Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect. Ferill 607. máls.
139. löggjafarþing 2010–2011.
Þskj. 1027 — 607. mál.
Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins fyrir árið 2010.
1. Inngangur.
Stjórn fiskveiða, björgunarmál á norðurslóðum, menntamál og hval- og selveiðar voru meðal þeirra mála sem mest var fjallað um á vettvangi Vestnorræna ráðsins á árinu 2010. Þemaráðstefna ráðsins, sem fram fór á Sauðárkróki í júní, var að þessu sinni tileinkuð fiskveiðistjórnarkerfum. Fyrirlesarar frá vestnorrænu löndunum þremur og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins kynntu kosti og galla þeirra fiskveiðistjórnarkerfa sem notast er við á Vestur-Norðurlöndum og innan ESB og miðluðu af reynslu sinni af virkni þeirra. Sótti Íslandsdeild í beinu framhaldi ráðstefnu norrænu ráðherranefndarinnar í Færeyjum um sama efni og var þetta í fyrsta skipti sem ráðið og norræna ráðherranefndin eiga með sér formlegt samstarf um ráðstefnuhald. Á ársfundi sínum í ágúst samþykkti ráðið svo ályktun sem hvetur ríkisstjórnir Vestur-Norðurlanda til að hefja samstarf um stjórn á veiðum úr sameiginlegum deilistofnum.
Ársfundur ráðsins fór að þessu sinni fram í Tasiilaq á austurströnd Grænlands, en auk áðurnefndrar ályktunar um fiskveiðistjórnarmál samþykkti fundurinn m.a. ályktanir um útsendingar vestnorrænu ríkisfjölmiðlanna í öllum löndunum þremur, eflingu samgangna milli Vestfjarða og austurstrandar Grænlands, stofnun vestnorræns sögu- og samfélagsseturs, vestnorrænt samstarf til að bæta stöðu einstæðra foreldra og athugun á fyrirkomulagi vöruflutninga við austurströnd Grænlands. Þá samþykkti ársfundurinn yfirlýsingu sem Íslandsdeildin lagði fram vegna sölubanns ESB á selskinnsvörum og fyrirvara Evrópuþingsins þess efnis að Ísland yrði að hætta hvalveiðum áður en af inngöngu í ESB yrði, en í yfirlýsingunni er réttur þjóða til sjálfbærrar nýtingar á auðlindum hafsins ítrekaður.
Ólína Þorvarðardóttir, formaður Íslandsdeildar, var kjörin formaður Vestnorræna ráðsins á ársfundinum í Tasiilaq. Sem formaður ráðsins var hún m.a. viðstödd útför Jonathans Motzfeldt, fyrrverandi formanns heimastjórnar Grænlands og forseta Grænlandsþings, í Nuuk í nóvember. Þá sat hún þing Norðurlandaráðs í Reykjavík, þar sem hún gerði mikilvægi þess að ná bindandi samningi um björgunarmál á norðurslóðum að meginumtalsefni, og fund stjórnarnefndar þingmannanefndar um norðurskautsmál í Ottawa, en Vestnorræna ráðið hefur áheyrnaraðild að nefndinni.
Að venju hélt forsætisnefnd ráðsins tvo fundi utan þemaráðstefnu og ársfundar. Á fundi forsætisnefndar í Kaupmannahöfn í mars ræddi nefndin m.a. möguleika þess að staðsetja norrænan háskóla á Vestur-Norðurlöndum. Þá tilkynnti formaður landsdeildar Færeyja, Kári P. Højgaard, að Færeyingar hefðu ákveðið að veita fé til reksturs vestnorræns sögu- og samfélagsseturs, sem mundi til að byrja með hafa aðsetur í Háskóla Færeyja. Forsætisnefndin kom einnig saman í Reykjavík í nóvember í tengslum við Norðurlandaráðsþing þar sem m.a. var hugað að leiðtogafundi vestnorrænu landanna sem áætlað er að fram fari sumarið 2011. Forsætisnefndin átti einnig fundi með forsætisnefnd Norðurlandaráðs og ráðherrum vestnorrænu landanna á sviði félagsmála, menntamála, utanríkismála og norrænnar samvinnu.
Íslandsdeildin skipulagði ráðstefnu vestnorrænna þingkvenna sem haldin var í júní í boði forseta Alþingis. Efni ráðstefnunnar var staða og völd kvenna í stjórnmálum og atvinnulífi á Vestur-Norðurlöndum og sóttu hana þingkonur frá öllum ríkjunum þremur ásamt ráðherrum úr ríkisstjórn Íslands.
Hvað menningarmál snertir voru bókmenntaverðlaun Vestnorræna ráðsins veitt 1. september. Gerður Kristný hlaut þau að þessu sinni fyrir skáldsöguna Garðinn. Á fánadegi Færeyja, 25. apríl, var haldinn færeyskur menningardagur í samstarfi við Sendistovu Færeyja og var þetta í annað sinn sem slíkur dagur var haldinn.
Loks var þingmannanefnd Íslands og Færeyja um framkvæmd fríverslunarsamnings Íslands og Færeyja – Hoyvíkursamningsins – stofnuð á árinu og mun Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins sinna verkefnum hennar fyrir hönd Alþingis. Grænland á áheyrnaraðild að nefndinni til að fylgjast með framkvæmd samningsins.
2. Almennt um Vestnorræna ráðið.
Þjóðþing Færeyinga, Grænlendinga og Íslendinga stofnuðu Vestnorræna þingmannaráðið í höfuðstað Grænlands, Nuuk, 24. september 1985. Með því var formfest samstarf landanna þriggja sem oft ganga undir nafninu Vestur-Norðurlönd (Vestnorden). Á ársfundi ráðsins árið 1997 var nafninu breytt í Vestnorræna ráðið þegar samþykktur var nýr stofnsamningur í þjóðþingum aðildarríkjanna. Við þær breytingar voru einnig samþykktar nýjar vinnureglur og markmið samstarfsins skerpt.
Í Vestnorræna ráðinu sitja átján þingmenn, sex frá hverju aðildarríki. Vestnorræna ráðið kemur reglulega saman tvisvar sinnum árlega, til ársfundar og þemaráðstefnu. Ársfundur fer með æðsta ákvörðunarvald ráðsins. Þriggja manna forsætisnefnd, skipuð formanni landsdeildar hvers aðildarríkis, stýrir starfi ráðsins á milli ársfunda. Ráðið heldur síðan árlega þemaráðstefnu þar sem sérstakt málefni er tekið fyrir. Auk þess getur ráðið skipað vinnunefndir um tiltekin mál.
Markmið Vestnorræna ráðsins eru að starfa að hagsmunum Vestur-Norðurlanda, vernda auðlindir og menningararfleið Norður-Atlantshafssvæðisins, stuðla að samvinnu ríkisstjórna og landsstjórna Vestur-Norðurlanda um mikilvæg mál og vera þingræðislegur tengiliður milli vestnorrænna samstarfsaðila. Í starfi sínu í Vestnorræna ráðinu leitast þingmenn við að ná fram markmiðum ráðsins með ályktunum og tilmælum til ríkisstjórna og landsstjórna sem samþykkt eru á ársfundi. Vestnorræna ráðið hefur ályktað um ýmis mál, þar á meðal umhverfismál, auðlinda- og samgöngumál, björgunar- og öryggismál, menningarmál og íþrótta- og æskulýðsmál, svo að fátt eitt sé nefnt. Jafnframt vinnur Vestnorræna ráðið að framgöngu markmiða sinna með virkri þátttöku í norrænu, evrópsku og norðurskautssamstarfi.
Undanfarin ár hefur ráðið lagt aukna áherslu á að formgera slíkt samstarf. Árið 2002 var undirritaður samningur um samstarf Vestnorræna ráðsins og ríkisstjórna Vestur-Norðurlanda og árið 2006 var undirritaður samstarfssamningur Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðs sem veitir Vestnorræna ráðinu aukinn tillögu- og málflutningsrétt á Norðurlandaráðsþingi. Árið 2008 var svo undirritaður samningur við sendinefnd Evrópuþingsins (SIN/EEA-nefndina) um reglubundna upplýsinga- og samráðsfundi. Auk þess hefur Vestnorræna ráðið áheyrnaraðild að þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál.
3. Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins.
Á árinu 2010 skipuðu Íslandsdeildina þingmennirnir Ólína Þorvarðardóttir, formaður, þingflokki Samfylkingar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, varaformaður, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Atli Gíslason, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Árni Johnsen, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Sigurður Ingi Jóhannsson, þingflokki Framsóknarflokks, og Þráinn Bertelsson, óháður og síðar þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Varamenn voru Sigmundur Ernir Rúnarsson, þingflokki Samfylkingar, Björn Valur Gíslason, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, þingflokki Samfylkingar, Ásmundur Einar Daðason, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Ásbjörn Óttarsson, þingflokki Sjálfstæðisflokks, og Höskuldur Þórhallsson, þingflokki Framsóknarflokks. Magnea Marinósdóttir gegndi starfi ritara Íslandsdeildar til ágústloka og Kjartan Fjeldsted frá byrjun september.
Íslandsdeild hélt fjóra fundi á árinu þar sem þáttaka í starfsemi ráðsins var undirbúin. Á vettvangi ráðsins lagði Íslandsdeild m.a. fram tillögur að ályktun um aukna samvinnu vestnorrænu ríkisfjölmiðlanna og yfirlýsingu vegna sölubanns Evrópusambandsins á selskinnsvörum og fyrirvara Evrópuþingsins þess efnis að Ísland verði að hætta hvalveiðum áður en af inngöngu í ESB verður, en í yfirlýsingunni er réttur þjóða til sjálfbærrar nýtingar á auðlindum hafsins ítrekaður.
Hvað varðar trúnaðarstörf fyrir Vestnorræna ráðið var Ólína Þorvarðardóttir, formaður Íslandsdeildar, kjörin formaður ráðsins á ársfundi þess í ágúst. Sem formaður sat hún 62. þing Norðurlandaráðs í Reykjavík í nóvember og fund stjórnarnefndar þingmannanefndar um norðurskautsmál í Ottawa síðar í mánuðinum, þar sem hún flutti erindi um starfsemi og áherslur ráðsins. Í desember fundaði hún með sjávarútvegsnefnd grænlenska þingsins í Reykjavík. Þá átti hún ásamt Josef Motzfeldt, þáverandi formanni ráðsins, fundi með sjávarútvegsráðherra og dómsmálaráðherra í Reykjavík í mars til að kynna áherslur ráðsins. Loks var hún fulltrúi Vestnorræna ráðsins við útför Jonathans Motzfeldt, fyrrverandi formanns heimastjórnar Grænlands og forseta grænlenska þingsins, í Nuuk í nóvember.
