðslu á tækjum, hugbúnaði, þekkingarkerfum og þjónustu á sviði fiskveiða, fiskvinnslu og jarðhitavinnslu. Framfarir í upplýsinga - og tölvutækni hafa opnað nýjar leiðir á þessum sviðum. Fiskeldi er svo nýtt vaxtarsvið sem líka tengist þekkingar - og reynsluheimi sjávarútvegs og orkuiðnaðar, en skortur á líffræðilegri grunnþekkingu og reynslu hefur, enn sem komið er, háð eðlilegum framförum á því sviði auk þeirra markaðserfiðleika sem við er að etja.
Uppgötvanir á sviði lífefnafræði, sameindalíffræði og erfðafræði hafa á síðari árum orðið grunnur að nýju tæknisviði, líftækni, sem fjallar um eiginleika og nýtingu lífvera eða efna sem framleidd eru af lífverum til margvíslegra nota. Hér á landi hafa möguleikar á að vinna ensím úr hverabakteríum eða úr sjávarfangi vakið athygli. Hagnýting þessara efna m.a. í vinnslu sjávarafla skapar ýmsa áður óþekkta möguleika.
Með auknum orkufrekum iðnaði hér á landi hefur vaknað áhugi á grundvallaratriðum efnistækni. Með efnistækni er átt við þau fræði sem snúast um eiginleika og nytsemi fastra efna og framleiðslu þeirra og þróun vörutegunda úr þeim. Ný þekking á aðferðum til að búa til ný efni og sníða eiginleika þeirra að þörfum notenda hefur lagt grunninn að nýjum tækifærum til framleiðslu. Hópur áhugasamra vísindamanna starfar á því sviði og gæti þar orðið nýr vaxtarbroddur þegar til framtíðar er litið.
Samhliða breyttum þróunarskilyrðum á Íslandi eru miklar sviptingar á alþjóðavettvangi, bæði í stjórnmálum og markaðsþróun. Sameiginlegt markaðssvæði í Vestur - Evrópu, umbyltingin í Austur - Evrópu og vaxandi viðskipta - og tæknimáttur ríkja Asíumegin við Kyrrahaf bendir allt til mikilla breytinga í alþjóðaviðskiptum á komandi árum. Líklegt er að íslensk þekking og vissar sérhæfðar vörur, sem Íslendingar framleiða, auk hinna hefðbundnu útflutningsafurða, geti fundið nýja markaði víða um heim. Það mun þó ekki gerast nema Íslendingar geti tryggt sér framúrskarandi orðspor, t.d. vegna vörugæða og kunnáttu á þeim sérsviðum þar sem þeir hasla sér völl. Án öflugra eigin rannsókna verður slíkt orðspor ekki til.
Um allan heim hafa menn nú vaxandi áhyggjur af umhverfi sínu, varðveislu þess og verndun gegn hvers konar spillingu. Í samkeppni um nýtingu náttúruauðlinda í heimi þar sem fólki fjölgar hratt hefur oft verið litið framhjá þeim áhrifum sem ræktun, byggingar, verksmiðjurekstur og aðrar framkvæmdir hafa á nánasta umhverfi. Umhverfisrannsóknir er málaflokkur sem of lítið hefur verið sinnt á Íslandi, en þarf að stórefla ef við Íslendingar viljum áfram njóta þeirra forréttinda að búa í landi lítt spilltrar náttúru til lands og sjávar.
1.4 Grundvallarvísindi á Íslandi
.Flestum mun þykja ærin rök til þess að hér séu stundaðar fjölbreytilegar hagnýtar rannsóknir sem tengjast atvinnuvegum þjóðarinnar og fást við viðfangsefni sem eru meira og minna mótuð af íslenskum aðstæðum. En mörgum verður á að spyrja hvort Íslendingum sé nauðsyn að leggja einnig stund á grunnrannsóknir.
Nærtækasta og almennasta svarið er að vísindastörf eru hluti af þeirri siðmenningu sem við viljum tileinka okkur. Vísindi eru stunduð með öllum öðrum þjóðum sem við viljum bera okkur saman við.
Smæð þjóðarinnar mun að vísu hafa áhrif á það hversu fjölbreytt vísindastarfsemin er og hversu mikilvirk hún er, en það dregur ekki úr nauðsyn þess að leggja rækt við grundvallarvísindi, heldur þvert á móti viljum við telja okkur til sjálfstæðrar menningarþjóðar.
Við stundum ekki grunnrannsóknir einungis heimsmenningarinnar vegna, heldur viljum við beinlínis fá eitthvað fyrir snúð okkar. En hvað er það einkum sem réttlætir að við freistum þess að leggja af mörkum sjálfstætt starf á þessu sviði?
Ef grundvallarrannsóknir fara fram á Íslandi kemur menningarframlag starfsins betur til skila en ef einungis er reynt að hagnýta niðurstöður erlendra rannsókna. Þannig verða rannsóknirnar hluti af þjóðlífinu. Vísindastarfsemin hefur m.a. án efa víðtæk áhrif á almenna menntun á öllum skólastigum — frá háskóla og niður á grunnskólastig. Hún hækkar almennt þekkingarstig þjóðarinnar og er undirstaða þekkingarþjóðfélags nútímans.
Viðfangsefni grunnvísinda hljóta að byggja fyrst og fremst á þekkingu og frumkvæði þeirra vísindamanna er þau stunda og varast ber að leggja á þau mælikvarða þröngra hagkvæmnissjónarmiða. Það er hins vegar ljóst að oft eru mörk hagnýtra og grundvallarrannsókna óljós. Ekki leikur á því vafi að margir þættir úr náttúru og þjóðlífi eru óplægður akur á sviði hug - og raunvísinda.
Það er reyndar á ýmsum sviðum auðveldara fyrir litla þjóð að skipa sér framarlega í vísindum en í tækniþróun. Á síðarnefnda sviðinu er samkeppnin hörð og fjármagnsþörf mikil ef vel á að ganga. Þar eru samkeppnisaðilar oft öflug fjölþjóðafyrirtæki með margfalt meira fjármagn og mannafla en smáþjóð ein og sér getur teflt fram í samkeppni. Vísindin eiga það sammerkt með bókmenntum og listum að vera meira einstaklingsbundin þó að samvinna sé þar nauðsynleg eins og á öðrum sviðum. Auðvitað er nauðsynlegt að koma upp aðstöðu, vinnustofum og tækjabúnaði, en kostnaður við það þarf ekki að vera óviðráðanlegur fyrir litla þjóð.
Þó að smáþjóð hafi möguleika á að skipa sér framarlega í flokk í vísindum, er samt nauðsynlegt að taka tillit til aðstæðna, náttúrulegra, þjóðfélagslegra og fjárhagslegra. Það er t.d. ekki grundvöllur fyrir því að stunda hér á landi rannsóknir í tilraunalegri öreindafræði, en öðru máli gegnir um kennilega öreindafræði.
Sérstakar aðstæður eru hér til að stunda rannsóknir í jarðvísindum, þ.e. jarðfræði, jarðeðlisfræði, haffræði og veðurfræði. Þetta á einnig við lífríki lands og sjávar og tengsl þess við haffræðilegar aðstæður kringum landið. Á þessum sviðum hafa Íslendingar möguleika til að láta að sér kveða eins og þeir hafa reyndar gert. Það ætti að vera metnaðarmál að efla slíkar rannsóknir. Sama máli gegnir auðvitað ekki síður um þær greinar hugvísinda, sem venja er að telja til íslenskra fræða, þ.e. rannsóknir á íslenskri tungu, sögu Íslands og menningu.
Á sviði líf - og læknisfræði takmarkar ekkert viðfangsefnin annað en fjöldi, þekkingarsvið og aðbúnaður þeirra vísindamanna sem fást við grunnrannsóknir á því sviði. Samskipti og samvinna vísindamanna við starfsbræður erlendis er orðin til muna meiri vegna bættra samgangna og fjarskipta sem auðveldar mjög skipti á upplýsingum og efnivið. Smæð þjóðarinnar ásamt góðum lýðskrám og læknisfræðilegum gögnum veldur því að rannsóknir á ýmsum sviðum læknisfræði geta verið auðveldari hérlendis en meðal stórþjóða.
Góðar aðstæður eru til rannsókna í félagsvísindum hér á landi af sömu ástæðum og gilda um læknavísindi, þ.e. afmarkað þjóðfélag með góðum lýðskrám.
