Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect. Ferill 390. máls.
130. löggjafarþing 2003–2004.
Þskj. 732 — 390. mál.
iðnaðarráðherra við fyrirspurn Arnbjargar Sveinsdóttur um byggðakvóta.
1. Hver voru markmið Byggðastofnunar við úthlutun byggðakvótans, sem stofnunin hefur til ráðstöfunar samkvæmt ákvæði til bráðabirgða XXVI í lögum um stjórn fiskveiða, og hvaða reglum var fylgt við úthlutun hans?
Byggðastofnun hefur haft til ráðstöfunar byggðakvóta frá árinu 1999. Um hann er fjallað í ákvæði til bráðabirgða XXVI í lögum nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða (sjá þó 4. gr. laga nr. 147/2003):
„Á fiskveiðiárunum 1999/2000 til og með fiskveiðiársins 2005/2006 hefur Byggðastofnun árlega til ráðstöfunar aflaheimildir sem nema 1.500 þorskígildislestum, miðað við óslægðan fisk, til að styðja við byggðarlög sem lent hafa í vanda vegna samdráttar í sjávarútvegi. Skal þeim úthlutað í samráði við viðkomandi sveitarstjórnir. Aflaheimildir skulu vera í þorski, ýsu, steinbít og ufsa í hlutfalli við leyfðan heildarafla af þessum tegundum. Aflaheimildir þessar miðast við óslægðan fisk og skulu þær dregnar frá leyfðum heildarafla þessara tegunda áður en honum er skipt á grundvelli aflahlutdeildar.“
Í samræmi við framangreint ákvæði hefur Byggðastofnun úthlutað byggðakvóta á rekstraraðila í 11 byggðarlögum víðs vegar um landið. Úthlutað var til fimm ára, frá 1999–2004. Þrjú þessara byggðarlaga eru á Vestfjörðum, tvö á Norðurlandi og sex á Austurlandi. Samdar voru sérstakar reglur um val á þeim byggðarlögum sem til greina komu við úthlutunina. Reglurnar voru þannig úr garði gerðar að þær tryggðu sem best að þau byggðarlög sem lent höfðu í vanda vegna samdráttar í sjávarútvegi fengju byggðakvóta til samræmis við vanda þeirra. Reglurnar eru grundvallaðar á punktakerfi eða eins konar stigagjöf þar sem eftirfarandi þættir voru lagðir til grundvallar. Vægi þeirra í matinu er tilgreint í aftari dálki:
Að gefnum þessum forsendum og á grundvelli útreikninga Byggðastofnunar var 1.500 þorskígildislestum úthlutað sem hér segir:
Meginmarkmið úthlutunar byggðakvóta er að efla útgerð og fiskvinnslu og treysta þar með búsetu í þeim byggðarlögum sem fá byggðakvóta. Byggðastofnun setti sérstakar reglur 30. júní 1999 um meðferð úthlutaðs byggðakvóta fyrir þá aðila sem fengu slíkan kvóta.
Megininntak þessara reglna er sem hér segir:
– Byggðakvóti er bundinn við vinnslu í viðkomandi byggðarlagi.
– Hann skal veiddur á skip í viðkomandi byggðarlagi ef því verður við komið og hagkvæmt þykir.
– Byggðakvóti er afhentur endurgjaldslaust.
– Byggðastofnun skal gera samninga við eina eða fleiri vinnslustöðvar í viðkomandi byggðarlagi um vinnslu afla úr byggðakvóta og við eitt eða fleiri skip um veiðar hans.
– Skip skulu hafa veiðileyfi og aflahlutdeild til að þau komi til greina við að veiða byggðakvóta.
– Skip sem fá af byggðakvóta skulu landa eins miklum hluta afla síns og mögulegt er í viðkomandi byggðarlag.
– Skip sem fá byggðakvóta í heimabyggðarlagi sínu skulu bundin af því að selja ekki né leigja frá sér kvóta út fyrir byggðarlagið í þeim fisktegundum sem þeim er úthlutað af byggðakvóta.
– Óheimilt er að ráðstafa byggðakvóta á önnur skip en samið hefur verið um að veiði byggðakvóta.
– Sveitastjórnir skulu gera Byggðastofnun árlega grein fyrir framkvæmd laga um byggðakvóta í sínu byggðarlagi.
– Alla samninga um ráðstöfun byggðakvóta skal bera undir stjórn Byggðastofnunar til samþykktar.
Byggðakvótinn er svo nánar skilgreindur í reglugerðum sjávarútvegsráðuneytisins um veiðar í atvinnuskyni og heildarafla ár hvert. Þar er kveðið á um skiptingu hans í einstakar fisktegundir en heildarmagnið nemur ætíð samtals 1.500 þorskígildislestum af slægðum þorski. Eftirfarandi tafla sýnir hvernig byggðakvótinn skiptist niður á einstakar fisktegundir við fyrstu úthlutun fiskveiðiárið 1999/2000:
Þessi samsetning hefur lítillega breyst frá ári til árs.