Íslandsdeild skipulagði einnig ráðstefnu vestnorrænna þingkvenna í samstarfi við forseta Alþingis og fór hún fram 7. júní í Þjóðmenningarhúsinu. Ráðstefnuna sóttu sextán þingkonur frá öllum vestnorrænu löndunum þremur ásamt fjölda annarra gesta. Á ráðstefnunni fjölluðu fyrirlesarar frá Færeyjum, Grænlandi og Íslandi um stöðu vestnorrænna kvenna í stjórnmálum og atvinnulífi. Gerð var grein fyrir sértækum leiðum til að til að jafna völd karla og kvenna í stjórnmálum og atvinnulífi, auk þess sem fjallað var um kynjaða hagstjórn og jafnréttisuppeldi.
4. Fundir Vestnorræna ráðsins 2010.
Vestnorræna ráðið hélt að venju þemaráðstefnu og ársfund. Þemaráðstefnan, sem að þessu sinni fjallaði um fiskveiðistjórnarkerfi, fór fram á Sauðárkróki en ársfundurinn í Tasiilaq á vesturströnd Grænlands. Í framhaldi af þemaráðstefnunni hélt Íslandsdeild til Færeyja til að taka þátt í ráðstefnu norrænu ráðherranefndarinnar sem einnig fjallaði um fiskveiðistjórnarkerfi. Þá voru haldnir tveir forsætisnefndarfundir á árinu auk þess sem forsætisnefnd Vestnorræna ráðsins átti fundi með forsætisnefnd Norðurlandaráðs og ráðherrum vestnorrænu ríkjanna á sviði félagsmála, menntamála, utanríkismála og norræns samstarfs á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík í nóvember.
Þemaráðstefna um fiskveiðistjórnarkerfi 8.–10. júní.
Þemaráðstefna Vestnorræna ráðsins um fiskveiðistjórnarkerfi var haldin dagana 8.–9. júní á Sauðárkróki og 10. júní hélt Vestnorræna ráðið í samstarfi við norrænu ráðherranefndina ráðstefnu um fiskveiðistjórn í Þórshöfn í Færeyjum. Af hálfu Íslandsdeildar sóttu ráðstefnurnar Ólína Þorvarðardóttir, formaður, Árni Johnsen, Ásmundur Einar Daðason og Sigurður Ingi Jóhannsson, auk Magneu Marinósdóttur, ritara.
Fiskveiðistjórnarkerfin á Vestur-Norðurlöndunum sem leið til að koma í veg fyrir ofveiði og stuðla að arðsemi sjávarútvegs, atvinnu og byggð var umfjöllunarefni ráðstefnanna. Einnig var fjallað um dreifingu arðs af fiskveiðum þar sem litið er á fiskstofna sem sameign. Það sem kom m.a. fram er að íslenska kvótakerfið lýtur einkum að því að vernda fiskstofnana og tryggja arðsemi sjávarútvegsins, en norska kerfið hefur það einnig að markmiði að vernda sjávarbyggðir og tryggja afkomu þeirra sem þar búa, sem gerir það að verkum að norska kerfið hefur verið ríkisstyrkt síðan 1920. Íslensku frummælendurnir, sem gerðu grein fyrir þróun og gerð íslenska fiskveiðistjórnarkerfisins, voru nokkuð sammála um að íslenska kvótakerfið hefði aukið arðsemi í sjávarútvegi en hvort það hefði náð því markmiði að byggja upp fiskstofnana var umdeildara. Einnig var nokkuð umdeilt hvort sú leið að deila út veiðiheimildum í formi kvóta til ákveðins hóps útvegsmanna án tímatakmarkana og endurgjalds hafi verið rétta leiðin til að tryggja arðsemi. Jón Bjarnason sjávarútvegsráðherra greindi frá þeirri endurskoðunarnefnd sem er að störfum á vegum ríkisins við að meta íslenska fiskveiðistjórnarkerfið með hliðsjón af reynslunni og þáttum eins og fiskvinnslu, samgöngum og byggð. Í framsögu Þórólfs Matthíassonar kom fram sú gagnrýni á kvótakerfið að það hefði í fyrsta lagi gert það að verkum að verðlag á veiðiheimildum hækkaði mjög mikið fyrir þá sem annaðhvort urðu að kaupa eða leigja kvóta af þeim sem fengu hann upprunalega. Kvótaverð hefði farið úr 300 kr. árið 1992 í 3.500 kr. um áramótin 2007–2008 en hefði lækkað síðan þá. Í öðru lagi hefði kvóti verið nýttur með sama hætti og aðrar eignir sem veð gegn lánum til margs konar fjárfestinga sem voru ekki bundnar við sjávarútveg, m.a. til hlutabréfakaupa í íslensku bönkunum. Lærdómurinn sem Þórólfur dró af reynslu Íslands er sá að eignarkvótakerfi hefði skapað hvata fyrir sjávarútvegsfyrirtæki til að starfa eins og fjárfestingarsjóðir sem hefði leitt til offjárfestinga og í verstu tilvikunum til slæmrar skuldastöðu fyrir einstök sjávarútvegsfyrirtæki og jafnvel heilu sveitarfélögin. Leigukvótakerfi skapi ekki sama svigrúm og eignarkvótakerfið fyrir ráðstöfun eigin fjár að hans mati en eins og staðan sé núna þurfi að finna leið til að lifa með afleiðingunum og á sama tíma breyta kerfinu svo að sama sagan endurtaki sig ekki.
Í umræðu um kvótakerfið í Grænlandi kom fram að það hefði skilað sér í fækkun fiskiskipa og aukinni arðsemi. Hins vegar hefði frá upphafi verið lögð áhersla á að fiskstofnar væru sameign þjóðarinnar og þeir sem fengu einkarétt til að nýta suma fiskstofna fimm ár í senn þyrftu að borga fyrir nýtingarréttinn. Með auðlindagjaldinu nyti samfélagið góðs af sameigninni. Þannig væri einnig komið í veg fyrir að kvótaverð hækkaði verulega. Í umræðum um sóknardagakerfi í Færeyjum kom m.a. fram að veiðidögum, en þingið ákveður hversu margir þeir eru árlega á grundvelli ráðlegginga fiskifræðinga, væri deilt út til báta eftir flokkun á stærð og samhliða væru svæðalokanir, reglur um veiðarfæri og önnur úrræði nýtt til að koma í veg fyrir ofveiði. Það hvort sjávarútvegur í Færeyjum væri arðsamur voru hins vegar deildar meiningar um.
Í erindi um endurskoðun á sjávarútvegsstefnu ESB kom m.a. fram að stefnan, sem tók gildi árið 1982, hafi verið tekin til endurskoðunar árin 1992, 2002 og 2007 og stefnt væri að því að ný stefna tæki gildi árið 2013. Fimm meginvandamál væri við að eiga, þ.e. of mikil veiðigeta, mismunandi og mótsagnarkennd markmið, skortur á forgangsröðun, skammtímasjónarmið, lítil aðkoma þeirra sem stunda sjávarútveg að ákvörðunartöku um fiskveiðistjórn og menning þar sem reglur eru ekki virtar. Fram kom að endurskoðun stefnunnar færi fram í samráði við fjölda rannsóknarstofnana, félaga- og hagsmunasamtök, sveitar- og héraðsstjórnir, aðildarríki og ríki utan ESB, þ.m.t. Ísland, og gerð var grein fyrir umræðunni um mögulegar lausnir á þeim vandamálum sem við væri að eiga. Forseti Norðurlandaráðs fjallaði um hlutverk Norðurlandanna við endurskoðun á sjávarútvegsstefnu ESB, ekki síst hvað brottkast snertir sem er mikið vandamál innan ESB. Í umræðunni kom einnig fram að brottkast væri vandamál á Íslandi til viðbótar við meðafla, falsaðar veiðiskýrslur og ákvarðanir um heildarkvóta umfram ráðleggingar vísindamanna.
Stig Gezelius fjallaði um ástæður að baki reglugerðarbrotum eins og brottkasti, veiði umfram veiðiheimildir, hvort sem það er kvóti eða sóknardagar, og löndun framhjá vigt. Í máli hans kom fram að alla jafna liggi efnahagslegur hvati að baki slíkum brotum. Áskorunin fælist þar af leiðandi í því að fá menn til að virða reglur sem menn græða á að brjóta. Samkvæmt niðurstöðum rannsókna hans hefur það sýnt sig að samfélagslegt aðhald sem lýtur að því að lagabrjótar kalli yfir sig viðurlög í formi slúðurs, fordæmingar eða mannorðsmissis ef þeir virða ekki lög og reglur samfélagsins er betra stjórntæki með mun meiri fælingarmátt en eftirlit á vegum ríkisins sem er bæði fjarlægara og kostnaðarsamara. Af því leiðir að ef aðhald nærsamfélagsins er takmarkað og eftirlit er fyrst og fremst í höndum ríkisins getur orðið mikið um lögbrot. Í samfélagi þar sem aðhald er fyrir hendi geta hins vegar skapast aðstæður eða hvatar sem gera það að verkum að samfélag umberi stundum lögbrot. Það gerist einkum þegar togstreita verður á milli markmiða eins og t.d. þess að virða lög og reglur, tryggja sér lífsviðurværi eða skapa gróða. Um leið og togstreita verður á milli markmiða verður siðferðileg afstaða manna ekki eins afdráttarlaus og þá skapast um leið svigrúm fyrir lög- og reglugerðarbrot. Forsendur fyrir aðhaldi nærsamfélagsins þegar kemur að sjávarútvegi skapast samkvæmt samanburðarrannsóknum Gezelius þegar tekst að ná sátt um skipulag fiskveiða í krafti raunverulegs samráðs ríkisins við nærsamfélagið sem byggir afkomu sína á sjávarútvegi og koma upp velferðarkerfi fyrir sjómenn. Þannig fær ríkið nærsamfélagið í lið með sér við að tryggja eftirlit og framfylgni við reglur.