2. HVAR STÖNDUM VIÐ?
2.1 Núverandi þjóðfélagsstaða.
Íslendingum hefur tekist í stórum dráttum að ná svipuðum lífskjörum og byggja upp hliðstætt velferðarkerfi og nágrannaþjóðirnar. Allur samanburður byggður á hagrænum og félagslegum mælikvörðum sýnir að hér á landi eru kjör með því allra besta sem gerist meðal iðnvæddra þjóða.
Að miklu leyti er þetta afrakstur verðmætaöflunar úr skauti náttúrunnar, auðlindum sjávar, orkulindum og margföldunaráhrifa hennar eins og sjá má í grófum dráttum af samhengi milli vísitölu þjóðarframleiðslu (1980=100) og heildarafla á Íslandsmiðum, svo og orkunotkunar skipt á tegundir orku sem sýnt er á mynd 1.
Framundan er tímabil mikilla breytinga. Annars vegar vegna þess að ólíklegt er að sjávarafli aukist úr þessu þótt aflanýting geti batnað og verðmæti aflans aukist. Innlendar orkulindir hafa þegar verið nýttar til allra almennra þarfa svo sem kostur er. Frekari nýting þeirra er háð sérstökum ákvörðunum um fjárfestingu í orkufrekum stóriðjufyrirtækjum hér á landi. Þær eru háðar mikilli óvissu á hverjum tíma. Einnig eiga sér nú stað mikilvægar breytingar á efnahagskerfi landsmanna er miða að því að koma á meiri stöðugleika í efnahagsmálum og opna hagkerfið út á við. Þetta er nauðsynlegur þáttur í aðlögun að því alþjóðlega efnahagsumhverfi sem Ísland býr nú við. Þessi aðlögun mun óhjákvæmilega reyna á þolrif landsmanna bæði efnahagslega og félagslega. Hvernig stöndum við að vígi til að bregðast við þessu og hefja nýja framfarasókn?
2.2 Fjármagn til rannsókna
.Íslendingar nota mun minni hluta þjóðarframleiðslu sinnar til rannsókna og þróunar en grannþjóðirnar. Ef borið er saman við önnur lönd OECD hefur þetta hlutfall staðið í stað á liðnum áratug eins og fram kemur á mynd 2. Þar sést að flest iðnríki hafa aukið verulega framlög til rannsókna frá 1980, ekki síst Norðurlöndin, að frátöldu Íslandi sem dregist hefur verulega aftur úr. Á mynd 3 sést hvernig hlutfall heildarvinnuafls og hlutfall landsframleiðslu sem varið er til rannsókna hefur þróast á liðnum árum. Eðlilegast er að bera Íslendinga saman við nágrannaþjóðirnar á Norðurlöndum og önnur smærri iðnríki sem ekki eyða miklu fé til hernaðarrannsókna, eins og Kanada, Austurríki, Belgíu og Írland. Á síðustu 10 árum hefur hlutfallslega sáralítil aukning orðið, bæði á ráðstöfunarfé til rannsókna og rannsóknafólki við rannsóknir. Við höfum reyndar dregist mjög mikið aftur úr öðrum þjóðum á sl. áratug því að árið 1981 var þessi samanburður okkur mun hagstæðari en nú, miðað við nágrannalöndin, sérstaklega að því er fjármagn varðar.
Ef litið er á hvaðan fé til rannsókna er komið og hverjir framkvæma rannsóknir (sjá mynd 4) sést að hlutur opinberra aðila er mun stærri hérlendis en hlutur atvinnufyrirtækja. Skera Íslendingar sig algerlega úr að þessu leyti (sjá mynd 5 og 6) þegar þeir eru bornir saman við aðrar þjóðir innan OECD. Hlutur fyrirtækja hefur þó farið ört stækkandi (sjá mynd 7) að undanförnu, sérstaklega miðað við hlutfall af mannafla. Þannig fjölgaði starfsliði við rannsóknir hjá fyrirtækjum úr um 100 ársverkum árið 1985 í 147 árið 1987 og hlutfallið af heildarmannafla óx úr 11,9% í 16,9%. Þetta er einn mikilvægasti þáttur framvindunnar í íslenskum rannsóknamálum um þessar mundir, og þarf að ýta undir framhald á henni.
Ef litið er á skiptingu fjármagns eftir viðfangsefnum (sjá mynd 8) sést að einna stærstur hluti fjárins fer til rannsókna í þágu frumframleiðslugreinanna, landbúnaðar og fiskveiða ásamt orkuframleiðslu, en mun minna til úrvinnslugreinanna, iðnaðar, fiskvinnslu og byggingariðnaðar. Hlutfall úrvinnslugreinanna virðist, ef eitthvað er, hafa farið lækkandi að undanförnu. Til vísindalegra grunnrannsókna fer rúmlega fjórðungur heildarfjármagnsins. Heildarhlutfallið til grunnrannsókna er svipað og gerist í öðrum OECD - löndum.
Ef skoðuð er skipting rannsóknafjármagnsins á hina ýmsu atvinnuvegi og það reiknað sem hlutfall af vinnsluvirði sem er framlag atvinnuvegarins til landsframleiðslunnar, sést á mynd 9 að frumgreinarnar fiskveiðar, landbúnaður og orkuvinnsla eru með hæst hlutfall rannsókna og þróunar af vinnsluvirði. Þetta er skiljanlegt miðað við mikilvægi þessara greina í þjóðarbúskapnum á undanförnum árum og sérstöðu auðlindanna sem þær byggja á. Í fiskiðnaði, byggingariðnaði og almennum iðnaði er hins vegar mun lægra hlutfalli af vinnsluvirði þessara greina varið til rannsókna og þróunar en gert er í þágu frumgreinanna. Er það mjög óeðlilegt miðað við mikilvægi þessara úrvinnslugreina í atvinnuuppbyggingu á síðustu árum og með hliðsjón af þeirri aðlögun sem þær greinar standa frammi fyrir. Hér virðist þörf fyrir breyttar áherslur.
2.3 Nýting rannsóknakrafta til nýsköpunar
.Mikilvægur þáttur stefnumótunar í vísinda - og tæknimálum er að tryggja að árangur rannsókna skili sér sem skjótast út í þjóðlífið og leiði til sem mestra framfara. Þetta er sérstaklega brýnt í hagnýtum rannsóknum, en á einnig við með óbeinum hætti í grunnrannsóknum. Miðlun þekkingar og hagnýting hennar er því allt eins mikilvæg og framkvæmd rannsóknanna, þ.e. öflun þekkingarinnar.
Í þessu efni hafa Íslendingar að vissu leyti notið kosta þess að þjóðin er fámenn og býr við einhæft efnahagskerfi sem sækir í sameiginlegar auðlindir. Þannig hefur meginþungi rannsóknanna í þágu sjávarútvegs, landbúnaðar og orkuvinnslu skilað niðurstöðum sem nýst hafa tiltölulega skjótt, enda stutt boðleiðin milli vísindamannanna og þeirra sem nýta niðurstöður þeirra.
Öðru máli gegnir um rannsóknir sem gerðar eru í þágu úrvinnslugreina ekki síst þegar um tæknivörur eða háþróaðar vörur og tæki er að ræða sem selja þarf á alþjóðlegum markaði. Leiðin til nýsköpunar á grundvelli rannsókna er þá mun flóknari, torsóttari og áhættumeiri.
Með nýsköpun er hér átt við það ferli þegar ný þekking getur af sér hugmynd, sem verður hvati að nýrri framleiðslu á markaði. Þetta ferli getur hafist með grundvallarrannsóknum, síðan leitt af sér hagnýtar rannsóknir og þróunarstarf og þar næst aðlögun að framleiðslu og markaði, fjárfestingu og endar loks þegar framleiðsla og sala er hafin. Þetta einfaldaða ferli, sem er sýnt á grunnlínu myndar 10, er þó í reynd engan veginn eins rökrænt og þarna er gefið til kynna. Oftast er lítið beint samhengi milli annars vegar grundvallarrannsókna sem geta af sér nýja þekkingu og hins vegar þeirra hagnýtu rannsókna eða þróunarstarfs sem framkvæmt er eftir að hugmynd um nýja framleiðslu, vinnsluaðferð eða þjónustu er fædd. Oft eiga hugmyndir sér uppruna í vitund um markaðsþörf frekar en vísinda - og tækniþekkingunni sjálfri og sú vitneskja getur þá kallað eftir frekari rannsóknum áður en til framleiðslu kemur. Þá geta rannsóknirnar einnig leitt til niðurstöðu eða beinst að viðfangsefnum sem ekki reynast síðan hæfa markaði. Getur þá þurft að breyta rannsókna - og þróunarstarfi með hliðsjón af því. Þannig er uppspretta hugmyndarinnar stundum aftast í því ferli sem myndin sýnir og farið fram og til baka í því, áður en sú niðurstaða fæst sem leiðir til nýrrar, arðbærrar framleiðslu.