Við undirbúning að úthlutun byggðakvóta til einstakra rekstraraðila hafði Byggðastofnun náið samráð við sveitarstjórnir og atvinnuþróunarfélög á landsbyggðinni. Stuðst var við reglur Byggðastofnunar um meðferð byggðakvóta frá 30. júní 1999. Byggðastofnun óskaði eftir því að sveitarstjórnir könnuðu áhuga rekstraraðila á byggðakvóta í sínu byggðarlagi. Á flestum stöðum var auglýst eftir umsóknum en á öðrum var bréf sent til þeirra sem til greina komu í viðkomandi byggðarlagi. Áhersla var lögð á eftirfarandi grundvallaratriði varðandi úthlutun byggðakvótans á hverjum stað:
1. Að í hverju tilviki yrði gerður samningur milli Byggðastofnunar og handhafa kvótans um þann byggðakvóta sem honum væri úthlutaður. Í samningnum þurfti að koma fram hver veiddi kvótann og hvar hann væri unninn. Auk samnings við handhafa kvótans, sem gat verið hvorutveggja fiskvinnslustöð eða útgerð, varð einnig að liggja fyrir samningur um veiðar á kvótanum.
2. Að gildistími samninganna væri til fimm ára en endurskoðun með tilliti til hvernig samningar hefðu verið haldnir færi fram við upphaf hvers fiskveiðiárs.
3. Að þess væri gætt að byggðakvóti félli þeim í skaut sem gætu fallið undir þá skilgreiningu Byggðastofnunar að „með ákvæðum um byggðakvóta sé leitast við styrkja stöðu minni flotans í landinu og styrkja stöðu byggðarlaganna eða sjávarplássanna um landið“ svo vitnað sé í niðurlag fylgiskjals Byggðastofnunar í gögnum sem send voru sveitarstjórnum.
4. Að tenging byggðakvóta við fiskvinnslu í byggðarlaginu væri tryggð ef útgerðaraðili væri handhafi kvótans. Í hverju tilviki fyrir sig varð að liggja fyrir samningur við fiskvinnslustöð í viðkomandi byggðarlagi um vinnslu afla af þeim skipum sem fengu byggðakvóta.
5. Að langtímaáhrif úthlutunarinnar á byggðarlagið yrði sem mest þar sem um tímabundna úthlutun byggðakvóta var að ræða. Handhafar byggðakvóta á hverjum stað áttu að leitast við að efla varanlega sinn hag fyrir tilstilli kvótans og þar með útgerð og fiskvinnslu í viðkomandi byggðarlagi. Því var mikilvægt að þeir sem til álita komu við úthlutun byggðakvóta gerðu grein fyrir því hvernig þeir hygðust efla sinn hag til langs tíma litið fyrir tilstilli byggðakvótans.
2. Hverjir fengu úthlutað byggðakvóta og í hvaða magni?
Upphaflega voru samningar gerðir við 39 rekstraraðila í þeim 11 byggðarlögum sem fengu byggðakvóta fiskveiðiárið 1999/2000. Að mati Byggðastofnunar hefur í mörgum tilvikum tekist vel til og líkur eru á að þau 1.500 þorskígildistonn sem byggðakvótinn er geti leitt til þess að allt að 3–4 sinnum meira af fiski verði landað að jafnaði ár hvert til vinnslu í þeim byggðarlögum sem hafa byggðakvóta. Algengt er að þeir handhafar kvótans sem starfrækja fiskvinnslu hafi samið við aðkomubáta um að veiða fyrir sig byggðakvótann og leggja að auki upp sinn kvóta til vinnslu á sama stað.
Gætt var að því að sveigjanleiki væri fyrir hendi í fyrirkomulagi úthlutunarinnar. Það er gert með þeim hætti að ár hvert er farið yfir stöðu hvers rekstraaðila og metið hversu vel hafi tekist til með að standa við gerðan samning. Það hefur leitt til þess að í nokkrum tilvikum hefur samningi verið rift og samið við aðra rekstraaðila að undangenginni auglýsingu í viðkomandi sveitarfélagi. Eins hafa orðið breytingar á aðstæðum aðila sem leitt hafa til breytinga á þeirri úthlutun sem þeir fengu. Í þessu sambandi er hlutverk sveitarstjórna mikilvægt en þær eru eftirlitsaðili með framkvæmd einstakra samninga í sínu sveitarfélagi ásamt Byggðastofnun.
Í töflunni er að finna tölulegt yfirlit um upphaflega úthlutun byggðakvótans árið 1999 sem er í öllum meginatriðum óbreytt að undanskildum breyttum rekstraraðilum í nokkrum sveitarfélögum.
3. Hver hefur verið þróun fiskveiðiheimilda, landaðs afla og skipastóls í þeim byggðum sem byggðakvóta var ráðstafað til?
Almennt hefur þróun fiskveiðiheimilda, landaðs afla og skipastóls í þeim byggðarlögum sem byggðakvóta var ráðstafað til verið jákvæð, að mati Byggðastofnunar, þó að enn sé fullsnemmt að meta endalega árangurinn af úthlutun byggðakvóta Byggðastofnunar. Kemur þar til að ýmsar tölulegar upplýsingar liggja ekki fyrir auk þess að úthlutunartímabilinu er ekki lokið.
Almenn rekstrarskilyrði í sjávarútvegi hafa einnig mikið að segja en miklar sveiflur hafa orðið í verðlagi á afurðum á tímabilinu, einkum vegna gengisbreytinga. Þá hefur verðlag á leigukvóta haft mikil áhrif en margir þeirra sem fengu byggðakvóta hafa leigt til sín kvóta. Hvorutveggja hefur haft mikil áhrif á afkomu þeirra rekstraraðila sem hafa byggðakvóta. Nú stendur yfir síðasta árið af þeim fimm sem úthlutunin náði til en að því loknu ætti þetta mat að geta farið fram. En þó að úthlutunartímabilinu sé ekki lokið má strax greina ýmis atriði sem gefa vísbendingu um áhrif byggðakvótans.