Í lokin voru fundarmenn sammála um að Vestur-Norðurlöndin ættu að efla samstarf sitt um stjórn veiða úr sameiginlegum fiskstofnum eins og rauðmaga og grálúðu. Samhliða því ættu Vestur-Norðurlöndin að vinna saman að samræmingu veiðarfæra og tölfræðilegra gagna til að geta sinnt sameiginlegu eftirliti og rannsóknum.
Ársfundur í Tasiilaq á Grænlandi 23.–26. ágúst.
Vestnorræna ráðið hélt ársfund sinn dagana 23.–26. ágúst í Tasiilaq á Grænlandi. Fyrir hönd Íslandsdeildar sóttu fundinn Ólína Þorvarðardóttir, formaður, Árni Johnsen, Ásmundur Einar Daðason og Sigmundur Ernir Rúnarsson ásamt Magneu Marinósdóttur, ritara.
Fundinn setti fráfarandi formaður Vestnorræna ráðsins, Josef Motzfeldt, og síðar var Ólína kjörin formaður ráðsins. Í ræðu sinni sagði hún að unnið yrði að því að fylgja eftir ákvörðun ráðsins um að styrkja samstarf landanna varðandi sjávarútvegsmál og að ná samkomulagi um sameiginlega stjórn veiða úr deilistofnum til að tryggja sjálfbærar veiðar úr þeim. Ákvörðun um sameiginlega stjórn deilistofna gæti þjónað sem fyrirmynd fyrir lausn annarra fiskveiðideilna og leyst af hólmi þá hefð, sem gengur þvert á markmið um sjálfbæra nýtingu, að veiða sem mest úr deilistofnum til að skapa tilkall til veiðiheimilda. Ólína ræddi einnig um að löndin efldu samstarf sitt í menntamálum, sérstaklega hvað varðar fjarnám, og í að kynna hagsmuni og sjónarmið Vestur-Norðurlanda á alþjóðavettvangi. Formenn hverrar landsdeildar gerðu síðan hver fyrir sig grein fyrir því helsta sem gerðist á starfsárinu. Ólína vék þar að þátttöku sinni fyrir hönd Íslandsdeildar í Norðurlandaráðsþingi í Stokkhólmi, óformlegum fundi sínum með forsætisráðherra Færeyja þar sem fjallað var m.a. um endurbætur á samgönguinnviðum og vöruflutningum á milli Vestur-Norðurlandanna, undirbúningi Íslandsdeildar fyrir þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins um fiskveiðistjórn, vestnorrænni ráðstefnu um jafnréttismál sem haldin var á Íslandi og undirbúningi Íslandsdeildar fyrir ársfundinn en Íslandsdeildin lagði fram tillögu um bættar samgöngur á milli Vestur-Norðurlandanna sem forsendu aukinna vöruflutninga og þjónustu á milli landanna. Sérstök áhersla var lögð á bættar samgöngur á milli Vestfjarða og austurstrandar Grænlands vegna nálægðar svæðanna. Josef Motzfeldt, formaður grænlensku landsdeildarinnar, lýsti yfir stuðningi við ályktunina og ræddi m.a. nauðsyn þess að aflétta einokun grænlenska skipafélagsins Royal Arctic Line til að skapa svigrúm fyrir önnur skipafélög til vöruflutninga til austurstrandar Grænlands.
Fjórar ályktanir til viðbótar voru samþykktar á fundinum. Forsætisnefnd lagði að frumkvæði Ólínu fram tillögu til ályktunar um útsendingar vestnorrænu ríkisfjölmiðlanna í öllum löndunum þremur en með þeim yrði mögulegt að miðla tungumálum og menningu milli landanna og stuðla að auknum fréttaflutningi auk þess sem lagt er til að ríkisfjölmiðlarnir vinni að sameiginlegri dagskrárgerð. Forsætisnefnd lagði einnig fram ályktun til að fylgja eftir þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins um fiskveiðistjórn þar sem lagt er til að Vestur-Norðurlöndin komi á sameiginlegri fiskveiðistjórn deilistofna eins og grálúðu og stuðli þar með að sjálfbærri nýtingu þeirra og styrki jafnframt stöðu Vestur-Norðurlandanna gagnvart öðrum ríkjum þegar kemur að tilkalli til veiða úr deilistofnum. Deilurnar milli Íslendinga, Færeyinga, Norðmanna, Skota og Evrópusambandsins (ESB) um veiðar á makríl voru teknar sem dæmi þar um. Ársfundurinn samþykkti ályktun um nauðsyn þess að huga að leiðum til að bæta stöðu einstæðra foreldra, einkum kvenna, á Vestur-Norðurlöndum sem stöðu sinnar vegna eiga erfitt með að stunda nám og lenda frekar í fátæktargildru. Að lokum var samþykkt tillaga um að stofna vestnorrænt menningar- og sögusetur. Tilefnið er útkoma vestnorrænnar sögu sem unnið hefur verið að undanfarin ár og hefur færeyska lögþingið þegar lagt 200 þúsund danskar krónur til setursins sem hefur aðsetur í háskólanum í Færeyjum. Auk framangreindra ályktana samþykkti fundurinn yfirlýsingu sem Íslandsdeildin lagði fram vegna sölubanns ESB á selskinnsvörum á Evrópska efnahagssvæðinu og fyrirvara Evrópuþingsins varðandi aðildarumsókn Íslands að ESB þess efnis að umsóknin yrði ekki samþykkt nema að því tilskildu að Íslendingar létu af hvalveiðum. Í yfirlýsingunni segir að sjálfbærar sel- og hvalveiðar á Vestur-Norðurlöndunum séu hefðbundnar og í samræmi við rétt þjóðanna samkvæmt alþjóðalögum og bent er á að alþjóðastofnanir eins og Evrópuþingið grafi undan eigin trúverðugleika þegar þær leggja á boð og bönn í trássi við alþjóðalög og alþjóðlegar yfirlýsingar sem ESB-ríkin hafa einróma samþykkt eins og yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um rétt frumbyggja frá árinu 2007. Yfirlýsingin var samþykkt með breytingum sem Josef Motzfeldt og Árni Johnsen lögðu til.
Auk fyrrnefndra samþykkta lagði Árni Johnsen til að ráðið mundi í samvinnu við stjórnvöld á Grænlandi kanna ástandið á bæ Eiríks rauða og Þjóðhildarkirkju á Grænlandi og gera tillögur um úrbætur ef ástæða væri til í tilefni 10 ára afmælis bygginganna. Var sú tillaga samþykkt. Einnig var ályktun nr. 1/2006 um að fríverslunarsamningurinn milli Íslands og Færeyja skuli einnig taka til Grænlands ógilt. Ástæðan er vinna sem er hafin um viðskiptasamninginn milli Íslands og Grænlands, m.a. vegna óvissu sem ríkir um framhald fríverslunarsamningsins milli Íslands og Færeyja vegna aðildarumsóknar Íslands að ESB. Þrátt fyrir það voru allir sammála um mikilvægi þess að stofnuð yrði þingmannanefnd Íslands og Færeyja með áheyrnaraðild Grænlands sem mundi fjalla um framkvæmd fríverslunarsamningsins. Eftir að ársfundi ráðsins lauk var haldinn óformlegur fundur þeirra aðila sem skipa munu nefndina þegar búið verður að ganga frá öllum formsatriðum um stofnun hennar. Þar var skýrsla sem lögð hafði verið fram af utanríkisráðuneyti Færeyja og Íslands tekin til umfjöllunar.
Ársfundurinn ákvað að ályktanir nr. 2/2008 og 5/2009 yrðu ógiltar og að forsætisnefndin mundi vinna að því að sameina menntamálaályktanir nr. 1/2009 og 2/2009 og gera áætlun um hvernig hægt væri að vinna að framkvæmd þeirra. Kosið var um tvær tillögur sem komu fram um efni fyrir þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins sem verður í Færeyjum á næsta ári. Önnur var frá Íslandi og fjallaði um að Vestur-Norðurlöndin mörkuðu sér sameiginlega stefnu í norðurskautsmálum. Hin var frá Færeyjum og beindi sjónum að samanburði úrræða ríkis og sveitarfélaga í málefnum eldri borgara með hliðsjón af byggingar- og rekstrarkostnaði þjónustuíbúða sem er orðinn mjög hár, auk þess sem fólk lifir lengur en áður við góða heilsu. Síðari tillagan var samþykkt með meiri hluta atkvæða. Palle Christiansen, samstarfsráðherra Grænlands, flutti ávarp þar sem hann greindi frá þátttöku Grænlands í alþjóðasamstarfi en Grænlendingar leggja mikla áherslu á að kynna hagsmuni sína sem vestnorrænt land, norrænt land, norðurskautsland og Evrópuland. Hann kynnti vinnu að tillögum um aukin tengsl við Kanada og stefnumótun Grænlands um sjálfbæra þróun sem ætti að liggja fyrir árið 2012. Hann sagði einnig að Vestnorræna ráðið væri lykilstofnun við að koma mikilvægum málum, sem snerta hagsmuni Vestur-Norðurlandanna, á dagskrá. Að lokum þakkaði hann Íslendingum fyrir einurð sína í því að taka hin Vestur-Norðurlöndin með inn í umræður og áherslur innan Norðurlandaráðs sem og annars staðar. Marit Nybakk, varaforseti norska þingsins, vék m.a. að því að mikilvægustu úrlausnarefni framtíðarinnar væri að finna á norðurslóðum þar sem eru að koma til sögunnar siglingaleiðir og orkulindir eins og áhugi ESB og annarra stórvelda, t.d. Kína og Indlands, væri til vitnis um. Kent Olsen, áheyrnarfulltrúi Norðurlandaráðs, tók í sama streng.