Vegna smæðar og lítils bolmagns fyrirtækja hér á landi fara rannsóknir og þróunarstarf sjaldnast fram í þeim, en eru að mestu í höndum stofnana. Framkvæmd rannsókna er þannig skipulagslega skilin frá viðskiptum og markaðsstarfi. Þetta felur í sér verulega hættu á því að rannsóknir séu slitnar úr samhengi við markaðslegan raunveruleika og nýtist ekki fyrirtækjunum sem skyldi því mjög örlagaríkar ákvarðanir þarf oft að taka á þróunarferlinu eftir því sem verkinu miðar og kostnaður vex, eins og sýnt er á mynd 10. Þetta getur verið meiri háttar hindrun í vegi nýsköpunar í atvinnulífi landsmanna. Þar sem fá fyrirtæki geta komið upp og rekið raunhæfa aðstöðu til rannsókna á nútíma vísu verða Íslendingar að finna sínar eigin leiðir til að tengja saman rannsóknir, framleiðslu og markaðsstarf með þeim hætti sem gerist í stærri fyrirtækjum erlendis. Þetta kallar á stóraukna samvinnu atvinnufyrirtækja og opinberra stofnana hér á landi. Í þessu efni hjálpar að boðleiðir milli manna eru stuttar og fljótt myndast kunningsskapur og beint upplýsingastreymi milli aðila sem starfa innan sama athafnasviðs. Góð almenn menntun og framtaksvilji meðal landsmanna eru kostir sem einnig má virkja í þágu nýsköpunar.
Aðstæður hérlendra fyrirtækja til að stunda nýskapandi starf hafa lengst af verið erfiðar bæði vegna veikrar fjárhagsstöðu og smæðar fyrirtækjanna sjálfra, en ekki síst vegna órólegs efnahagsumhverfis og verðbólgu. Enn fremur njóta fyrirtæki á Íslandi mun minni almennrar opinberrar aðstoðar í þróunarmálum en gerist í nágrannalöndunum, sérstaklega þegar borið er saman við smá og meðalstór fyrirtæki í þessum löndum. Sem dæmi má nefna að skattaívilnanir og styrkir til þróunarverkefna og markaðsstarfsemi eru algeng tæki til að stuðla að nýsköpun í smáfyrirtækjum hjá grannþjóðunum, en ekki hér á landi nema þá sem björgunaraðgerðir eftir að í óefni er komið hjá fyrirtækjum. Á síðari árum hefur Evrópubandalagið hafið skipulegan stuðning við rannsóknir á vegum fyrirtækja í samstarfi við stofnanir eða önnur fyrirtæki í tveim eða fleiri aðildarríkjum. Bandaríkin hafa sérstaka stofnun, Small and Medium Size Business Bureau, til að styðja smáfyrirtæki ríkulega til að koma nýmælum í framleiðslu og á markað. Sá stuðningur er bæði fjárhagslegur og verklegur, í formi ráðgjafar - og tækniaðstoðar.
Nærtækt er að álykta að einn mesti veikleikinn í íslenskum vísinda - og tæknimálum hafi verið hin dræma þátttaka fyrirtækja í rannsóknum og þróunarstarfi. Annars vegar kemur það niður á heildarfjármagni og umsvifum í rannsóknum og hins vegar á verkefnavali og nýtingu fjármagns. Auk þess dregur það úr almennum pólitískum vilja til að styðja við rannsóknir að fyrirtæki sýna þeim takmarkaðan áhuga.
Þetta takmarkar að sjálfsögðu bæði það fé sem fer til beinna rannsókna í þágu atvinnuveganna og rannsókna í raunvísindum og tækni, en einnig óbeint það sem fer til læknisfræðilegra og félagslegra rannsókna og annarra hugvísindarannsókna. Það er því mikilvægt fyrir allar rannsóknagreinar að atvinnulífið komi í meira mæli inn í rannsóknastarfið, eins og reyndar hefur gerst að undanförnu. Þarf hið opinbera að leita samstarfs við atvinnulífið í þessu efni og skapa hvetjandi skilyrði til þess að fyrirtækin leggi fé í rannsóknir.
Í mannvísindum, félagsvísindum og læknisfræði hamlar ekki aðeins fjárskortur því sem hér er nefnt „nýting rannsóknakrafta“, heldur einnig of lítil áhersla rannsóknamanna á að miðla til almennings þekkingu og skilningi á viðfangsefnum sínum í aðgengilegu formi. Væri æskilegt að örva sérfræðinga til að semja bækur fyrir kennara og nemendur í grunn - og framhaldsskólum landsins til þess að tryggja það að ný þekking lokist ekki inni í sérfræðitímaritum. Væri þetta einn liðurinn í því að efla tengsl vísinda og tækni við skólakerfið og almenning.
2.4 Háskólamenntun — hækkað menntastig á Íslandi.
Eftir að kennsla hófst í mörgum nýjum kennslugreinum við Háskóla Íslands á seinni hluta sjöunda áratugarins hefur þeim stórfjölgað sem leita sérmenntunar í háskóla, bæði hérlendis og erlendis. Starfsemi Lánasjóðs íslenskra námsmanna hefur einnig gjörbreytt aðstæðum til langskólanáms frá því sem áður var.
Gerð hefur verið spá (Jón Torfi Jónasson: Menntun og skólastarf á Íslandi í 25 ár 1985 – 2010) um fjölda Íslendinga við nám á háskólastigi fram yfir aldamót. Samkvæmt henni mun stórlega fjölga þeim, sem stunda langskólanám og hlutfall 20 – 24 ára aldurshóps hækkar úr 40% nú í um 80% árið 2010 (sjá mynd 11).
Við Háskóla Íslands eru nú skráðir um 4560 nemendur og þaðan brautskrást um 570 manns á ári hverju. Við aðra innlenda skóla á háskólastigi eru nú um 800 – 900 nemendur og brautskrást um 200 á ári. Erlendis eru um 2100 manns við nám með stuðningi frá LÍN og má reikna með að a.m.k. 20% fleiri séu við nám með styrkjum eða á launum erlendis frá eða á annan hátt án stuðnings frá sjóðnum. Af námsmönnum erlendis er talið að a.m.k. 80% séu við háskólanám. Ætla má að um 20% þeirra ljúki námi árlega og lætur þá nærri að alls ljúki um 1100 – 1200 manns prófi á háskólastigi árlega eða sem svarar um fjórðungi af hverjum árgangi á aldrinum 24 – 30 ára um þessar mundir. Þetta hlutfall fer hækkandi. Þessar tölur eru ekki nákvæmar, en gefa hugmynd um hlut háskólamenntunar í þjálfun vinnuafls þjóðarinnar og vekur spurninguna hvort skilyrði séu til þess að nýta þessa starfskrafta sem skyldi.
Ýmislegt bendir nú til þess að fólk með mikla sérmenntun setjist í vaxandi mæli að erlendis vegna þess að það fær ekki störf við sitt hæfi á Íslandi við núverandi aðstæður. Á þessu hefur ekki verið gerð sérstök könnun síðan 1978, en þá virtist þetta ekki vandamál. Þeim sem fylgjast með nemendum frá Háskóla Íslands sem fara utan til framhaldsnáms virðist þetta hafa verið að breytast allra síðustu árin og er ástæða til að hafa af því áhyggjur.