Byggðakvótinn hefur ekki haft mikil áhrif á skipastól þeirra byggðalaga sem hafa byggðakvóta. Almennt séð fækkar stærri skipum, togurum og opnum bátum en smærri vélbátum fjölgar á landinu öllu. Í þeim 11 byggðarlögum sem fengu byggðakvóta hefur þróunin verið sú sama. Hér á eftir er að finna töflu um þróun skipastóls í byggðarlögunum 11 sem fengu byggðakvóta. Þegar lagt er mat á þennan þátt málsins verður að hafa í huga að byggðakvótinn var fyrst og fremst ætlaður til að nýta framleiðslutækin betur á hverjum stað, einkum fiskverkunarstöðvarnar. Með þeim hætti er atvinna fólksins sem þar býr best tryggð. Því er allmikið um það að aðkomubátar veiði byggðakvótann og leggi að auki sinn kvóta upp hjá viðkomandi fiskverkun. Þannig hefur byggðakvótinn víða dregið viðbótarveiðiheimildir inn á þá staði sem fengu úthlutun.
Þróun unnins botnfiskafla hefur verið mjög jákvæð í byggðarlögunum 11 sem fengu byggðakvóta. Ef skoðuð er þróunin árin 1992 til 2002 kemur í ljós að aflatap þessara byggðarlaga samtals nemur tæpum 8 þúsund tonnum milli áranna 1992 til 1998. Unninn botnfiskafli fer úr rúmum 25 þúsund tonnum í rúm 17 þúsund tonn. Breytingin nemur um 1% af heildarafla. Frá árinu 1999 snýst þessi þróun við m.a. fyrir tilstilli byggðakvótans. Árið 2002 er landaður unninn botnfiskafli þessara byggðarlaga um 20 þúsund tonn eða um 4,43% af heildarafla sem er nær sama hlutfall og þau höfðu viðmiðunarárið 1992 eða 4,76%. Áhrif byggðakvótans koma þarna skýrt í ljós og enn betur ef skoðuð eru einstök byggðarlög. Árið 1997 var landaður botnfiskafli á Þingeyri 460 tonn en nam tæpum 4 þúsund tonnum 2002. Svipaða þróun má sjá á Drangsnesi, Borgarfirði eystra og á Breiðdalsvík. Á öðrum stöðum má sjá að byggðakvótinn hefur haldið í horfinu í magni en hlutfallslega hefur unninn botnfiskafli aukist í þessum byggðarlögum borið saman við heildarafla. Byggðastofnun metur það svo að byggðakvótinn hafi verið jákvæð innspýting í atvinnulíf þessara staða þó að í sumum tilvikum hafi rekstraraðilar ekki náð sér á strik.
4.
Hvaða áhrif má ætla að þessi aukning aflaheimilda muni hafa á skilyrði til búsetu í þeim byggðum sem hér um ræðir?
Almennt séð hafa áhrifin verið jákvæð, að mati Byggðastofnunar, og byggðakvótinn bætt búsetuskilyrði í þeim byggðarlögum sem fengu úthlutun fyrir tímabilið 1999–2004. Sá byggðakvóti sem kom í hlut Byggðastofnunar að úthluta samkvæmt ákvörðun Alþingis er 1.500 þorskígildistonn. Það magn eitt og sér vegur ekki þungt í atvinnusköpun á landsbyggðinni. Það er einnig ljóst að einungis var hægt að koma til móts við óskir fárra um byggðakvóta. Úthlutunin á með jákvæðum hætti að rétta hlut þeirra byggðarlaga sem hafa tapað frá sér kvóta. Hafa ber í huga að hún er tímabundin. Því lagði Byggðastofnun mikla áherslu á að þeir sem fengju byggðakvóta notuðu hann vel til þess að styrkja sinn rekstur m.a. með kvótakaupum til að tryggja afkomuna þegar tímabilinu lýkur og kvótinn fellur niður.
Við framkvæmd úthlutunar byggðakvóta á vegum Byggðastofnunar var höfð hliðsjón af framansögðu. Megináherslan var lögð á að úthlutunin næði til þeirra sem verst voru staddir en jafnframt að hún næði að koma að gagni. Úthlutunin var unnin undir stjórn og eftirliti stjórnar Byggðastofnunar. Að henni komu fjölmargir aðilar, starfsmenn Byggðastofnunar, starfsmenn Atvinnuþróunarfélaganna á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austfjörðum, sveitarstjórnarmenn í 11 sveitarfélögum, starfsmenn þessara sveitarfélaga, forsvarsmenn fyrirtækja, starfsmenn sjávarútvegsráðuneytis, starfsmenn Fiskistofu og ráðgjafar sem ráðnir voru að ýmsum verkum tengdum úthlutuninni.
Áætluð margfeldisáhrif þessarar úthlutunar eru 3–4-föld ef miðað er við þá samninga sem gerðir voru og þá reynslu sem þegar er fengin. Samkvæmt því er líklegt að úr þeim 1.500 þorskígildistonnum sem byggðakvótinn er verði landað á bilinu 4.500–6.000 þorskígildistonnum að jafnaði á hverju fiskveiðiári vegna byggðakvótans í þeim 11 byggðarlögum sem hann fengu.