Framkvæmdastjóri Vestnorræna ráðsins upplýsti að forsætisnefnd hefði ákveðið að leiðtogafundur Vestnorræna ráðsins yrði haldinn 1. nóvember 2010 í tengslum við Norðurlandaráðsþing í Reykjavík sem hófst daginn eftir en honum var m.a. ætlað að marka vestnorrænu samstarfi framtíðarsýn. Fundurinn ákvað að unnið yrði að því að allir þingmenn Vestnorræna ráðsins gætu mætt til fundarins. Framkvæmdastjórinn sagði að á fundinum yrði m.a. lögð fram skýrsla sérfræðingahóps, sem unnið hefur úttekt á þörfinni fyrir björgunarsveitir á Grænlandi með stuðningi frá Norrænu Atlantsnefndinni (NORA).
Forsætisnefndarfundur Vestnorræna ráðsins, fundur forsætisnefnda Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðs og fundir forsætisnefndar með ráðherrum Vestur-Norðurlanda á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík 2.–4. nóvember 2010.
Formaður Íslandsdeildar, Ólína Þorvarðardóttir, sótti þing Norðurlandaráðs dagana 2.–4. nóvember 2010 ásamt Kjartani Fjeldsted, ritara. Auk þeirra sóttu þingið formenn landsdeildar Grænlands, Josef Motzfeldt, og Færeyja, Kári P. Højgaard, sem og embættismenn. Samhliða þinginu var haldinn sameiginlegur fundur forsætisnefnda Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðs. Þá átti forsætisnefndin fundi með samstarfsráðherrum Norðurlanda og menntamálaráðherrum, félagsmálaráðherrum og utanríkisráðherrum vestnorrænu ríkjanna, en fundur með sjávarútvegsráðherrum ríkjanna féll niður vegna fjarveru sjávarútvegsráðherra Færeyja og Grænlands.
Í ræðu á þingi Norðurlandaráðs gerði Ólína Þorvarðardóttir björgunarmál á norðurskautssvæðinu að meginumtalsefni sínu. Sagði hún Vestnorræna ráðið hafa haft umtalsverðar áhyggjur af viðbúnaði á svæðinu allt frá því að björgunarlið Bandaríkjahers hvarf frá Íslandi haustið 2006, ekki síst í ljósi aukinnar skipaumferðar um svæðið. Ekki mætti bíða lengur með að ná samkomulagi um samstarf á þessu sviði. Upplýsti Ólína þingið í þessu sambandi um að Vestnorræna ráðið ynni nú að aukinni samvinnu björgunarsveita vestnorrænu landanna.
Helgi Hjörvar, forseti Norðurlandaráðs, hóf sameiginlegan fund forsætisnefndanna á því að minnast Jonathans Motzfeldt, sem lést 28. október 2010. Þá vék hann að björgunarmálum á sjó, en útlit er fyrir að bindandi samningur náist þar um á næsta fundi Norðurskautsráðsins. Þá sagði Helgi að Kent Olsson, sem gegnt hefði hlutverki áheyrnarfulltrúa Norðurlandaráðs gagnvart Vestnorræna ráðinu, hefði nú dregið sig í hlé og að tilnefna þyrfti annan í hans stað.
Ólína Þorvarðardóttir gerði grein fyrir þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins um fiskveiðistjórnarkerfi frá því í sumar. Hún sagði frá umræðu innan ráðsins um stöðu vestnorrænu landanna gagnvart málefnum norðurskautsins og þörfina fyrir skarpari stefnumótun vegna þeirra hagsmuna, áhættuþátta og sóknarfæra sem kunna að vera í húfi vegna aukinna umsvifa og umferðar um norðurslóðir. Því næst ítrekaði Josef Motzfeldt afstöðu Vestnorræna ráðsins til hval- og selveiða og harmaði þann skaða sem sölubann ESB á selskinni hefði valdið á Grænlandi. Þá gagnrýndi hann að ákveðin ríki og ríkjasambönd skyldu beita aflsmunum gegn smærri þjóðum, eins og hinum vestnorrænu, og tiltók sérstaklega afstöðu Noregs í viðræðum um makrílkvóta. Þórður Þórarinsson, framkvæmdastjóri Vestnorræna ráðsins, kynnti þemaráðstefnu ráðsins sem fram fer á næsta ári og bauð Norðurlandaráði að senda fulltrúa á ráðstefnuna.
Henrik Dam Christensen, sem tekur við forsæti Norðurlandaráðs fyrir árið 2011, gerði grein fyrir þeim málum sem Danir munu leggja áherslu á á formennskuári sínu. Ber þar hæst hvernig hægt sé að nýta Norðurlandasamstarfið til að auka áhrif Norðurlandanna á alþjóðavettvangi. Einnig sagði Christensen norðurskautsmál verða í brennidepli, ekki síst áhrif loftslagsbreytinga á svæðinu, og að hann mundi líklega óska eftir innleggi frá Vestnorræna ráðinu í þá umræðu. Ólína Þorvarðardóttir lýsti ánægju sinni með áherslur Dana.
Þá minnti Josef Motzfeldt forsætisnefnd Norðurlandaráðs á tilmæli Vestnorræna ráðsins þess efnis að Norðurlandaráð hætti að vísa til „sjálfstjórnarsvæða“ og notaði í staðinn orðið „land“ um Færeyjar og Grænland. Helgi Hjörvar svaraði því til að Norðurlandaráð hefði óskað eftir áliti ríkisstjórna Norðurlandaríkjanna á erindinu og að svar hefði ekki borist, nema frá Álandseyjum sem hefðu lýst sig fylgjandi tillögunni. Fulltrúi Álandseyja í forsætisnefndinni áréttaði einnig þann stuðning.
Forsætisnefndin fundaði með Össuri Skarphéðinssyni utanríkisráðherra og Jørgen Niclasen, utanríkismálaráðherra Færeyja. Kuupik Kleist, forsætisráðherra Grænlands, komst ekki en í hans stað tók Jens B. Fredrikssen varaforsætisráðherra þátt í fundinum. Ólína Þorvarðardóttir skýrði ráðherrunum frá þemaráðstefnu ráðsins í júní um fiskveiðistjórnarkerfi og minnti á tilmæli ráðsins um aukna samvinnu vestnorrænu landanna um stjórn á veiðum úr sameiginlegum fiskstofnum. Össur Skarphéðinsson áréttaði sérstaklega náin tengsl landanna þriggja og mikilvægi vestnorræns samstarfs sem hann sagði meiri kraft í en oft áður af hálfu Íslands. Jørgen Niclasen lýsti yfir ánægju sinni með þróun Hoyvíkursamningsins og vilja Færeyinga til þess að Grænlendingar gerðust aðilar að samningnum sem fyrst. Tók Kári P. Højgaard undir það. Josef Motzfeldt skýrði frá því að hugsanleg aðild Grænlands væri í athugun í grænlenska þinginu. Áheyrnaraðild Grænlands að þingmannanefnd Hoyvíkursamningsins mundi án efa auðvelda Grænlendingum að komast að niðurstöðu í málinu.
Þá áréttaði forsætisnefndin tilmæli sín um að haldinn yrði vestnorrænn leiðtogafundur árið 2011. Ákveðið var að stefna að því að fundurinn yrði haldinn í tengslum við þemaráðstefnu ráðsins í Færeyjum í júní, en ef það reyndist ógerlegt væri einnig hægt að halda fundinn samhliða ársfundi ráðsins á Íslandi í ágúst.
Fundinn með samstarfsráðherrum Norðurlanda sátu samstarfsráðherrarnir Katrín Jakobsdóttir, Jørgen Niclasen fyrir Færeyjar og Palle Christiansen fyrir Grænland. Ólína Þorvarðardóttir minnti ráðherrana á tilmæli Vestnorræna ráðsins um styrkingu samgangna á Vestur- Norðurlöndum og athugun á breyttu fyrirkomulagi vöruflutninga á austurströnd Grænlands. Palle Christiansen svaraði því til að nefnd væri að athuga málið og áætlað væri að hún skilaði af sér í janúar. Josef Motzfeldt áréttaði áhyggjur ráðsins af afskiptum annarra ríkja og ríkjasambanda af málefnum vestnorrænu landanna, svo sem hvað varðar hval- og selveiðar. Christiansen samsinnti því og sagði að Vestur-Norðurlöndin yrðu að geta þróast á sinn hátt án utanaðkomandi afskipta. Katrín Jakobsdóttir taldi hvalveiðar og ferðamennsku fara illa saman og að hvalveiðar yrðu stórt mál í aðildarviðræðum Íslands og Evrópusambandsins.
Fundur með menntamálaráðherrunum Katrínu Jakobsdóttur og Mimi Karlsen frá Grænlandi, og staðgengli menntamálaráðherra Færeyja hófst á því að Ólína Þorvarðardóttir kynnti ályktun ráðsins um vestnorrænan dag og fékk hugmyndin jákvæðar undirtektir ráðherranna. Kári P. Højgaard óskaði eftir afstöðu ráðherranna til stofnunar vestnorræns sögu- og samfélagsseturs sbr. ályktun ráðins nr. 2/2010. Katrín Jakobsdóttir svaraði því til að fyrir dyrum stæði 9% niðurskurður fjárframlaga til menntamála á Íslandi. Því væri ólíklegt að fjármögnun fengist til verkefnisins á næsta ári en ef til vill mætti athuga málið síðar. Fulltrúi Færeyja sagði fé til verkefnisins þegar tryggt af hálfu Færeyja og mikill stuðningur væri við málið í Færeyjum. Ólína Þorvarðardóttir fjallaði um ályktun ráðsins um viðhald Þjóðhildarkirkju og Brattahlíðar á vesturströnd Grænlands. Grænlenski ráðherrann varpaði fram þeirri hugmynd að Vestur-Norðurlöndin gætu ef til vill unnið saman að verkefninu. Ráðherrarnir sögðust jákvæðir gagnvart aukinni samvinnu ríkissjónvarpsstöðva vestnorrænu landanna. Katrín Jakobsdóttir minnti þó á að RÚV væri sjálfstæð stofnun. Sögðust ráðherrarnir mundu taka málið upp við sínar ríkissjónvarpsstöðvar og hvetja til aukins samstarfs.