3. LEIÐIR TIL AÐ EFLA VÍSINDI OG TÆKNI Á ÍSLANDI
3.1 Aukin hlutdeild í þjóðarbúskapnum.
Margt bendir til þess að umsvif rannsókna hér á landi séu verulega undir því marki, sem nauðsynlegt er til að tryggja Íslendingum áframhaldandi efnahagsvöxt. Má þar nefna eftirfarandi rök:
Ef reiknað er það sem vantar á hlut atvinnulífsins til rannsókna hér á landi miðað við nágrannalöndin og gert ráð fyrir að hann yrði jafnhár framlagi þess opinbera svaraði það til hækkunar sem nemur um 30% og yrði fjármagnið þannig 1% af þjóðartekjum. Ekki mundi þetta gerast nema með samsvarandi fjölgun starfsliðs við rannsóknir og þróunarstörf. Yrði starfslið þá álíka margt hlutfallslega miðað við heildarmannafla og var í öðrum smærri iðnríkjum í byrjun 9. áratugarins. Líklegt er einnig að með hækkaðri hlutdeild fyrirtækja í verkefnum, sem þau sjálf ákveða, mundu kröfur um hraða framvindu og um gæði rannsóknaraðstöðu aukast. Kostnaður við rannsóknarverkefni, þ.e. fjármagn á hvert ársverk, mundi þannig hækka meira til samræmis við það sem gerist í nágrannalöndunum. Þetta má áætla um 30 – 40% hækkun. Þetta svarar til þess að eðlilegt hlutfall þjóðartekna til rannsókna væri um 1,3 – 1,4% þegar þessu jafnvægi í samspili atvinnulífs og þess opinbera væri náð. Þetta er álíka hlutfall þjóðarframleiðslu og mörg smærri iðnríki notuðu við byrjun þessa áratugar, en hafa verið að auka síðan.
Vegna þeirra miklu breytinga, sem nú eru að verða á stöðu atvinnulífsins hér á landi, er full ástæða til að stefna hratt að þeirri aukningu rannsókna sem að ofan greinir. Í þessu skyni er lagt til að efnt verði til samvinnu við atvinnulífið í landinu um að auka raungildi heildarfjárframlaga til rannsókna og þróunar um 10% á ári að meðaltali næstu 10 árin — þó þannig að hlutur atvinnulífsins aukist hlutfallslega meira en þess opinbera og að það framkvæmi því sem næst 30% af öllum rannsóknum í landinu um aldamót. Þetta verði annars vegar gert með því að auka opinber framlög til verkefnabundinna rannsókna á sviði grunnvísinda og hagnýtra rannsókna og þróunar og hins vegar með því að bæta almenn skilyrði fyrirtækja og einstaklinga til að stunda rannsóknir og nýsköpun.
3.2 Starfshættir og áhersluatriði. — Hlutverk Vísindaráðs og Rannsóknaráðs ríkisins.
Samstarf við atvinnulífið.
Jafnframt því sem framlög til verkefnabundinna rannsókna verða aukin í gegnum Vísindasjóð og Rannsóknasjóð er gert ráð fyrir að Vísindaráði og Rannsóknaráði ríkisins verði falið að beita fjármunum sjóðanna þannig að sem mestur árangur fáist bæði í þekkingaröflun og ávinningi fyrir félagslegar og hagrænar framfarir í landinu. Sérstaklega er ráðunum falið að leita, eftir því sem við á, samstarfs við atvinnulífið í landinu um fjármögnun rannsóknarverkefna um ákvarðanir um val verkefna og hagnýtingu niðurstaðna, svo og um leiðir til að koma sérmenntuðu fólki til starfa í þágu atvinnuveganna í víðasta skilningi þannig að kraftar þess nýtist sem best. Samstarf ráðanna við Háskóla Íslands og aðra skóla á háskólastigi er ekki síst nauðsynlegt að því er síðasttalda atriðið varðar.
Langtímaáætlanir.
Í þessu efni þurfa Vísindaráð og Rannsóknaráð að leggja fram tillögur um áhersluatriði á hverjum tíma er taki mið annars vegar af alþjóðlegri þróun vísinda og tækni og hins vegar af breytilegum innlendum þörfum, jafnt aðsteðjandi vandamálum sem framtíðarhorfum og tækifærum sem blasa við, bæði í félagslegum, efnahagslegum og atvinnulegum efnum. Í þessu skyni er eðlilegt að ráðin geri langtímaáætlanir hvort á sínum sviðum, en þó með samræmdum hætti, um fjárþörf til fimm ára í senn. Langtímaáætlanirnar gætu skipst í rammaáætlanir um einstök vísinda - og tæknisvið eða einstakar greinar atvinnulífs (þjóðlífs) þar sem talin er þörf á aðgerðum til að ná tilteknum markmiðum.
Þess skal þó gætt að jafnan sé til staðar svigrúm til að taka upp ný verkefni utan áætlana og til óheftrar leitar að þekkingu þar sem aðeins er spurt um áhuga og færni vísindamanns og fræðilegt gildi verkefnis.
Kröfur um vísindaleg gæði og tæknilega færni þurfa jafnan að vera í fyrirrúmi þegar stuðningur er veittur, auk krafna um árangurslíkur og skilvirkni. Í þessu sambandi þurfa ráðin að taka upp reglubundið mat á árangri rannsókna.
Gagnaöflun.
Í tengslum við þetta starf þurfa ráðin að safna og hafa á reiðum höndum upplýsingar um öll þau vísinda - og tæknisvið sem lögð er stund á hér á landi innan hugvísinda, félagsvísinda, læknavísinda og náttúruvísinda, svo og tæknirannsókna í þágu atvinnuveganna. Á hverju þessara sviða þarf að safna upplýsingum um viðfangsefni, fjármagn, mannafla, tækjakost og aðstöðu o.s.frv. Þennan þátt þarf að efla, ekki síst á vettvangi Vísindaráðs þar sem mikið starf er óunnið.
Húsnæði og tækjakostur.
Að undanförnu hefur allmikið verið byggt af húsnæði fyrir rannsóknastarfsemina í landinu og hefur það um tíma notið aukinna tekna af Háskólahappdrættinu bæði hjá Byggingarsjóði Háskólans og Byggingarsjóði rannsókna í þágu atvinnuveganna. Þó eru mikil verkefni framundan eins og byggingar fyrir jarðvísindin og lífvísindin, svo og bygging fiskeldisrannsóknahúss og endurnýjun húsakosts við Tilraunastöðina á Keldum.
Hins vegar er ekki síður nauðsyn á að bæta tækjakost til rannsókna og fjárfesta í nútímalegum búnaði sem oft er alldýr. Oft má samnýta tæki og aðstöðu af fleiri stofnunum og hefur Rannsóknaráð farið inn á þá braut að bjóða fram styrki til samfjármögnunar á byggingarframkvæmdum og til tækjakaupa. Þannig var komið upp húsi yfir líftækni á Keldnaholti sem fjármagnað var að hluta með gjöf Reykjavíkurborgar á 75 ára afmæli Háskólans. Þannig er fyrirhuguð fjármögnun og samnýting fiskeldisrannsóknahúss á Keldum. Einnig hafa rafeindasmásjár bæði fyrir fastefni (endurskinssmásjá) og lífefni (gegnumskinssmásjá) og tæki til tölvustýrðrar hönnunar og framleiðslustýringar, svo og kjarnarófstæki (NMR - tæki) verið keypt fyrir samskot stofnana og sjóða. Slík tæki kosta tugi milljóna og kaup á þeim geta verið ofviða einni stofnun eða sjóði, en geta orðið viðráðanleg þegar fleiri aðilar skjóta saman.
Í lögum um Vísindaráð og Rannsóknaráð ríkisins eru ákvæði um að ráðin skuli gera skrá um tækjaeign rannsóknastofnana og stuðla að samnýtingu tækja í landinu. Drög að slíkri heildarskrá eru til hjá Rannsóknaráði frá árinu 1982 – 1983, en brýn þörf að endurskoða hana. Þá hefur Rannsóknaráð nýlega látið gera yfirlit um alla þá aðila sem framkvæmt geta efnagreiningar, hverju nafni sem þær nefnast, í von um að það komi í veg fyrir óþarfa tvítekningu í kaupum á tækjum og bindingu mannafla. Með betri nýtingu á þeim tækjum, sem til eru, skapast möguleikar á að afla nýrra tækja og þannig auka og endurnýja tækjakost í landinu. Sömuleiðis nýtast sérhæfðir starfskraftar betur.
Bókakostur.
Þá þarf að huga að skipulagi fræðilegra bókasafna og bókakosti þeirra. Í hugvísindum og félagsvísindum er góður bókakostur jafn mikilvægur og góður tækjakostur í raunvísindum. Skilvirk upplýsingaþjónusta um vísindagögn er eitt frumskilyrða alls vísindastarfs og tæknirannsókna í landinu. Ber því að stefna að því að hin nýja Þjóðarbókhlaða verði tekin í notkun sem fyrst og að hún geti orðið miðstöð samskráningar fyrir öll bókasöfn í landinu og að unnt verði að samræma bóka - og tímaritakaup sem mest og um leið tryggja sem besta nýtingu þess bókakosts sem keyptur er.