Varanleg ársverk gætu orðið allt að 60–100 samkvæmt þessu. Þá er fyrst og fremst átt við ársverk í vinnslu á saltfiski. Aukning í fiskveiðum verður fyrst og fremst í tekjum fremur en ársverkum. Þá er og þess að geta að þeir bátar sem veiða byggðakvótann skuldbinda sig til að leggja upp allan annan afla sinn í viðkomandi byggðarlagi. Það mun einnig verða til þess að tryggja atvinnu við fiskverkun á viðkomandi stöðum enn frekar.
Mat Byggðastofnunar er að úthlutun hennar á kvóta til byggðarlaga sem lent hafa í vanda vegna samdráttar í aflaheimildum hafi tekist vel. Ef byggðakvótinn er skynsamlega nýttur, eins og mörg dæmi eru um, leiði hann til þess að þeir sem fengu byggðakvóta geti styrkt stöðu sína verulega til frambúðar og þar með atvinnu í sínu byggðarlagi. Verði það almennt raunin er tilgangi með úthlutun byggðakvóta á vegum Byggðastofnunar náð.
130. löggjafarþing 2003–2004.
Þskj. 732 — 390. mál.
Svar
iðnaðarráðherra við fyrirspurn Arnbjargar Sveinsdóttur um byggðakvóta.
1. Hver voru markmið Byggðastofnunar við úthlutun byggðakvótans, sem stofnunin hefur til ráðstöfunar samkvæmt ákvæði til bráðabirgða XXVI í lögum um stjórn fiskveiða, og hvaða reglum var fylgt við úthlutun hans?
Byggðastofnun hefur haft til ráðstöfunar byggðakvóta frá árinu 1999. Um hann er fjallað í ákvæði til bráðabirgða XXVI í lögum nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða (sjá þó 4. gr. laga nr. 147/2003):
„Á fiskveiðiárunum 1999/2000 til og með fiskveiðiársins 2005/2006 hefur Byggðastofnun árlega til ráðstöfunar aflaheimildir sem nema 1.500 þorskígildislestum, miðað við óslægðan fisk, til að styðja við byggðarlög sem lent hafa í vanda vegna samdráttar í sjávarútvegi. Skal þeim úthlutað í samráði við viðkomandi sveitarstjórnir. Aflaheimildir skulu vera í þorski, ýsu, steinbít og ufsa í hlutfalli við leyfðan heildarafla af þessum tegundum. Aflaheimildir þessar miðast við óslægðan fisk og skulu þær dregnar frá leyfðum heildarafla þessara tegunda áður en honum er skipt á grundvelli aflahlutdeildar.“
Í samræmi við framangreint ákvæði hefur Byggðastofnun úthlutað byggðakvóta á rekstraraðila í 11 byggðarlögum víðs vegar um landið. Úthlutað var til fimm ára, frá 1999–2004. Þrjú þessara byggðarlaga eru á Vestfjörðum, tvö á Norðurlandi og sex á Austurlandi. Samdar voru sérstakar reglur um val á þeim byggðarlögum sem til greina komu við úthlutunina. Reglurnar voru þannig úr garði gerðar að þær tryggðu sem best að þau byggðarlög sem lent höfðu í vanda vegna samdráttar í sjávarútvegi fengju byggðakvóta til samræmis við vanda þeirra. Reglurnar eru grundvallaðar á punktakerfi eða eins konar stigagjöf þar sem eftirfarandi þættir voru lagðir til grundvallar. Vægi þeirra í matinu er tilgreint í aftari dálki:
| Kvótatap hverrar byggðar í þorskígildum sl. fimm ár | 30% |
| Hlutur fiskveiða og vinnslu í atvinnulífi staðarins | 20% |
| Fækkun ársverka í fiskvinnslu og veiðum 1991–96 | 15% |
| Frávik meðaltekna á íbúa frá landsmeðaltali | 15% |
| Fólksfækkun á fimm ára tímabili (1995–99) | 10% |
| Íbúafjöldi | 10% |
Að gefnum þessum forsendum og á grundvelli útreikninga Byggðastofnunar var 1.500 þorskígildislestum úthlutað sem hér segir:
| Vesturbyggð | 205 lestir |
| Ísafjarðarbær | 387 lestir |
| Drangsnes | 63 lestir |
| Hofsós | 114 lestir |
| Grímsey | 92 lestir |
| Bakkafjörður | 72 lestir |
| Borgarfjörður eystri | 112 lestir |
| Seyðisfjörður | 67 lestir |
| Fáskrúðsfjörður | 113 lestir |
| Stöðvarfjörður | 94 lestir |
| Breiðdalsvík | 181 lestir |
Meginmarkmið úthlutunar byggðakvóta er að efla útgerð og fiskvinnslu og treysta þar með búsetu í þeim byggðarlögum sem fá byggðakvóta. Byggðastofnun setti sérstakar reglur 30. júní 1999 um meðferð úthlutaðs byggðakvóta fyrir þá aðila sem fengu slíkan kvóta.
Megininntak þessara reglna er sem hér segir:
– Byggðakvóti er bundinn við vinnslu í viðkomandi byggðarlagi.
– Hann skal veiddur á skip í viðkomandi byggðarlagi ef því verður við komið og hagkvæmt þykir.
– Byggðakvóti er afhentur endurgjaldslaust.