Loks fundaði forsætisnefndin með Guðbjarti Hannessyni, félags- og tryggingamálaráðherra, Rósu Samuelsen frá Færeyjum, og Maliine Abelsen frá Grænlandi. Ólína Þorvarðardóttir hóf fundinn með því að hvetja ráðherrana til að bæta stöðu einstæðra foreldra á Vestur- Norðurlöndum. Abelsen sagði málið vera í vinnslu innan grænlensku landsstjórnarinnar og Samuelsen sagði slíkan stuðning lítinn í Færeyjum. Ráðherrarnir lýstu stuðningi við að halda ráðstefnu um málið og vildi Abelsen að Álendingum yrði einnig boðið. Hvað varðar þemaráðstefnu næsta árs um húsnæði eldri borgara benti Guðbjartur Hannesson á að öll húsnæðisstefna á Íslandi væri í endurskoðun og að ályktun ráðsins passaði við þá vinnu. Samuelsen sagði húsnæði fyrir eldri borgara mikið vandamál í Færeyjum. Ólína Þorvarðardóttir bauð ráðherrana velkomna á ráðstefnuna.
6. Eftirfarandi ályktanir Vestnorræna ráðsins voru samþykktar á ársfundi í Tasiilaq á Grænlandi 23.–27. ágúst 2010.
– Ályktun um vestnorrænt samstarf til að bæta aðstæður einstæðra foreldra.
– Ályktun um stofnun vestnorræns sögu- og samfélagsseturs.
– Ályktun um eflingu samgangna milli Vestur-Norðurlanda.
– Ályktun um samvinnu milli vestnorrænu landanna um stjórn veiða úr sameiginlegum fiskstofnum.
– Ályktun um samvinnu milli ríkissjónvarpsstöðva vestnorrænu landanna.
– Ályktun um athugun á fyrirkomulagi fraktflutninga á austurströnd Grænlands.
139. löggjafarþing 2010–2011.
Þskj. 1027 — 607. mál.
Skýrsla
Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins fyrir árið 2010.
1. Inngangur.
Stjórn fiskveiða, björgunarmál á norðurslóðum, menntamál og hval- og selveiðar voru meðal þeirra mála sem mest var fjallað um á vettvangi Vestnorræna ráðsins á árinu 2010. Þemaráðstefna ráðsins, sem fram fór á Sauðárkróki í júní, var að þessu sinni tileinkuð fiskveiðistjórnarkerfum. Fyrirlesarar frá vestnorrænu löndunum þremur og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins kynntu kosti og galla þeirra fiskveiðistjórnarkerfa sem notast er við á Vestur-Norðurlöndum og innan ESB og miðluðu af reynslu sinni af virkni þeirra. Sótti Íslandsdeild í beinu framhaldi ráðstefnu norrænu ráðherranefndarinnar í Færeyjum um sama efni og var þetta í fyrsta skipti sem ráðið og norræna ráðherranefndin eiga með sér formlegt samstarf um ráðstefnuhald. Á ársfundi sínum í ágúst samþykkti ráðið svo ályktun sem hvetur ríkisstjórnir Vestur-Norðurlanda til að hefja samstarf um stjórn á veiðum úr sameiginlegum deilistofnum.
Ársfundur ráðsins fór að þessu sinni fram í Tasiilaq á austurströnd Grænlands, en auk áðurnefndrar ályktunar um fiskveiðistjórnarmál samþykkti fundurinn m.a. ályktanir um útsendingar vestnorrænu ríkisfjölmiðlanna í öllum löndunum þremur, eflingu samgangna milli Vestfjarða og austurstrandar Grænlands, stofnun vestnorræns sögu- og samfélagsseturs, vestnorrænt samstarf til að bæta stöðu einstæðra foreldra og athugun á fyrirkomulagi vöruflutninga við austurströnd Grænlands. Þá samþykkti ársfundurinn yfirlýsingu sem Íslandsdeildin lagði fram vegna sölubanns ESB á selskinnsvörum og fyrirvara Evrópuþingsins þess efnis að Ísland yrði að hætta hvalveiðum áður en af inngöngu í ESB yrði, en í yfirlýsingunni er réttur þjóða til sjálfbærrar nýtingar á auðlindum hafsins ítrekaður.
Ólína Þorvarðardóttir, formaður Íslandsdeildar, var kjörin formaður Vestnorræna ráðsins á ársfundinum í Tasiilaq. Sem formaður ráðsins var hún m.a. viðstödd útför Jonathans Motzfeldt, fyrrverandi formanns heimastjórnar Grænlands og forseta Grænlandsþings, í Nuuk í nóvember. Þá sat hún þing Norðurlandaráðs í Reykjavík, þar sem hún gerði mikilvægi þess að ná bindandi samningi um björgunarmál á norðurslóðum að meginumtalsefni, og fund stjórnarnefndar þingmannanefndar um norðurskautsmál í Ottawa, en Vestnorræna ráðið hefur áheyrnaraðild að nefndinni.
Að venju hélt forsætisnefnd ráðsins tvo fundi utan þemaráðstefnu og ársfundar. Á fundi forsætisnefndar í Kaupmannahöfn í mars ræddi nefndin m.a. möguleika þess að staðsetja norrænan háskóla á Vestur-Norðurlöndum. Þá tilkynnti formaður landsdeildar Færeyja, Kári P. Højgaard, að Færeyingar hefðu ákveðið að veita fé til reksturs vestnorræns sögu- og samfélagsseturs, sem mundi til að byrja með hafa aðsetur í Háskóla Færeyja. Forsætisnefndin kom einnig saman í Reykjavík í nóvember í tengslum við Norðurlandaráðsþing þar sem m.a. var hugað að leiðtogafundi vestnorrænu landanna sem áætlað er að fram fari sumarið 2011. Forsætisnefndin átti einnig fundi með forsætisnefnd Norðurlandaráðs og ráðherrum vestnorrænu landanna á sviði félagsmála, menntamála, utanríkismála og norrænnar samvinnu.
Íslandsdeildin skipulagði ráðstefnu vestnorrænna þingkvenna sem haldin var í júní í boði forseta Alþingis. Efni ráðstefnunnar var staða og völd kvenna í stjórnmálum og atvinnulífi á Vestur-Norðurlöndum og sóttu hana þingkonur frá öllum ríkjunum þremur ásamt ráðherrum úr ríkisstjórn Íslands.
Hvað menningarmál snertir voru bókmenntaverðlaun Vestnorræna ráðsins veitt 1. september. Gerður Kristný hlaut þau að þessu sinni fyrir skáldsöguna Garðinn. Á fánadegi Færeyja, 25. apríl, var haldinn færeyskur menningardagur í samstarfi við Sendistovu Færeyja og var þetta í annað sinn sem slíkur dagur var haldinn.
Loks var þingmannanefnd Íslands og Færeyja um framkvæmd fríverslunarsamnings Íslands og Færeyja – Hoyvíkursamningsins – stofnuð á árinu og mun Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins sinna verkefnum hennar fyrir hönd Alþingis. Grænland á áheyrnaraðild að nefndinni til að fylgjast með framkvæmd samningsins.
2. Almennt um Vestnorræna ráðið.
Þjóðþing Færeyinga, Grænlendinga og Íslendinga stofnuðu Vestnorræna þingmannaráðið í höfuðstað Grænlands, Nuuk, 24. september 1985. Með því var formfest samstarf landanna þriggja sem oft ganga undir nafninu Vestur-Norðurlönd (Vestnorden). Á ársfundi ráðsins árið 1997 var nafninu breytt í Vestnorræna ráðið þegar samþykktur var nýr stofnsamningur í þjóðþingum aðildarríkjanna. Við þær breytingar voru einnig samþykktar nýjar vinnureglur og markmið samstarfsins skerpt.
Í Vestnorræna ráðinu sitja átján þingmenn, sex frá hverju aðildarríki. Vestnorræna ráðið kemur reglulega saman tvisvar sinnum árlega, til ársfundar og þemaráðstefnu. Ársfundur fer með æðsta ákvörðunarvald ráðsins. Þriggja manna forsætisnefnd, skipuð formanni landsdeildar hvers aðildarríkis, stýrir starfi ráðsins á milli ársfunda. Ráðið heldur síðan árlega þemaráðstefnu þar sem sérstakt málefni er tekið fyrir. Auk þess getur ráðið skipað vinnunefndir um tiltekin mál.
Markmið Vestnorræna ráðsins eru að starfa að hagsmunum Vestur-Norðurlanda, vernda auðlindir og menningararfleið Norður-Atlantshafssvæðisins, stuðla að samvinnu ríkisstjórna og landsstjórna Vestur-Norðurlanda um mikilvæg mál og vera þingræðislegur tengiliður milli vestnorrænna samstarfsaðila. Í starfi sínu í Vestnorræna ráðinu leitast þingmenn við að ná fram markmiðum ráðsins með ályktunum og tilmælum til ríkisstjórna og landsstjórna sem samþykkt eru á ársfundi. Vestnorræna ráðið hefur ályktað um ýmis mál, þar á meðal umhverfismál, auðlinda- og samgöngumál, björgunar- og öryggismál, menningarmál og íþrótta- og æskulýðsmál, svo að fátt eitt sé nefnt. Jafnframt vinnur Vestnorræna ráðið að framgöngu markmiða sinna með virkri þátttöku í norrænu, evrópsku og norðurskautssamstarfi.
Undanfarin ár hefur ráðið lagt aukna áherslu á að formgera slíkt samstarf. Árið 2002 var undirritaður samningur um samstarf Vestnorræna ráðsins og ríkisstjórna Vestur-Norðurlanda og árið 2006 var undirritaður samstarfssamningur Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðs sem veitir Vestnorræna ráðinu aukinn tillögu- og málflutningsrétt á Norðurlandaráðsþingi. Árið 2008 var svo undirritaður samningur við sendinefnd Evrópuþingsins (SIN/EEA-nefndina) um reglubundna upplýsinga- og samráðsfundi. Auk þess hefur Vestnorræna ráðið áheyrnaraðild að þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál.
3. Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins.
Á árinu 2010 skipuðu Íslandsdeildina þingmennirnir Ólína Þorvarðardóttir, formaður, þingflokki Samfylkingar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, varaformaður, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Atli Gíslason, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Árni Johnsen, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Sigurður Ingi Jóhannsson, þingflokki Framsóknarflokks, og Þráinn Bertelsson, óháður og síðar þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Varamenn voru Sigmundur Ernir Rúnarsson, þingflokki Samfylkingar, Björn Valur Gíslason, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, þingflokki Samfylkingar, Ásmundur Einar Daðason, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Ásbjörn Óttarsson, þingflokki Sjálfstæðisflokks, og Höskuldur Þórhallsson, þingflokki Framsóknarflokks. Magnea Marinósdóttir gegndi starfi ritara Íslandsdeildar til ágústloka og Kjartan Fjeldsted frá byrjun september.