Hlutverk sjóðanna.
Vísindasjóður og Rannsóknasjóður auk Byggingarsjóðs Háskólans og Byggingarsjóðs rannsókna í þágu atvinnuveganna, sem báðir hafa tekjur af Háskólahappdrættinu, eru þeir sjóðir sem mest áhrif geta haft til að fylgja eftir stefnumörkun á sviði vísinda og tækni. Stefna verður að því að aukið fé til rannsókna af opinberri hálfu fari sem mest í gegnum þessa sjóði til verkefna sem valin eru og vegin á faglegum forsendum. Fyrst og fremst er mikilvægt að slíkt faglegt mat fari fram á þörf fyrir nýjar byggingar og meiri háttar tæki, gæðum nýrra rannsóknarverkefna sem lagt er út í og þátttöku í alþjóðlegum rannsóknaáætlunum og dýrum rannsóknarverkefnum.
Ekki eru á þessu stigi forsendur til að láta allt fé af opinberri hálfu renna í gegnum þessa sjóði. Því er gert ráð fyrir að fjárveitingar til stofnana beint af fjárlögum sjái fyrir grunnkostnaði þeirra, svo og almennri þjónustu sem ekki eru sérstakir greiðendur að. Heildareftirlit á faglegum grundvelli með fjárnotkun rannsóknastofnana á vegum Vísindaráðs eða Rannsóknaráðs er vinnufrekt starf og svarar varla kostnaði. Hins vegar skapa verkefnabundnir styrkir úr sjóðunum bæði sveigjanleika til að taka upp ný álitleg verkefni, sem eru metin í samkeppni við önnur samkvæmt umsóknum og opna möguleika á að efna til samstarfs fleiri aðila bæði um fjármögnun og um framkvæmd verkefna. Þetta er lykillinn að margvíslegum endurbótum á rannsóknakerfinu í landinu.
3.3 Samstarf greina atvinnulífsins. — Hlutverk ráðuneyta.
Atvinnulíf á Íslandi hefur einkennst af fastmótaðri skiptingu milli megingreina, landbúnaðar, sjávarútvegs og iðnaðar, svo og verslunar og þjónustu. Þessi skipting atvinnulífsins endurspeglast í skipulagi ríkisvaldsins, svo sem skiptingu í ráðuneyti, og starfssviðum stofnana. Þannig heyra opinberar vísinda - og tæknistofnanir undir mismunandi ráðuneyti og hlutverk þeirra endurspegla þannig verkaskiptingu þjóðfélagsins. Vísinda - og tækniþekking er hins vegar yfirleitt ekki bundin einstökum atvinnugreinum, heldur er almennari í eðli sínu og getur góð þekking nýst þvert á þessa hefðbundnu skiptingu. Reyndar er það eðli nýtæknigreinanna, eða hátæknigreinanna, að framfarir síðustu ára í skilningi á innri gerð líf - og efnisheims hafa áhrif þvert á allar tæknigreinar og hefðbundna atvinnuvegaskiptingu. Hagnýting þessarar nýju þekkingar er hins vegar háð samvinnu milli þekkingarsviða.
Margt bendir til þess að breyta þurfi skipulagi og starfsháttum vegna þessarar þróunar, færa stofnanir saman og koma á þverfaglegri samvinnu. Hefðbundin atvinnuvegaskipting má ekki verða til þess að hindra að þekking nýtist sem best fyrir þjóðfélagið í heild. Reyndar geta atvinnuvegirnir notið margvíslegs styrks hver af öðrum. Þróun tækniiðnaðar er t.d. háð markaði í sjávarútvegi og tækniframfarir í sjávarútvegi geta byggst á þróunarstarfi sem unnið er af fyrirtækjum í iðnaði. Fiskeldi byggist jafnt á líffræðiþekkingu úr landbúnaði og markaðsreynslu úr sjávarútvegi. Gert er ráð fyrir að ráðuneytum og stofnunum verði falið að taka mið af því og auka samvinnu milli greinanna. Jafnframt er ráðuneytunum ætlað að hafa samráð við Vísindaráð og Rannsóknaráð ríkisins, eftir atvikum, um leit að sem hagkvæmustu skipulagi á framkvæmd rannsókna á vegum hins opinbera í þeim tilgangi að nýta þekkingu, aðstöðu og fjármagn sem best.
3.4 Vísindaleg menntun — menntun rannsóknamanna
.Á Íslandi hefur engin stefna verið mörkuð sérstaklega um menntun fólks til vísindalegra rannsóknastarfa eftir að það hefur lokið fyrsta háskólaprófi. Háskóli Íslands hefur til skamms tíma ekki boðið upp á skipulegt nám til meistaraprófs nema í örfáum greinum og ekki til doktorsprófs. Þeir sem stefnt hafa að slíku námi hafa því að mestu orðið að sækja það til annarra landa. Þetta hefur þann kost að íslenskir vísinda - og tæknimenn flytja til landsins þekkingu frá mörgum löndum, en þann ókost að þeir nýtast ekki íslenskri rannsóknastarfsemi meðan á náminu stendur. M.a. af þeim sökum er nú verið að byggja upp framhaldsnám á nokkrum sviðum. Einnig er rætt um að taka upp lengra nám í samvinnu við erlenda háskóla, einkum á Norðurlöndum.
Opinber fjárhagsaðstoð við fólk sem lokið hefur háskólaprófi en sækist eftir doktorsprófi eða sambærilegri háskólagráðu til undirbúnings rannsóknastörfum er nú í engu frábrugðin því sem gerist um annað framhaldsnám á háskólastigi. Fyrr á árum veitti Vísindasjóður styrki til framhaldsnáms, en hætti því, m.a. vegna fjárskorts og einbeitti fjármagni sínu að stuðningi við rannsóknarverkefni á sviði grunnvísinda. Á tímabili veitti Lánasjóður íslenskra námsmanna kandídatsstyrki án eiginlegs faglegs mats á umsóknum, en þeir styrkir voru síðan felldir niður fyrir allmörgum árum.
Gera þarf greinarmun á almennri framhaldsmenntun og rannsóknamenntun. Eðlilegt er að almennt framhaldsnám sé frjálst og njóti stuðnings frá Lánasjóði íslenskra námsmanna, LÍN. Á hinn bóginn er einnig eðlilegt að veita styrki til sérstaks framhaldsnáms eða rannsóknanáms samkvæmt umsóknum og á grundvelli mats þar sem tekið er tillit til sviðs og hæfni umsækjenda.
Ísland sker sig nokkuð úr hópi annarra landa að þessu leyti því flest lönd hafa gert sérstakar ráðstafanir til að tryggja sér sem hæfast vísindalega menntað fólk til rannsóknastarfa. Alþjóðleg vísindasamskipti snúast m.a. í mikilvægum efnum um samstarf á þessu sviði. Á vegum ráðherranefndar Norðurlanda var nýlega lögð fram skýrsla um þetta efni, (Nordiskt forskarutbildningssamarbete — utbyggnadsstrategi (NU 1990:1)), þar sem m.a. er lagt til að samstarf Norðurlandaþjóðanna verði stóraukið á þessu sviði og mörkuð stefna um sameiginlegt kerfi til vísindalegrar þjálfunar. Í skýrslunni kemur fram að Íslendingar eru langt á eftir öðrum Norðurlandaþjóðum á þessu sviði.
Í Danmörku hefur verið sett á fót sérstök stofnun, Forskerakademiet, með fjárveitingu að upphæð 100 millj. danskra króna á ári til að stuðla að aukinni rannsóknamenntun, m.a. með styrkjum til framhaldsnáms innan lands og utan og til rannsóknasamskipta, t.d. með styrkjum til erlendra námsmanna til framhaldsnáms í Danmörku og erlendra gistiprófessora. Í Svíþjóð hefur verið gerð áætlun fram til ársins 2000 um að auka árlegan fjölda þeirra sem ljúka doktorsprófi um 70% í félagsvísindum, um 50% í hugvísindum, um 10 – 20% í náttúruvísindum og tækni, en í læknavísindum er ekki talin þörf á aukningu frá því sem nú er. Bæði Finnar og Norðmenn hafa sérstakar áætlanir í þessum efnum. Á vegum Evrópubandalagsins hefur verið komið á fót samstarfsáætlunum bæði um menntun á háskólastigi, ERASMUS - áætluninni, og um skipti á vísindamönnum til að auðvelda uppbyggingu þekkingar og þjálfun vísindamanna á nýjum sviðum í aðildarlöndunum, hinni svokölluðu SCIENCE - áætlun.