– Byggðastofnun skal gera samninga við eina eða fleiri vinnslustöðvar í viðkomandi byggðarlagi um vinnslu afla úr byggðakvóta og við eitt eða fleiri skip um veiðar hans.
– Skip skulu hafa veiðileyfi og aflahlutdeild til að þau komi til greina við að veiða byggðakvóta.
– Skip sem fá af byggðakvóta skulu landa eins miklum hluta afla síns og mögulegt er í viðkomandi byggðarlag.
– Skip sem fá byggðakvóta í heimabyggðarlagi sínu skulu bundin af því að selja ekki né leigja frá sér kvóta út fyrir byggðarlagið í þeim fisktegundum sem þeim er úthlutað af byggðakvóta.
– Óheimilt er að ráðstafa byggðakvóta á önnur skip en samið hefur verið um að veiði byggðakvóta.
– Sveitastjórnir skulu gera Byggðastofnun árlega grein fyrir framkvæmd laga um byggðakvóta í sínu byggðarlagi.
– Alla samninga um ráðstöfun byggðakvóta skal bera undir stjórn Byggðastofnunar til samþykktar.
Byggðakvótinn er svo nánar skilgreindur í reglugerðum sjávarútvegsráðuneytisins um veiðar í atvinnuskyni og heildarafla ár hvert. Þar er kveðið á um skiptingu hans í einstakar fisktegundir en heildarmagnið nemur ætíð samtals 1.500 þorskígildislestum af slægðum þorski. Eftirfarandi tafla sýnir hvernig byggðakvótinn skiptist niður á einstakar fisktegundir við fyrstu úthlutun fiskveiðiárið 1999/2000:
| Þorskur | 1.397 lestir |
| Ýsa | 196 lestir |
| Ufsi | 168 lestir |
| Steinbítur | 73 lestir |
| Alls | 1.834 lestir |
Þessi samsetning hefur lítillega breyst frá ári til árs.
Við undirbúning að úthlutun byggðakvóta til einstakra rekstraraðila hafði Byggðastofnun náið samráð við sveitarstjórnir og atvinnuþróunarfélög á landsbyggðinni. Stuðst var við reglur Byggðastofnunar um meðferð byggðakvóta frá 30. júní 1999. Byggðastofnun óskaði eftir því að sveitarstjórnir könnuðu áhuga rekstraraðila á byggðakvóta í sínu byggðarlagi. Á flestum stöðum var auglýst eftir umsóknum en á öðrum var bréf sent til þeirra sem til greina komu í viðkomandi byggðarlagi. Áhersla var lögð á eftirfarandi grundvallaratriði varðandi úthlutun byggðakvótans á hverjum stað:
1. Að í hverju tilviki yrði gerður samningur milli Byggðastofnunar og handhafa kvótans um þann byggðakvóta sem honum væri úthlutaður. Í samningnum þurfti að koma fram hver veiddi kvótann og hvar hann væri unninn. Auk samnings við handhafa kvótans, sem gat verið hvorutveggja fiskvinnslustöð eða útgerð, varð einnig að liggja fyrir samningur um veiðar á kvótanum.
2. Að gildistími samninganna væri til fimm ára en endurskoðun með tilliti til hvernig samningar hefðu verið haldnir færi fram við upphaf hvers fiskveiðiárs.
3. Að þess væri gætt að byggðakvóti félli þeim í skaut sem gætu fallið undir þá skilgreiningu Byggðastofnunar að „með ákvæðum um byggðakvóta sé leitast við styrkja stöðu minni flotans í landinu og styrkja stöðu byggðarlaganna eða sjávarplássanna um landið“ svo vitnað sé í niðurlag fylgiskjals Byggðastofnunar í gögnum sem send voru sveitarstjórnum.
4. Að tenging byggðakvóta við fiskvinnslu í byggðarlaginu væri tryggð ef útgerðaraðili væri handhafi kvótans. Í hverju tilviki fyrir sig varð að liggja fyrir samningur við fiskvinnslustöð í viðkomandi byggðarlagi um vinnslu afla af þeim skipum sem fengu byggðakvóta.
5. Að langtímaáhrif úthlutunarinnar á byggðarlagið yrði sem mest þar sem um tímabundna úthlutun byggðakvóta var að ræða. Handhafar byggðakvóta á hverjum stað áttu að leitast við að efla varanlega sinn hag fyrir tilstilli kvótans og þar með útgerð og fiskvinnslu í viðkomandi byggðarlagi. Því var mikilvægt að þeir sem til álita komu við úthlutun byggðakvóta gerðu grein fyrir því hvernig þeir hygðust efla sinn hag til langs tíma litið fyrir tilstilli byggðakvótans.
2. Hverjir fengu úthlutað byggðakvóta og í hvaða magni?
Upphaflega voru samningar gerðir við 39 rekstraraðila í þeim 11 byggðarlögum sem fengu byggðakvóta fiskveiðiárið 1999/2000. Að mati Byggðastofnunar hefur í mörgum tilvikum tekist vel til og líkur eru á að þau 1.500 þorskígildistonn sem byggðakvótinn er geti leitt til þess að allt að 3–4 sinnum meira af fiski verði landað að jafnaði ár hvert til vinnslu í þeim byggðarlögum sem hafa byggðakvóta. Algengt er að þeir handhafar kvótans sem starfrækja fiskvinnslu hafi samið við aðkomubáta um að veiða fyrir sig byggðakvótann og leggja að auki upp sinn kvóta til vinnslu á sama stað.