Íslandsdeild hélt fjóra fundi á árinu þar sem þáttaka í starfsemi ráðsins var undirbúin. Á vettvangi ráðsins lagði Íslandsdeild m.a. fram tillögur að ályktun um aukna samvinnu vestnorrænu ríkisfjölmiðlanna og yfirlýsingu vegna sölubanns Evrópusambandsins á selskinnsvörum og fyrirvara Evrópuþingsins þess efnis að Ísland verði að hætta hvalveiðum áður en af inngöngu í ESB verður, en í yfirlýsingunni er réttur þjóða til sjálfbærrar nýtingar á auðlindum hafsins ítrekaður.
Hvað varðar trúnaðarstörf fyrir Vestnorræna ráðið var Ólína Þorvarðardóttir, formaður Íslandsdeildar, kjörin formaður ráðsins á ársfundi þess í ágúst. Sem formaður sat hún 62. þing Norðurlandaráðs í Reykjavík í nóvember og fund stjórnarnefndar þingmannanefndar um norðurskautsmál í Ottawa síðar í mánuðinum, þar sem hún flutti erindi um starfsemi og áherslur ráðsins. Í desember fundaði hún með sjávarútvegsnefnd grænlenska þingsins í Reykjavík. Þá átti hún ásamt Josef Motzfeldt, þáverandi formanni ráðsins, fundi með sjávarútvegsráðherra og dómsmálaráðherra í Reykjavík í mars til að kynna áherslur ráðsins. Loks var hún fulltrúi Vestnorræna ráðsins við útför Jonathans Motzfeldt, fyrrverandi formanns heimastjórnar Grænlands og forseta grænlenska þingsins, í Nuuk í nóvember.
Íslandsdeild skipulagði einnig ráðstefnu vestnorrænna þingkvenna í samstarfi við forseta Alþingis og fór hún fram 7. júní í Þjóðmenningarhúsinu. Ráðstefnuna sóttu sextán þingkonur frá öllum vestnorrænu löndunum þremur ásamt fjölda annarra gesta. Á ráðstefnunni fjölluðu fyrirlesarar frá Færeyjum, Grænlandi og Íslandi um stöðu vestnorrænna kvenna í stjórnmálum og atvinnulífi. Gerð var grein fyrir sértækum leiðum til að til að jafna völd karla og kvenna í stjórnmálum og atvinnulífi, auk þess sem fjallað var um kynjaða hagstjórn og jafnréttisuppeldi.
4. Fundir Vestnorræna ráðsins 2010.
Vestnorræna ráðið hélt að venju þemaráðstefnu og ársfund. Þemaráðstefnan, sem að þessu sinni fjallaði um fiskveiðistjórnarkerfi, fór fram á Sauðárkróki en ársfundurinn í Tasiilaq á vesturströnd Grænlands. Í framhaldi af þemaráðstefnunni hélt Íslandsdeild til Færeyja til að taka þátt í ráðstefnu norrænu ráðherranefndarinnar sem einnig fjallaði um fiskveiðistjórnarkerfi. Þá voru haldnir tveir forsætisnefndarfundir á árinu auk þess sem forsætisnefnd Vestnorræna ráðsins átti fundi með forsætisnefnd Norðurlandaráðs og ráðherrum vestnorrænu ríkjanna á sviði félagsmála, menntamála, utanríkismála og norræns samstarfs á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík í nóvember.
Þemaráðstefna um fiskveiðistjórnarkerfi 8.–10. júní.
Þemaráðstefna Vestnorræna ráðsins um fiskveiðistjórnarkerfi var haldin dagana 8.–9. júní á Sauðárkróki og 10. júní hélt Vestnorræna ráðið í samstarfi við norrænu ráðherranefndina ráðstefnu um fiskveiðistjórn í Þórshöfn í Færeyjum. Af hálfu Íslandsdeildar sóttu ráðstefnurnar Ólína Þorvarðardóttir, formaður, Árni Johnsen, Ásmundur Einar Daðason og Sigurður Ingi Jóhannsson, auk Magneu Marinósdóttur, ritara.
Fiskveiðistjórnarkerfin á Vestur-Norðurlöndunum sem leið til að koma í veg fyrir ofveiði og stuðla að arðsemi sjávarútvegs, atvinnu og byggð var umfjöllunarefni ráðstefnanna. Einnig var fjallað um dreifingu arðs af fiskveiðum þar sem litið er á fiskstofna sem sameign. Það sem kom m.a. fram er að íslenska kvótakerfið lýtur einkum að því að vernda fiskstofnana og tryggja arðsemi sjávarútvegsins, en norska kerfið hefur það einnig að markmiði að vernda sjávarbyggðir og tryggja afkomu þeirra sem þar búa, sem gerir það að verkum að norska kerfið hefur verið ríkisstyrkt síðan 1920. Íslensku frummælendurnir, sem gerðu grein fyrir þróun og gerð íslenska fiskveiðistjórnarkerfisins, voru nokkuð sammála um að íslenska kvótakerfið hefði aukið arðsemi í sjávarútvegi en hvort það hefði náð því markmiði að byggja upp fiskstofnana var umdeildara. Einnig var nokkuð umdeilt hvort sú leið að deila út veiðiheimildum í formi kvóta til ákveðins hóps útvegsmanna án tímatakmarkana og endurgjalds hafi verið rétta leiðin til að tryggja arðsemi. Jón Bjarnason sjávarútvegsráðherra greindi frá þeirri endurskoðunarnefnd sem er að störfum á vegum ríkisins við að meta íslenska fiskveiðistjórnarkerfið með hliðsjón af reynslunni og þáttum eins og fiskvinnslu, samgöngum og byggð. Í framsögu Þórólfs Matthíassonar kom fram sú gagnrýni á kvótakerfið að það hefði í fyrsta lagi gert það að verkum að verðlag á veiðiheimildum hækkaði mjög mikið fyrir þá sem annaðhvort urðu að kaupa eða leigja kvóta af þeim sem fengu hann upprunalega. Kvótaverð hefði farið úr 300 kr. árið 1992 í 3.500 kr. um áramótin 2007–2008 en hefði lækkað síðan þá. Í öðru lagi hefði kvóti verið nýttur með sama hætti og aðrar eignir sem veð gegn lánum til margs konar fjárfestinga sem voru ekki bundnar við sjávarútveg, m.a. til hlutabréfakaupa í íslensku bönkunum. Lærdómurinn sem Þórólfur dró af reynslu Íslands er sá að eignarkvótakerfi hefði skapað hvata fyrir sjávarútvegsfyrirtæki til að starfa eins og fjárfestingarsjóðir sem hefði leitt til offjárfestinga og í verstu tilvikunum til slæmrar skuldastöðu fyrir einstök sjávarútvegsfyrirtæki og jafnvel heilu sveitarfélögin. Leigukvótakerfi skapi ekki sama svigrúm og eignarkvótakerfið fyrir ráðstöfun eigin fjár að hans mati en eins og staðan sé núna þurfi að finna leið til að lifa með afleiðingunum og á sama tíma breyta kerfinu svo að sama sagan endurtaki sig ekki.
Í umræðu um kvótakerfið í Grænlandi kom fram að það hefði skilað sér í fækkun fiskiskipa og aukinni arðsemi. Hins vegar hefði frá upphafi verið lögð áhersla á að fiskstofnar væru sameign þjóðarinnar og þeir sem fengu einkarétt til að nýta suma fiskstofna fimm ár í senn þyrftu að borga fyrir nýtingarréttinn. Með auðlindagjaldinu nyti samfélagið góðs af sameigninni. Þannig væri einnig komið í veg fyrir að kvótaverð hækkaði verulega. Í umræðum um sóknardagakerfi í Færeyjum kom m.a. fram að veiðidögum, en þingið ákveður hversu margir þeir eru árlega á grundvelli ráðlegginga fiskifræðinga, væri deilt út til báta eftir flokkun á stærð og samhliða væru svæðalokanir, reglur um veiðarfæri og önnur úrræði nýtt til að koma í veg fyrir ofveiði. Það hvort sjávarútvegur í Færeyjum væri arðsamur voru hins vegar deildar meiningar um.
Í erindi um endurskoðun á sjávarútvegsstefnu ESB kom m.a. fram að stefnan, sem tók gildi árið 1982, hafi verið tekin til endurskoðunar árin 1992, 2002 og 2007 og stefnt væri að því að ný stefna tæki gildi árið 2013. Fimm meginvandamál væri við að eiga, þ.e. of mikil veiðigeta, mismunandi og mótsagnarkennd markmið, skortur á forgangsröðun, skammtímasjónarmið, lítil aðkoma þeirra sem stunda sjávarútveg að ákvörðunartöku um fiskveiðistjórn og menning þar sem reglur eru ekki virtar. Fram kom að endurskoðun stefnunnar færi fram í samráði við fjölda rannsóknarstofnana, félaga- og hagsmunasamtök, sveitar- og héraðsstjórnir, aðildarríki og ríki utan ESB, þ.m.t. Ísland, og gerð var grein fyrir umræðunni um mögulegar lausnir á þeim vandamálum sem við væri að eiga. Forseti Norðurlandaráðs fjallaði um hlutverk Norðurlandanna við endurskoðun á sjávarútvegsstefnu ESB, ekki síst hvað brottkast snertir sem er mikið vandamál innan ESB. Í umræðunni kom einnig fram að brottkast væri vandamál á Íslandi til viðbótar við meðafla, falsaðar veiðiskýrslur og ákvarðanir um heildarkvóta umfram ráðleggingar vísindamanna.