Engin slík áætlun er til hér á landi, né heldur er nein leið til að hafa áhrif á það hverjir fara til framhaldsnáms eða á hvaða sviðum. Ísland á þó aðild að norrænum áætlunum á þessu sviði og fær væntanlega á árinu 1991 aðild að SCIENCE - áætlun Evrópubandalagsins.
Dreifing íslenskra námsmanna eftir löndum og heimssvæðum samkvæmt upplýsingum frá LÍN fyrir árið 1987 – 1988 er sýnd á mynd 12. Ætla má að um 20 til 30 Íslendingar ljúki doktorsprófi erlendis árlega, en um þetta vantar áreiðanlegar tölur.
Í lögum um Vísindasjóð segir m.a. að sjóðurinn skuli styrkja einstaklinga til „vísindalegrar sérþjálfunar“. Töluvert er um umsóknir um styrki til rannsóknanáms sem ekki hefur verið hægt að sinna vegna fjárskorts.
Það er mikilvægt að vísindamaður, sem hefur lokið rannsóknanámi, hafi möguleika á að fá a.m.k. tímabundna rannsóknastöðu hér á landi til að komast inn í eða setja af stað íslensk rannsóknarverkefni og hasla sér þannig völl í íslensku rannsóknaumhverfi. Slíkar stöður hafa verið á Raunvísindastofnun Háskólans frá stofnun hennar og gefist vel. Æskilegt væri að fleiri rannsóknastofnanir hefðu slíkar tímabundnar stöður svo að þær gætu gefið ungum rannsóknamönnum tækifæri og jafnframt reynt hæfni þeirra og getu. Einnig kæmi mjög til álita að tengja slíkar tímabundnar stöður Vísindaráði og Rannsóknaráði ríkisins, hliðstætt því sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum. Yrðu þær veittar eftir umsóknum á grundvelli mats á hæfni umsækjenda og mikilvægi rannsóknasviða.
Full ástæða er til að ræða hvort hér þurfi ekki að marka heildstæðari stefnu um vísindamenntun því svo kann að fara að Íslendingar eigi ekki í framtíðinni eins greiðan aðgang að erlendum háskólum og verið hefur, nema þá í samningsbundnum skiptum við önnur lönd er byggjast að einhverju leyti á gagnkvæmni.
3.5 Skipulag rannsókna á Íslandi
.Skipan rannsókna á Íslandi er mótuð af lögum sem sett hafa verið um einstakar stofnanir á ýmsum tímum. Fyrstu heildarlögin um rannsóknir voru lögin um Atvinnudeild Háskólans frá 1935 ásamt ákvæðum í lögum um Háskóla Íslands frá 1936. Fyrstu lögin um Rannsóknaráð ríksins voru sett árið 1940 og ráðinu þá fengin yfirstjórn Atvinnudeildarinnar. Heildarlög voru síðan sett um rannsóknir í þágu atvinnuveganna árið 1965 og Atvinnudeildin lögð niður en fimm sjálfstæðar stofnanir settar á laggirnar auk Rannsóknaráðs ríkisins.
Vísindasjóður var stofnaður með lögum árið 1957. Árið 1987 var svo samþykkt núgildandi löggjöf um Vísindaráð og Vísindasjóð, Rannsóknaráð ríkisins og Rannsóknasjóð. Með þeim lögum er komið á tvígreindu kerfi til umfjöllunar um almennar grunnrannsóknir annars vegar og hagnýtar rannsóknir og rannsóknir í þágu atvinnulífsins hins vegar. Þessi skipting er að mörgu leyti eðlileg til að fjalla um mál út frá langtímasýn vísindanna annars vegar og nytjasjónarmiði atvinnulífsins hins vegar. Leitast er við að tryggja náið samstarf milli ráðanna með ákvæði um samstarfsnefnd og um ýmis sameiginleg verkefni ráðanna. Í megindráttum er núverandi skipulag íslenska rannsóknakerfisins sýnt á mynd 13. Þar kemur fram skipting á framkvæmd rannsókna milli háskóla annars vegar og rannsóknastofnana atvinnuveganna, sem heyra undir ýmis fagráðuneyti, hins vegar.
Á fyrstu áratugum sjálfstæðra náttúrurannsókna beindist atorka íslenskra vísindamanna fyrst og fremst að rannsóknum á auðlindum landsins: jarðfræði þess, hafi og sjávardýrum, gróðurlendi og búfé, og síðar orkulindunum. Grundvallarrannsóknir á náttúru landsins voru lengst af staðsettar á Náttúrugripasafni Íslands, síðar Náttúrufræðistofnun Íslands, bæði á sviði jarðvísinda og líffræði. Árið 1957 var Eðlisfræðistofnun Háskólans stofnuð og Reiknistofnun árið 1964. Raunvísindastofnun Háskólans var svo stofnuð árið 1966 og tók við hlutverki Eðlisfræðistofnunar með mjög víkkað starfssvið. Með tilkomu kennslu til háskólaprófs í flestum undirstöðugreinum raunvísinda og verkfræði eftir 1968 hafa rannsóknir í raunvísindum og tækni eflst mjög verulega.
Þessi þróun hefur valdið því að allmargar sérhæfðar rannsóknastofnanir hafa orðið til sem ýmist þjóna einstökum atvinnugreinum eða sinna grundvallarrannsóknum innan Háskóla Íslands. Margar þeirra byggja á sömu grundvallarfræðum þótt markmið rannsóknanna séu mismunandi. Í mörgum tilvikum eru aðferðir og tækjabúnaður að miklu leyti hinn sami. Að undanförnu hefur þróun vísindagreina verið mjög ör bæði að því er fræðilegan grundvöll varðar og þróun tækjabúnaðar. Einnig hefur þörfin fyrir nána samvinnu mismunandi fræðigreina aukist verulega þannig að nú starfa hópar sérfræðinga saman að viðfangsefnum sem einstakir vísindamenn sinntu áður. Þannig næst oft skjótari og víðtækari árangur af rannsóknastarfinu en áður. Eðlilegt er að spyrja hvort ekki sé nú ástæða til að athuga heildarskipulag á framkvæmd rannsókna á Íslandi. Þetta á m.a. við um líffræðilegar rannsóknir í þágu landbúnaðar, þar á meðal fiskeldis, landgræðslu og skógræktar og landnýtingar, í samhengi við grundvallarrannsóknir á sviði lífvísinda, svo og jarðvísindalegar rannsóknir á sviði orkumála, mannvirkjagerðar, hamfaraáhættu og skipulagsmála í samhengi við grundvallarrannsóknir í jarðvísindum.
Einnig er nú að verða brýnt að taka afstöðu til hlutverks skóla á háskólastigi, verkaskiptingar þeirra í milli og hlutdeildar þeirra í rannsóknum.
Þá skal einnig minnt á að Íslendingar hafa byggt upp styrki til vísindaiðkana á ýmsum sviðum sem gera þeim kleift að leggja nokkuð af mörkum til alþjóðlegra rannsókna sem nú eru ofarlega á baugi og veita aðstoð í löndum sem skemmra eru á veg komin á viðkomandi sviðum. Þetta á t.d. við á sviði jarðvísinda og haffræði og fiskifræði. Rétt er að hafa þetta í huga við athuganir á skipulagi rannsókna á næstu árum með það fyrir augum að efla alþjóðaframlag Íslendinga.
3.6 Rannsóknir og byggðarþróun.
Byggðastefna á Íslandi hefur að miklu leyti miðast við að viðhalda hefðbundnum landbúnaði og sjávarútvegi á landsbyggðinni. Sú stefna hefur verið varnarstefna og ekki skilað miklum árangri. Nú er á vegum forsætisráðuneytis unnið að stefnumótun í atvinnumálum á landsbyggðinni sem grundvölluð verði á svæðisbundinni þróun með stuðningi við almennan framtaksvilja, m.a. starfi rannsóknastofnana og Háskóla Íslands. Eins og vísinda - og tæknirannsóknir eru nauðsynlegur grundvöllur farsællar þróunar í hagkerfi þjóðar verður þróun byggðar eða landshluta einnig að byggjast á markvissri hagnýtingu þekkingar. Mikilvægt er að greiður aðgangur sé að vísindalega grundvallaðri ráðgjöf og að rannsóknir geti beinst að þeim atriðum sem skipta mestu máli fyrir þróun á viðkomandi svæði. Þótt rannsóknastarfsemin hafi að mestu verið byggð upp í Reykjavík af hagkvæmnisástæðum hefur að nokkru verið komið til móts við sjónarmið byggðarþróunar með stofnun útibúa frá einstökum stofnunum (Hafrannsóknastofnun, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins) og tilraunastöðva frá Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Þetta hefur verið gert án meðvitaðrar heildarstefnu, stundum í andstöðu við forráðamenn stofnana, og ekki alltaf tekist sérstaklega vel vegna þess að slík útibú hafa sjaldnast fengið þann kjarna menntaðs starfsliðs og aðstöðu sem nauðsynleg er til árangursríks starfs. Sérfræðingar hafa starfað einangraðir án faglegs umhverfis sem nauðsynlegt er í rannsóknum. Hefur reynst erfitt að halda mönnum í starfi við slík skilyrði.