Gætt var að því að sveigjanleiki væri fyrir hendi í fyrirkomulagi úthlutunarinnar. Það er gert með þeim hætti að ár hvert er farið yfir stöðu hvers rekstraaðila og metið hversu vel hafi tekist til með að standa við gerðan samning. Það hefur leitt til þess að í nokkrum tilvikum hefur samningi verið rift og samið við aðra rekstraaðila að undangenginni auglýsingu í viðkomandi sveitarfélagi. Eins hafa orðið breytingar á aðstæðum aðila sem leitt hafa til breytinga á þeirri úthlutun sem þeir fengu. Í þessu sambandi er hlutverk sveitarstjórna mikilvægt en þær eru eftirlitsaðili með framkvæmd einstakra samninga í sínu sveitarfélagi ásamt Byggðastofnun.
Í töflunni er að finna tölulegt yfirlit um upphaflega úthlutun byggðakvótans árið 1999 sem er í öllum meginatriðum óbreytt að undanskildum breyttum rekstraraðilum í nokkrum sveitarfélögum.
Tölulegt yfirlit yfir úthlutun byggðakvóta 1999.
| Byggðarlög | Magn | Úthlutanir | Fyrirtæki | Umsóknir | Áætlað margfeldi | Magn alls |
| Vesturbyggð | 205 | 1 | V | 27 | 3 | 615 |
| Ísafjarðarbær | 387 | 1 | V | 4 | 5 | 1.935 |
| Kaldrananeshreppur | 63 | 2 | V | 11 | 2 | 126 |
| Hofsós | 114 | 1 | V | 1 | 2,5 | 285 |
| Grímsey | 92 | 10 | V&B | 5 | 2 | 184 |
| Bakkafjörður | 72 | 10 | V&B | 16 | 2 | 144 |
| Borgarfjörður eystri | 112 | 9 | V&B | 10 | 2,5 | 280 |
| Seyðisfjörður | 67 | 2 | V&B | 5 | 5 | 335 |
| Fáskrúðsfjörður | 113 | 1 | V | 5 | 2,5 | 282,5 |
| Stöðvarfjörður | 94 | 1 | V | 9 | 2 | 188 |
| Breiðdalsvík | 181 | 1 | V | 1 | 4 | 724 |
| 1.500 | 39 | 94 | 3,4 | 5.099 | ||
| Skýringar: | ||||||
| Magn er tilgreint í þorksígildistonnum af slægðum fiski. | ||||||
| Þorskígildistonn er miðað við stuðla í reglugerð sjávarútvegsráðuneytisins. | ||||||
| V merkir vinnsla. | ||||||
| V&B merkir vinnsla og bátar. | ||||||
3. Hver hefur verið þróun fiskveiðiheimilda, landaðs afla og skipastóls í þeim byggðum sem byggðakvóta var ráðstafað til?
Almennt hefur þróun fiskveiðiheimilda, landaðs afla og skipastóls í þeim byggðarlögum sem byggðakvóta var ráðstafað til verið jákvæð, að mati Byggðastofnunar, þó að enn sé fullsnemmt að meta endalega árangurinn af úthlutun byggðakvóta Byggðastofnunar. Kemur þar til að ýmsar tölulegar upplýsingar liggja ekki fyrir auk þess að úthlutunartímabilinu er ekki lokið.
Almenn rekstrarskilyrði í sjávarútvegi hafa einnig mikið að segja en miklar sveiflur hafa orðið í verðlagi á afurðum á tímabilinu, einkum vegna gengisbreytinga. Þá hefur verðlag á leigukvóta haft mikil áhrif en margir þeirra sem fengu byggðakvóta hafa leigt til sín kvóta. Hvorutveggja hefur haft mikil áhrif á afkomu þeirra rekstraraðila sem hafa byggðakvóta. Nú stendur yfir síðasta árið af þeim fimm sem úthlutunin náði til en að því loknu ætti þetta mat að geta farið fram. En þó að úthlutunartímabilinu sé ekki lokið má strax greina ýmis atriði sem gefa vísbendingu um áhrif byggðakvótans.
Byggðakvótinn hefur ekki haft mikil áhrif á skipastól þeirra byggðalaga sem hafa byggðakvóta. Almennt séð fækkar stærri skipum, togurum og opnum bátum en smærri vélbátum fjölgar á landinu öllu. Í þeim 11 byggðarlögum sem fengu byggðakvóta hefur þróunin verið sú sama. Hér á eftir er að finna töflu um þróun skipastóls í byggðarlögunum 11 sem fengu byggðakvóta. Þegar lagt er mat á þennan þátt málsins verður að hafa í huga að byggðakvótinn var fyrst og fremst ætlaður til að nýta framleiðslutækin betur á hverjum stað, einkum fiskverkunarstöðvarnar. Með þeim hætti er atvinna fólksins sem þar býr best tryggð. Því er allmikið um það að aðkomubátar veiði byggðakvótann og leggi að auki sinn kvóta upp hjá viðkomandi fiskverkun. Þannig hefur byggðakvótinn víða dregið viðbótarveiðiheimildir inn á þá staði sem fengu úthlutun.