Stig Gezelius fjallaði um ástæður að baki reglugerðarbrotum eins og brottkasti, veiði umfram veiðiheimildir, hvort sem það er kvóti eða sóknardagar, og löndun framhjá vigt. Í máli hans kom fram að alla jafna liggi efnahagslegur hvati að baki slíkum brotum. Áskorunin fælist þar af leiðandi í því að fá menn til að virða reglur sem menn græða á að brjóta. Samkvæmt niðurstöðum rannsókna hans hefur það sýnt sig að samfélagslegt aðhald sem lýtur að því að lagabrjótar kalli yfir sig viðurlög í formi slúðurs, fordæmingar eða mannorðsmissis ef þeir virða ekki lög og reglur samfélagsins er betra stjórntæki með mun meiri fælingarmátt en eftirlit á vegum ríkisins sem er bæði fjarlægara og kostnaðarsamara. Af því leiðir að ef aðhald nærsamfélagsins er takmarkað og eftirlit er fyrst og fremst í höndum ríkisins getur orðið mikið um lögbrot. Í samfélagi þar sem aðhald er fyrir hendi geta hins vegar skapast aðstæður eða hvatar sem gera það að verkum að samfélag umberi stundum lögbrot. Það gerist einkum þegar togstreita verður á milli markmiða eins og t.d. þess að virða lög og reglur, tryggja sér lífsviðurværi eða skapa gróða. Um leið og togstreita verður á milli markmiða verður siðferðileg afstaða manna ekki eins afdráttarlaus og þá skapast um leið svigrúm fyrir lög- og reglugerðarbrot. Forsendur fyrir aðhaldi nærsamfélagsins þegar kemur að sjávarútvegi skapast samkvæmt samanburðarrannsóknum Gezelius þegar tekst að ná sátt um skipulag fiskveiða í krafti raunverulegs samráðs ríkisins við nærsamfélagið sem byggir afkomu sína á sjávarútvegi og koma upp velferðarkerfi fyrir sjómenn. Þannig fær ríkið nærsamfélagið í lið með sér við að tryggja eftirlit og framfylgni við reglur.
Í lokin voru fundarmenn sammála um að Vestur-Norðurlöndin ættu að efla samstarf sitt um stjórn veiða úr sameiginlegum fiskstofnum eins og rauðmaga og grálúðu. Samhliða því ættu Vestur-Norðurlöndin að vinna saman að samræmingu veiðarfæra og tölfræðilegra gagna til að geta sinnt sameiginlegu eftirliti og rannsóknum.
Ársfundur í Tasiilaq á Grænlandi 23.–26. ágúst.
Vestnorræna ráðið hélt ársfund sinn dagana 23.–26. ágúst í Tasiilaq á Grænlandi. Fyrir hönd Íslandsdeildar sóttu fundinn Ólína Þorvarðardóttir, formaður, Árni Johnsen, Ásmundur Einar Daðason og Sigmundur Ernir Rúnarsson ásamt Magneu Marinósdóttur, ritara.
Fundinn setti fráfarandi formaður Vestnorræna ráðsins, Josef Motzfeldt, og síðar var Ólína kjörin formaður ráðsins. Í ræðu sinni sagði hún að unnið yrði að því að fylgja eftir ákvörðun ráðsins um að styrkja samstarf landanna varðandi sjávarútvegsmál og að ná samkomulagi um sameiginlega stjórn veiða úr deilistofnum til að tryggja sjálfbærar veiðar úr þeim. Ákvörðun um sameiginlega stjórn deilistofna gæti þjónað sem fyrirmynd fyrir lausn annarra fiskveiðideilna og leyst af hólmi þá hefð, sem gengur þvert á markmið um sjálfbæra nýtingu, að veiða sem mest úr deilistofnum til að skapa tilkall til veiðiheimilda. Ólína ræddi einnig um að löndin efldu samstarf sitt í menntamálum, sérstaklega hvað varðar fjarnám, og í að kynna hagsmuni og sjónarmið Vestur-Norðurlanda á alþjóðavettvangi. Formenn hverrar landsdeildar gerðu síðan hver fyrir sig grein fyrir því helsta sem gerðist á starfsárinu. Ólína vék þar að þátttöku sinni fyrir hönd Íslandsdeildar í Norðurlandaráðsþingi í Stokkhólmi, óformlegum fundi sínum með forsætisráðherra Færeyja þar sem fjallað var m.a. um endurbætur á samgönguinnviðum og vöruflutningum á milli Vestur-Norðurlandanna, undirbúningi Íslandsdeildar fyrir þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins um fiskveiðistjórn, vestnorrænni ráðstefnu um jafnréttismál sem haldin var á Íslandi og undirbúningi Íslandsdeildar fyrir ársfundinn en Íslandsdeildin lagði fram tillögu um bættar samgöngur á milli Vestur-Norðurlandanna sem forsendu aukinna vöruflutninga og þjónustu á milli landanna. Sérstök áhersla var lögð á bættar samgöngur á milli Vestfjarða og austurstrandar Grænlands vegna nálægðar svæðanna. Josef Motzfeldt, formaður grænlensku landsdeildarinnar, lýsti yfir stuðningi við ályktunina og ræddi m.a. nauðsyn þess að aflétta einokun grænlenska skipafélagsins Royal Arctic Line til að skapa svigrúm fyrir önnur skipafélög til vöruflutninga til austurstrandar Grænlands.
Fjórar ályktanir til viðbótar voru samþykktar á fundinum. Forsætisnefnd lagði að frumkvæði Ólínu fram tillögu til ályktunar um útsendingar vestnorrænu ríkisfjölmiðlanna í öllum löndunum þremur en með þeim yrði mögulegt að miðla tungumálum og menningu milli landanna og stuðla að auknum fréttaflutningi auk þess sem lagt er til að ríkisfjölmiðlarnir vinni að sameiginlegri dagskrárgerð. Forsætisnefnd lagði einnig fram ályktun til að fylgja eftir þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins um fiskveiðistjórn þar sem lagt er til að Vestur-Norðurlöndin komi á sameiginlegri fiskveiðistjórn deilistofna eins og grálúðu og stuðli þar með að sjálfbærri nýtingu þeirra og styrki jafnframt stöðu Vestur-Norðurlandanna gagnvart öðrum ríkjum þegar kemur að tilkalli til veiða úr deilistofnum. Deilurnar milli Íslendinga, Færeyinga, Norðmanna, Skota og Evrópusambandsins (ESB) um veiðar á makríl voru teknar sem dæmi þar um. Ársfundurinn samþykkti ályktun um nauðsyn þess að huga að leiðum til að bæta stöðu einstæðra foreldra, einkum kvenna, á Vestur-Norðurlöndum sem stöðu sinnar vegna eiga erfitt með að stunda nám og lenda frekar í fátæktargildru. Að lokum var samþykkt tillaga um að stofna vestnorrænt menningar- og sögusetur. Tilefnið er útkoma vestnorrænnar sögu sem unnið hefur verið að undanfarin ár og hefur færeyska lögþingið þegar lagt 200 þúsund danskar krónur til setursins sem hefur aðsetur í háskólanum í Færeyjum. Auk framangreindra ályktana samþykkti fundurinn yfirlýsingu sem Íslandsdeildin lagði fram vegna sölubanns ESB á selskinnsvörum á Evrópska efnahagssvæðinu og fyrirvara Evrópuþingsins varðandi aðildarumsókn Íslands að ESB þess efnis að umsóknin yrði ekki samþykkt nema að því tilskildu að Íslendingar létu af hvalveiðum. Í yfirlýsingunni segir að sjálfbærar sel- og hvalveiðar á Vestur-Norðurlöndunum séu hefðbundnar og í samræmi við rétt þjóðanna samkvæmt alþjóðalögum og bent er á að alþjóðastofnanir eins og Evrópuþingið grafi undan eigin trúverðugleika þegar þær leggja á boð og bönn í trássi við alþjóðalög og alþjóðlegar yfirlýsingar sem ESB-ríkin hafa einróma samþykkt eins og yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um rétt frumbyggja frá árinu 2007. Yfirlýsingin var samþykkt með breytingum sem Josef Motzfeldt og Árni Johnsen lögðu til.
Auk fyrrnefndra samþykkta lagði Árni Johnsen til að ráðið mundi í samvinnu við stjórnvöld á Grænlandi kanna ástandið á bæ Eiríks rauða og Þjóðhildarkirkju á Grænlandi og gera tillögur um úrbætur ef ástæða væri til í tilefni 10 ára afmælis bygginganna. Var sú tillaga samþykkt. Einnig var ályktun nr. 1/2006 um að fríverslunarsamningurinn milli Íslands og Færeyja skuli einnig taka til Grænlands ógilt. Ástæðan er vinna sem er hafin um viðskiptasamninginn milli Íslands og Grænlands, m.a. vegna óvissu sem ríkir um framhald fríverslunarsamningsins milli Íslands og Færeyja vegna aðildarumsóknar Íslands að ESB. Þrátt fyrir það voru allir sammála um mikilvægi þess að stofnuð yrði þingmannanefnd Íslands og Færeyja með áheyrnaraðild Grænlands sem mundi fjalla um framkvæmd fríverslunarsamningsins. Eftir að ársfundi ráðsins lauk var haldinn óformlegur fundur þeirra aðila sem skipa munu nefndina þegar búið verður að ganga frá öllum formsatriðum um stofnun hennar. Þar var skýrsla sem lögð hafði verið fram af utanríkisráðuneyti Færeyja og Íslands tekin til umfjöllunar.
Ársfundurinn ákvað að ályktanir nr. 2/2008 og 5/2009 yrðu ógiltar og að forsætisnefndin mundi vinna að því að sameina menntamálaályktanir nr. 1/2009 og 2/2009 og gera áætlun um hvernig hægt væri að vinna að framkvæmd þeirra. Kosið var um tvær tillögur sem komu fram um efni fyrir þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins sem verður í Færeyjum á næsta ári. Önnur var frá Íslandi og fjallaði um að Vestur-Norðurlöndin mörkuðu sér sameiginlega stefnu í norðurskautsmálum. Hin var frá Færeyjum og beindi sjónum að samanburði úrræða ríkis og sveitarfélaga í málefnum eldri borgara með hliðsjón af byggingar- og rekstrarkostnaði þjónustuíbúða sem er orðinn mjög hár, auk þess sem fólk lifir lengur en áður við góða heilsu. Síðari tillagan var samþykkt með meiri hluta atkvæða. Palle Christiansen, samstarfsráðherra Grænlands, flutti ávarp þar sem hann greindi frá þátttöku Grænlands í alþjóðasamstarfi en Grænlendingar leggja mikla áherslu á að kynna hagsmuni sína sem vestnorrænt land, norrænt land, norðurskautsland og Evrópuland. Hann kynnti vinnu að tillögum um aukin tengsl við Kanada og stefnumótun Grænlands um sjálfbæra þróun sem ætti að liggja fyrir árið 2012. Hann sagði einnig að Vestnorræna ráðið væri lykilstofnun við að koma mikilvægum málum, sem snerta hagsmuni Vestur-Norðurlandanna, á dagskrá. Að lokum þakkaði hann Íslendingum fyrir einurð sína í því að taka hin Vestur-Norðurlöndin með inn í umræður og áherslur innan Norðurlandaráðs sem og annars staðar. Marit Nybakk, varaforseti norska þingsins, vék m.a. að því að mikilvægustu úrlausnarefni framtíðarinnar væri að finna á norðurslóðum þar sem eru að koma til sögunnar siglingaleiðir og orkulindir eins og áhugi ESB og annarra stórvelda, t.d. Kína og Indlands, væri til vitnis um. Kent Olsen, áheyrnarfulltrúi Norðurlandaráðs, tók í sama streng.