Þörf einstakra byggða fyrir sérfræðimenntað fólk og nánari tengsl milli atvinnuþróunar og rannsóknastarfsemi þarf hins vegar að mæta. Skynsamlegast væri að stofna sameiginlegar miðstöðvar á vegum fleiri rannsóknastofnana á sama stað innan skilgreindra atvinnuþróunarsvæða, helst í tengslum við æðri skóla þar sem nokkrir sérfræðingar, helst ekki færri en 5 – 6 á hverjum stað, gætu starfað saman þó á ólíkum sviðum væri. Þar væri þá hægt að leggja í nokkra fjárfestingu vegna aðstöðu og veita fjölbreyttari þjónustu með rannsóknum og ráðgjöf við atvinnuþróun á svæðinu. Jafnframt því gæti aðstaða og sérfræðiþekking nýst til kennslu í einhverjum mæli. Samstarf rannsóknastofnana sjávarútvegsins og Háskólans á Akureyri í tengslum við nýstofnaða sjávarútvegsdeild skólans er athyglisverð tilraun til sameiginlegs átaks af þessu tagi. Eðlilegt er að Vísindaráð og Rannsóknaráð ríkisins eigi samstarf við Byggðastofnun og aðila á viðkomandi atvinnuþróunarsvæðum um stefnumótun og aðgerðir á þessu sviði.
Umtalsverðu fé er varið til byggðamála á Íslandi, ekki síst til að styðja við atvinnustarfsemi. Því miður er slíkur stuðningur oftar við fyrirtæki og atvinnustarfsemi sem illa gengur en við undirbúning nýrra tækifæra. Reynslan sýnir að oft þyrfti að leggja meira fé en gert er í undirbúningsrannsóknir og þróunarstarf áður en ráðist er í fjárfestingar. Í þessu efni gæti komið til aukin samvinna aðila sem að byggðamálum vinna og rannsóknaraðila, ekki síst Rannsóknaráðs ríkisins, um stuðning við nýsköpun.
3.7 Erlend samskipti. — Alþjóðasamstarf.
Á síðari árum hefur þróun vísinda og tækni byggst æ meir á alþjóðasamstarfi. Samstarfið getur verið margvíslegt eftir tilgangi þess og eðli samstarfsaðila.
* Algengast hefur verið einstaklingsbundið samstarf, sem stofnað er til af einstaklingum um ákveðið verkefni, sem viðkomandi einstaklingar hafa áhuga eða þekkingu á, oft sprottið af námsverkefni eða nánum faglegum tengslum. Verkefnavalið getur því verið tilviljunarkennt, en þarf ekki að vera verra fyrir það. Þessi verkefni eru yfirleitt ekki stór í sniðum og sjaldnast til skrár um þau.
* Samstarfsverkefni sem stofnað er til af vísindamönnum í tveimur eða fleiri löndum venjulega með styrk frá sjóðum í hlutaðeigandi löndum.
* Samstarf sem stofnað er til fyrir atbeina alþjóðastofnana eða samtaka þar sem reynt er að samræma og samhæfa krafta til að ná sem bestum árangri við lausn á ákveðnu, oftast stóru og umfangsmiklu verkefni. Vandað er til vals á slíkum verkefnum, enda þau oft fjárfrek. Stefnumótunin er í höndum samtakanna, en framkvæmdin oftast í höndum þeirra manna sem áttu hugmyndina að verkefninu.
Í vaxandi mæli er þessu samstarfi nú stýrt og það stutt með samkomulagi milli ríkja eða ríkjaheilda. Sem dæmi má nefna samráð og samstarf um stefnumörkun (t.d. innan OECD, Norðurlandaráðs og Evrópubandalagsins) og samráð um gerð, stýringu og fjármögnun rannsóknaáætlana (Norðurlandaráð, Alþjóðahafrannsóknaráðið, Evrópubandalagið, Eureka og European Science Foundation), sem og framkvæmd einstakra rannsóknar - og þróunarverkefna. Í framkvæmd er þetta samstarf bæði milli opinberra aðila og einkaaðila, stofnana, fyrirtækja og einstaklinga.
Ástæðurnar fyrir þessum mikla áhuga á alþjóðasamstarfi eru margvíslegar, t.d.:
Alþjóðlegt samstarf treystir tengslin við hinn alþjóðlega vísinda - og tækniheim langt út fyrir þau verkefni sem samstarfið snýst um. Það kemur í veg fyrir einangrun og að menn lokist inni í eigin verkefnum og hugarheimi. Með alþjóðlegu samstarfi og þar af leiðandi alþjóðlegum samanburði er settur mælikvarði á vísindastarfsemi sem leiðir til strangara gæðamats. Smáþjóðum er þetta að sjálfsögðu sérstaklega mikilvægt.
Kostnaður við rannsóknir hefur farið ört vaxandi en er í mörgum tilvikum ofviða einu landi, eða jafnvel litlum hópi landa, t.d. Norðurlöndum. Því er hagkvæmt að taka upp verkaskiptingu milli ríkja, samfjármögnun og skipti á niðurstöðum. Þannig geta þjóðir tryggt sér aðgang að víðtækari niðurstöðum og árangri fyrir mun lægri tilkostnað en ef þær gerðu allt sjálfar og fá margfalt það til baka sem þær sjálfar leggja fram.
Mörg viðfangsefni vísinda og tækni nú á dögum varða heila heimshluta eða allan heiminn og verða ekki unnin með árangri nema í samstarfi milli landa.
Íslendingar hafa um árabil tekið þátt í rannsóknasamstarfi á vegum ýmissa stofnana Norðurlandaráðs og á vegum Alþjóðahafrannsóknaráðsins. Norræna samstarfið, bæði á vegum ráðherranefndar menntamála og á vegum annarra ráðherranefnda, t.d. á sviði orku og iðnaðar, landbúnaðar og sjávarútvegs, hefur orðið mikil lyftistöng fyrir íslenskar stofnanir og vísindamenn. Sérstaklega hefur NORDFORSK og síðar Norræni iðnaðarsjóðurinn haft mikil áhrif með fjárhagslegum stuðningi sínum og með aðstoð við undirbúning samvinnuverkefna sem Íslendingar hafa getað tekið þátt í. Á sl. ári var þátttaka Íslendinga í fullgildum rannsóknarverkefnum orðin það umfangsmikil að þeir fengu 7% af ráðstöfunarfé Norræna iðnaðarsjóðsins í sinn hlut, en greiða 1% af heildarframlagi til hans á norrænu samstarfsfjárlögunum. Ísland á því mikilla hagsmuna að gæta í öflugu norrænu samstarfi á sviði tækni og vísinda. Reynslan er reyndar sú að smáríki hafa oft meiri möguleika á að njóta góðs af alþjóðasamstarfi en stærri ríki og fá hlutfallslega meira út úr samstarfinu ef þau vita hvað þau vilja og hafa á að skipa hæfum vísindamönnum.
Fjölbreytt framboð tækifæra til alþjóðasamvinnu skapar smáþjóð þann vanda að þurfa að velja og hafna því útilokað er að hafa menn til að fylgjast með, að ekki sé talað um að taka þátt í öllu því samstarfi sem býðst. Æskilegast væri að taka þátt í þeim samstarfsáætlunum sem bjóða upp á mesta þjónustu í tengslastarfi og forvinnu, eða minnsta skriffinnsku, því þar eru okkar takmarkanir hvað mestar vegna ferðakostnaðar og mannfæðar. Norræni vettvangurinn er okkur hagstæðastur að þessu leyti. Hins vegar er hætta á að samstarfið við Evrópubandalagið geti orðið þyngra í vöfum vegna mikillar miðstýringar og lítillar þjónustu við lönd utan bandalagsins. Eureka - samstarfið er að þessu leyti léttara þar sem framkvæmd samstarfsins er að jafnaði aðeins háð gagnkvæmum áhuga á samstarfi en formsatriði varðandi samþykkt Eureka - verkefna í lágmarki.