Þróun unnins botnfiskafla hefur verið mjög jákvæð í byggðarlögunum 11 sem fengu byggðakvóta. Ef skoðuð er þróunin árin 1992 til 2002 kemur í ljós að aflatap þessara byggðarlaga samtals nemur tæpum 8 þúsund tonnum milli áranna 1992 til 1998. Unninn botnfiskafli fer úr rúmum 25 þúsund tonnum í rúm 17 þúsund tonn. Breytingin nemur um 1% af heildarafla. Frá árinu 1999 snýst þessi þróun við m.a. fyrir tilstilli byggðakvótans. Árið 2002 er landaður unninn botnfiskafli þessara byggðarlaga um 20 þúsund tonn eða um 4,43% af heildarafla sem er nær sama hlutfall og þau höfðu viðmiðunarárið 1992 eða 4,76%. Áhrif byggðakvótans koma þarna skýrt í ljós og enn betur ef skoðuð eru einstök byggðarlög. Árið 1997 var landaður botnfiskafli á Þingeyri 460 tonn en nam tæpum 4 þúsund tonnum 2002. Svipaða þróun má sjá á Drangsnesi, Borgarfirði eystra og á Breiðdalsvík. Á öðrum stöðum má sjá að byggðakvótinn hefur haldið í horfinu í magni en hlutfallslega hefur unninn botnfiskafli aukist í þessum byggðarlögum borið saman við heildarafla. Byggðastofnun metur það svo að byggðakvótinn hafi verið jákvæð innspýting í atvinnulíf þessara staða þó að í sumum tilvikum hafi rekstraraðilar ekki náð sér á strik.
Þróun skipastóls 1998–2002.
| 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | |||||||||||||||
| Samtals |
Vélbátar | Togarar | Samtals |
Opnir bátar | Vélbátar | Togarar | Samtals |
Opnir bátar | Vélbátar | Togarar | Samtals |
Opnir bátar | Vélbátar | Tog- arar | Samtals |
Opnir bátar | Vélbátar | Togarar |
|
| Bakkafjörður | 7 | 7 | 28 | 20 | 8 | 24 | 15 | 9 | 26 | 16 | 10 | 21 | 12 | 9 | |||||
| Bíldudalur | 15 | 13 | 2 | 26 | 8 | 16 | 2 | 25 | 8 | 15 | 2 | 26 | 7 | 17 | 2 | 26 | 7 | 18 | 1 |
| Borgarfjörður eystri | 5 | 5 | 15 | 9 | 6 | 16 | 10 | 6 | 17 | 10 | 7 | 15 | 8 | 7 | |||||
| Breiðdalsvík | 2 | 2 | 3 | 1 | 2 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | ||||
| Drangsnes | 8 | 8 | 20 | 13 | 7 | 21 | 12 | 9 | 19 | 12 | 7 | 22 | 13 | 9 | |||||
| Fáskrúðsfjörður | 3 | 2 | 1 | 21 | 17 | 3 | 1 | 20 | 14 | 5 | 1 | 19 | 13 | 5 | 1 | 20 | 14 | 5 | 1 |
| Grímsey | 10 | 10 | 30 | 18 | 12 | 31 | 19 | 12 | 36 | 20 | 16 | 40 | 21 | 19 | |||||
| Hofsós | 4 | 4 | 10 | 7 | 3 | 9 | 6 | 3 | 8 | 6 | 2 | 9 | 6 | 3 | |||||
| Seyðisfjörður | 3 | 2 | 1 | 19 | 15 | 3 | 1 | 18 | 13 | 4 | 1 | 17 | 11 | 5 | 1 | 17 | 11 | 5 | 1 |
| Stöðvarfjörður | 8 | 7 | 1 | 12 | 3 | 8 | 1 | 12 | 4 | 7 | 1 | 13 | 4 | 8 | 1 | 13 | 6 | 7 | |
| Þingeyri | 6 | 5 | 1 | 22 | 15 | 7 | 25 | 14 | 11 | 25 | 14 | 11 | 21 | 10 | 11 | ||||
| Samtals | 71 | 65 | 6 | 206 | 126 | 75 | 5 | 201 | 115 | 81 | 5 | 206 | 113 | 88 | 5 | 204 | 108 | 93 | 3 |
| % af landinu öllu | 8,93% | 9,38% | 5,88% | 10,43% | 11,11% | 9,99% | 5,49% | 10,09% | 10,45% | 10,02% | 5,95% | 10,24% | 10,69% | 10,06% | 6,25% | 10,54% | 10,93% | 10,68% | 3,95% |
| Landið allt | 795 | 693 | 102 | 1.976 | 1.134 | 751 | 91 | 1.993 | 1.101 | 808 | 84 | 2.012 | 1.057 | 875 | 80 | 1.935 | 988 | 871 | 76 |
| Heimild: Útvegur | |||||||||||||||||||
Þróun unnins botnfisksafla eftir verkunarsvæðum 1992–2002.
| 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | |
| Bakkafjörður | 757 | 921 | 1.583 | 2.346 | 1.773 | 1.346 | 1.545 | 2.339 | 2.546 | 2.472 | 1.547 |
| Bíldudalur | 2.234 | 2.012 | 1.618 | 1.351 | 2.116 | 3.330 | 2.288 | 1.036 | 1.153 | 1.556 | 1.261 |
| Borgarfjörður eystri | 360 | 342 | 293 | 399 | 551 | 525 | 562 | 687 | 690 | 748 | 738 |
| Breiðdalsvík | 2 | – | – | 1.213 | 1.583 | 1.082 | 1.556 | 1.183 | 1.324 | 1.143 | 1.046 |
| Drangsnes | 213 | 265 | 144 | 0 | 73 | – | 86 | 1.084 | 897 | 731 | 720 |
| Fáskrúðsfjörður | 6.032 | 5.361 | 5.897 | 5.015 | 4.098 | 3.442 | 3.390 | 3.801 | 3.966 | 3.905 | 4.749 |
| Grímsey | 306 | – | – | 552 | 628 | 1.044 | 1.276 | 834 | 1.045 | 1.031 | 891 |
| Hofsós | 3.272 | 2.548 | 1.184 | 1.025 | 1.583 | 1.201 | 1.508 | 1.963 | 1.665 | 891 | 260 |
| Seyðisfjörður | 3.443 | 6.641 | 2.658 | 2.244 | 2.383 | 2.130 | 2.543 | 2.352 | 2.471 | 2.082 | 2.501 |
| Stöðvarfjörður | 5.085 | 4.939 | 5.254 | 2.922 | 3.185 | 1.624 | 1.749 | 2.143 | 1.733 | 1.994 | 2.374 |
| Þingeyri | 3.682 | 4.290 | 5.330 | 4.169 | 2.381 | 460 | 1.089 | 1.476 | 3.230 | 3.710 | 3.859 |
| Samtals 11 byggðarlög | 25.387 | 27.318 | 23.961 | 21.235 | 20.355 | 16.183 | 17.591 | 18.898 | 20.721 | 20.264 | 19.945 |
| Hlutfall af heildarafla | 4,76% | 5,18% | 4,73% | 4,64% | 4,52% | 3,77% | 3,74% | 3,91% | 4,46% | 4,62% | 4,43% |
| Allt landið + afli fluttur út óunninn | 533.159 |
527.434 |
507.077 |
457.901 |
450.693 |
429.596 |
469.882 |
482.934 |
465.047 |
438.350 |
449.852 |
| Heimild: Útvegur 2002 | |||||||||||
Almennt séð hafa áhrifin verið jákvæð, að mati Byggðastofnunar, og byggðakvótinn bætt búsetuskilyrði í þeim byggðarlögum sem fengu úthlutun fyrir tímabilið 1999–2004. Sá byggðakvóti sem kom í hlut Byggðastofnunar að úthluta samkvæmt ákvörðun Alþingis er 1.500 þorskígildistonn. Það magn eitt og sér vegur ekki þungt í atvinnusköpun á landsbyggðinni. Það er einnig ljóst að einungis var hægt að koma til móts við óskir fárra um byggðakvóta. Úthlutunin á með jákvæðum hætti að rétta hlut þeirra byggðarlaga sem hafa tapað frá sér kvóta. Hafa ber í huga að hún er tímabundin. Því lagði Byggðastofnun mikla áherslu á að þeir sem fengju byggðakvóta notuðu hann vel til þess að styrkja sinn rekstur m.a. með kvótakaupum til að tryggja afkomuna þegar tímabilinu lýkur og kvótinn fellur niður.
Við framkvæmd úthlutunar byggðakvóta á vegum Byggðastofnunar var höfð hliðsjón af framansögðu. Megináherslan var lögð á að úthlutunin næði til þeirra sem verst voru staddir en jafnframt að hún næði að koma að gagni. Úthlutunin var unnin undir stjórn og eftirliti stjórnar Byggðastofnunar. Að henni komu fjölmargir aðilar, starfsmenn Byggðastofnunar, starfsmenn Atvinnuþróunarfélaganna á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austfjörðum, sveitarstjórnarmenn í 11 sveitarfélögum, starfsmenn þessara sveitarfélaga, forsvarsmenn fyrirtækja, starfsmenn sjávarútvegsráðuneytis, starfsmenn Fiskistofu og ráðgjafar sem ráðnir voru að ýmsum verkum tengdum úthlutuninni.
Áætluð margfeldisáhrif þessarar úthlutunar eru 3–4-föld ef miðað er við þá samninga sem gerðir voru og þá reynslu sem þegar er fengin. Samkvæmt því er líklegt að úr þeim 1.500 þorskígildistonnum sem byggðakvótinn er verði landað á bilinu 4.500–6.000 þorskígildistonnum að jafnaði á hverju fiskveiðiári vegna byggðakvótans í þeim 11 byggðarlögum sem hann fengu.
Varanleg ársverk gætu orðið allt að 60–100 samkvæmt þessu. Þá er fyrst og fremst átt við ársverk í vinnslu á saltfiski. Aukning í fiskveiðum verður fyrst og fremst í tekjum fremur en ársverkum. Þá er og þess að geta að þeir bátar sem veiða byggðakvótann skuldbinda sig til að leggja upp allan annan afla sinn í viðkomandi byggðarlagi. Það mun einnig verða til þess að tryggja atvinnu við fiskverkun á viðkomandi stöðum enn frekar.
Mat Byggðastofnunar er að úthlutun hennar á kvóta til byggðarlaga sem lent hafa í vanda vegna samdráttar í aflaheimildum hafi tekist vel. Ef byggðakvótinn er skynsamlega nýttur, eins og mörg dæmi eru um, leiði hann til þess að þeir sem fengu byggðakvóta geti styrkt stöðu sína verulega til frambúðar og þar með atvinnu í sínu byggðarlagi. Verði það almennt raunin er tilgangi með úthlutun byggðakvóta á vegum Byggðastofnunar náð.