Evrópubandalagið hefur í vaxandi mæli tekið að samræma rannsókna - og þróunarstarf í aðildarríkjum bandalagsins með gerð áætlana um stuðning við einstök svið til afmarkaðs tíma. Þær áætlanir eru síðan felldar í eina rammaáætlun (sjá yfirlit í töflu 3). EB hefur gefið einstökum löndum utan bandalagsins kost á að taka þátt í einstökum verkefnum eða gerast aðilar að einstökum áætlunum í gegnum tvíhliða rammasamning um samstarf. Ísland hefur nú gert slíkan rammasamning og sækir jafnframt um aðild að SCIENCE - áætluninni sem fjallar um skipti á vísindamönnum og yfirfærslu þekkingar á milli landa.
Á Íslandi er unnið að margvíslegum rannsóknum sem falla að einstökum áætlunum innan rammaáætlunar EB (sjá töflu 3). Ef Ísland gerðist aðili að rammaáætluninni í heild mundu Íslendingar þurfa að greiða framlag miðað við þjóðarframleiðsluhlutfall sem nemur 0,12% af heildarupphæð áætlunarinnar og yrði um 140 – 150 millj. kr. á ári. Aðild að hverri undiráætlun kostaði framlag í sama mæli, t.d. um 2 m.kr. fyrir aðild að SCIENCE - áætluninni sem þegar hefur verið samþykkt af Íslands hálfu. Líklegt er að hagkvæmt væri fyrir Íslendinga að gerast aðilar að fleiri undiráætlunum EB, t.d. á sviði umhverfismála og náttúruhamfara (STEP og EPOCH) og hugsanlega á sviði sjávartækni og hafrannsókna (MAST), en á þessu sviði er rétt að láta reyna á samstarfið í gegnum einstök verkefni og sjá hvernig tekst til. Af einstökum öðrum áætlunum má benda á iðnaðar - og efnistækniáætlunina (BRITE/EURAM), fiskveiða - og matvæla - og landbúnaðartækni (FAR, FLAIR) og áætlun um rannsóknir á sviði læknis - og heilbrigðisfræði, svo og hagfræði (SPES).
Vísindaráð hefur nýlega fyrir hönd Íslands fengið aðild að European Science Foundation (ESF) sem er einhver mikilvægasti samstarfsvettvangur innan Evrópu á sviði frjálsra grunnrannsókna. ESF hefur lagt nokkra áherslu á samstarf um rannsóknir sem krefjast dýrrar rannsóknaraðstöðu og Ísland hefur ekki haft aðstöðu eða mannafla til að nýta. Á síðari árum hefur athyglin beinst meira að samstarfsverkefnum, t.d. á sviði jarðvísinda, sem Íslendingar geta lagt nokkuð af mörkum til og notið góðs af í samstarfi.
Þátttaka í alþjóðasamstarfi getur verið kostnaðarsöm og í mörgum tilvikum þarf sérstakar ákvarðanir um fjárveitingar fyrir hugsanlegu framlagi Íslands. Augljóslega hefur Ísland ekki bolmagn til að taka þátt í öllu sem býðst í því efni. Nauðsynlegt er að Rannsóknaráð ríkisins og Vísindaráð, hvort á sínu sviði, meti vandlega forsendur til þátttöku af hálfu Íslands og geri tillögur um fjárþörf í því skyni. Hins vegar þurfa ráðin að hafa sjálf handbært fé til að taka þátt í fundahöldum og undirbúningsstarfi áður en til formlegrar þátttöku kemur.
3.8 Mat á rannsókna - og þróunarstarfsemi
.Með auknum framlögum til rannsókna og þróunar verður ríkari ástæða til þess að stjórnvöld geti með sem gleggstum hætti fylgst með því hvaða árangur næst í því starfi og hvernig það skilar sér til þjóðlífsins, svo sem til menntunar, betri skilnings á landinu og þjóðinni, til menningarinnar, atvinnulífsins, heilbrigðisþjónustunnar o.s.frv. Því verður að leggja áherslu á að jafnan séu tiltækar sem bestar upplýsingar um þessa starfsemi, svo að stjórnvöld geti tekið ákvarðanir sínar í ljósi þeirra. Aðeins með þessum hætti er unnt að stuðla að efnislegri meðferð fjárlagabeiðna vegna rannsókna - og þróunarstarfsemi. Mat á árangri hennar þarf að verða reglubundinn liður í starfsemi þeirra stofnana sem með þau mál fara. Upplýsingar af þessum toga eru lykilatriði í stefnumótun stjórnvalda. Stjórnvöldum er enn fremur nauðsyn á að vita hvernig staðið er að því að koma þekkingunni á framfæri við þá sem hennar þurfa með.
Í ljósi þess þurfa Vísindaráð og/eða Rannsóknaráð, eftir atvikum í samvinnu við þá aðila sem málið varðar hverju sinni,
— að gangast fyrir eða taka þátt í úttektum og mati á starfsemi, starfsháttum og skipulagi einstakra rannsóknastofnana sem kostaðar eru af hinu opinbera,
— að gangast fyrir eða taka þátt í úttektum á rannsókna - og þróunarstarfsemi á einstökum sviðum vísinda og tækni,
— að gangast fyrir eða taka þátt í úttektum og kortlagningu á nýjum sviðum vísinda og tækni sem telja verður mikilvæg fyrir rannsóknastarfsemina í landinu og atvinnuvegi þjóðarinnar,
— að gangast fyrir eða taka þátt í úttektum og mati á því hvernig hið opinbera, stofnanir þess og fyrirtæki, sem það á aðild að, standa að því að nýta þá þekkingu sem aflað er með rannsókna - og þróunarstarfsemi.
Meðal þess sem þarf að athuga er:
— staða íslenskra rannsókna í alþjóðlegu samhengi vísinda,
— samband íslenskra rannsókna við skólakerfið og við stofnanir er vinna að þróun á sviði atvinnumála, félagsmála, heilbrigðismála og menningar,
— áherslur í verkefnavali í ljósi hlutverks rannsóknastofnana, þarfa þjóðarinnar og atvinnuvega, og í ljósi þeirrar stefnu sem stjórnvöld marka,
— hvernig fjármagn, mannafli og aðstaða nýtist.
Mikilvægt er að náið samráð verði haft milli allra aðila sem þessi mál varða. Tilgangur úttektar og mats er fyrst og fremst sá að fá fram staðreyndir um stöðu og árangur íslenskrar rannsókna - og þróunarstarfsemi þannig að stjórnvöld geti byggt á þeim stefnumótun sína um áherslur og fjárveitingar.
3.9 Framkvæmd vísinda - og tæknistefnu.
Mótun og framkvæmd samræmdrar vísinda - og tæknistefnu varðar ábyrgðarsvið margra ráðuneyta og nauðsyn ber til að tengja hana sem best stefnumörkun á öðrum sviðum þjóðlífsins. Með hliðsjón af þessu er lagt til að tvisvar á ári verði haldinn fundur undir forystu forsætisráðherra með fulltrúum Vísindaráðs og Rannsóknaráðs ríkisins og ráðherrum menntamála, iðnaðar, sjávarútvegs, landbúnaðar, heilbrigðismála, umhverfismála, samgöngumála og fjármála. Gert verði ráð fyrir því að fulltrúum allra þingflokka verði boðið að sitja þessa fundi. Á öðrum fundinum er ætlast til að fulltrúar ráðanna geri grein fyrir framvindu og meginviðhorfum í vísindum og tækni með hliðsjón af aðstæðum á hverjum tíma, en á hinum fundinum leggi þeir fram tillögur um fjárveitingar til vísinda - og tæknimála á næstu árum. Eðlilegt er að rektor Háskóla Íslands og formaður vísindanefndar Háskólans sitji einnig fundina. Sérstökum fulltrúum atvinnulífsins mætti bjóða á þessa fundi eftir því sem málefni segja til um. Dagskrá hvers fundar yrði undirbúin af samstarfsnefnd Vísindaráðs og Rannsóknaráðs ríkisins í samvinnu við forsætisráðuneytið og menntamálaráðuneytið.