Framkvæmdastjóri Vestnorræna ráðsins upplýsti að forsætisnefnd hefði ákveðið að leiðtogafundur Vestnorræna ráðsins yrði haldinn 1. nóvember 2010 í tengslum við Norðurlandaráðsþing í Reykjavík sem hófst daginn eftir en honum var m.a. ætlað að marka vestnorrænu samstarfi framtíðarsýn. Fundurinn ákvað að unnið yrði að því að allir þingmenn Vestnorræna ráðsins gætu mætt til fundarins. Framkvæmdastjórinn sagði að á fundinum yrði m.a. lögð fram skýrsla sérfræðingahóps, sem unnið hefur úttekt á þörfinni fyrir björgunarsveitir á Grænlandi með stuðningi frá Norrænu Atlantsnefndinni (NORA).
Forsætisnefndarfundur Vestnorræna ráðsins, fundur forsætisnefnda Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðs og fundir forsætisnefndar með ráðherrum Vestur-Norðurlanda á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík 2.–4. nóvember 2010.
Formaður Íslandsdeildar, Ólína Þorvarðardóttir, sótti þing Norðurlandaráðs dagana 2.–4. nóvember 2010 ásamt Kjartani Fjeldsted, ritara. Auk þeirra sóttu þingið formenn landsdeildar Grænlands, Josef Motzfeldt, og Færeyja, Kári P. Højgaard, sem og embættismenn. Samhliða þinginu var haldinn sameiginlegur fundur forsætisnefnda Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðs. Þá átti forsætisnefndin fundi með samstarfsráðherrum Norðurlanda og menntamálaráðherrum, félagsmálaráðherrum og utanríkisráðherrum vestnorrænu ríkjanna, en fundur með sjávarútvegsráðherrum ríkjanna féll niður vegna fjarveru sjávarútvegsráðherra Færeyja og Grænlands.
Í ræðu á þingi Norðurlandaráðs gerði Ólína Þorvarðardóttir björgunarmál á norðurskautssvæðinu að meginumtalsefni sínu. Sagði hún Vestnorræna ráðið hafa haft umtalsverðar áhyggjur af viðbúnaði á svæðinu allt frá því að björgunarlið Bandaríkjahers hvarf frá Íslandi haustið 2006, ekki síst í ljósi aukinnar skipaumferðar um svæðið. Ekki mætti bíða lengur með að ná samkomulagi um samstarf á þessu sviði. Upplýsti Ólína þingið í þessu sambandi um að Vestnorræna ráðið ynni nú að aukinni samvinnu björgunarsveita vestnorrænu landanna.
Helgi Hjörvar, forseti Norðurlandaráðs, hóf sameiginlegan fund forsætisnefndanna á því að minnast Jonathans Motzfeldt, sem lést 28. október 2010. Þá vék hann að björgunarmálum á sjó, en útlit er fyrir að bindandi samningur náist þar um á næsta fundi Norðurskautsráðsins. Þá sagði Helgi að Kent Olsson, sem gegnt hefði hlutverki áheyrnarfulltrúa Norðurlandaráðs gagnvart Vestnorræna ráðinu, hefði nú dregið sig í hlé og að tilnefna þyrfti annan í hans stað.
Ólína Þorvarðardóttir gerði grein fyrir þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins um fiskveiðistjórnarkerfi frá því í sumar. Hún sagði frá umræðu innan ráðsins um stöðu vestnorrænu landanna gagnvart málefnum norðurskautsins og þörfina fyrir skarpari stefnumótun vegna þeirra hagsmuna, áhættuþátta og sóknarfæra sem kunna að vera í húfi vegna aukinna umsvifa og umferðar um norðurslóðir. Því næst ítrekaði Josef Motzfeldt afstöðu Vestnorræna ráðsins til hval- og selveiða og harmaði þann skaða sem sölubann ESB á selskinni hefði valdið á Grænlandi. Þá gagnrýndi hann að ákveðin ríki og ríkjasambönd skyldu beita aflsmunum gegn smærri þjóðum, eins og hinum vestnorrænu, og tiltók sérstaklega afstöðu Noregs í viðræðum um makrílkvóta. Þórður Þórarinsson, framkvæmdastjóri Vestnorræna ráðsins, kynnti þemaráðstefnu ráðsins sem fram fer á næsta ári og bauð Norðurlandaráði að senda fulltrúa á ráðstefnuna.
Henrik Dam Christensen, sem tekur við forsæti Norðurlandaráðs fyrir árið 2011, gerði grein fyrir þeim málum sem Danir munu leggja áherslu á á formennskuári sínu. Ber þar hæst hvernig hægt sé að nýta Norðurlandasamstarfið til að auka áhrif Norðurlandanna á alþjóðavettvangi. Einnig sagði Christensen norðurskautsmál verða í brennidepli, ekki síst áhrif loftslagsbreytinga á svæðinu, og að hann mundi líklega óska eftir innleggi frá Vestnorræna ráðinu í þá umræðu. Ólína Þorvarðardóttir lýsti ánægju sinni með áherslur Dana.
Þá minnti Josef Motzfeldt forsætisnefnd Norðurlandaráðs á tilmæli Vestnorræna ráðsins þess efnis að Norðurlandaráð hætti að vísa til „sjálfstjórnarsvæða“ og notaði í staðinn orðið „land“ um Færeyjar og Grænland. Helgi Hjörvar svaraði því til að Norðurlandaráð hefði óskað eftir áliti ríkisstjórna Norðurlandaríkjanna á erindinu og að svar hefði ekki borist, nema frá Álandseyjum sem hefðu lýst sig fylgjandi tillögunni. Fulltrúi Álandseyja í forsætisnefndinni áréttaði einnig þann stuðning.
Forsætisnefndin fundaði með Össuri Skarphéðinssyni utanríkisráðherra og Jørgen Niclasen, utanríkismálaráðherra Færeyja. Kuupik Kleist, forsætisráðherra Grænlands, komst ekki en í hans stað tók Jens B. Fredrikssen varaforsætisráðherra þátt í fundinum. Ólína Þorvarðardóttir skýrði ráðherrunum frá þemaráðstefnu ráðsins í júní um fiskveiðistjórnarkerfi og minnti á tilmæli ráðsins um aukna samvinnu vestnorrænu landanna um stjórn á veiðum úr sameiginlegum fiskstofnum. Össur Skarphéðinsson áréttaði sérstaklega náin tengsl landanna þriggja og mikilvægi vestnorræns samstarfs sem hann sagði meiri kraft í en oft áður af hálfu Íslands. Jørgen Niclasen lýsti yfir ánægju sinni með þróun Hoyvíkursamningsins og vilja Færeyinga til þess að Grænlendingar gerðust aðilar að samningnum sem fyrst. Tók Kári P. Højgaard undir það. Josef Motzfeldt skýrði frá því að hugsanleg aðild Grænlands væri í athugun í grænlenska þinginu. Áheyrnaraðild Grænlands að þingmannanefnd Hoyvíkursamningsins mundi án efa auðvelda Grænlendingum að komast að niðurstöðu í málinu.
Þá áréttaði forsætisnefndin tilmæli sín um að haldinn yrði vestnorrænn leiðtogafundur árið 2011. Ákveðið var að stefna að því að fundurinn yrði haldinn í tengslum við þemaráðstefnu ráðsins í Færeyjum í júní, en ef það reyndist ógerlegt væri einnig hægt að halda fundinn samhliða ársfundi ráðsins á Íslandi í ágúst.
Fundinn með samstarfsráðherrum Norðurlanda sátu samstarfsráðherrarnir Katrín Jakobsdóttir, Jørgen Niclasen fyrir Færeyjar og Palle Christiansen fyrir Grænland. Ólína Þorvarðardóttir minnti ráðherrana á tilmæli Vestnorræna ráðsins um styrkingu samgangna á Vestur- Norðurlöndum og athugun á breyttu fyrirkomulagi vöruflutninga á austurströnd Grænlands. Palle Christiansen svaraði því til að nefnd væri að athuga málið og áætlað væri að hún skilaði af sér í janúar. Josef Motzfeldt áréttaði áhyggjur ráðsins af afskiptum annarra ríkja og ríkjasambanda af málefnum vestnorrænu landanna, svo sem hvað varðar hval- og selveiðar. Christiansen samsinnti því og sagði að Vestur-Norðurlöndin yrðu að geta þróast á sinn hátt án utanaðkomandi afskipta. Katrín Jakobsdóttir taldi hvalveiðar og ferðamennsku fara illa saman og að hvalveiðar yrðu stórt mál í aðildarviðræðum Íslands og Evrópusambandsins.
Fundur með menntamálaráðherrunum Katrínu Jakobsdóttur og Mimi Karlsen frá Grænlandi, og staðgengli menntamálaráðherra Færeyja hófst á því að Ólína Þorvarðardóttir kynnti ályktun ráðsins um vestnorrænan dag og fékk hugmyndin jákvæðar undirtektir ráðherranna. Kári P. Højgaard óskaði eftir afstöðu ráðherranna til stofnunar vestnorræns sögu- og samfélagsseturs sbr. ályktun ráðins nr. 2/2010. Katrín Jakobsdóttir svaraði því til að fyrir dyrum stæði 9% niðurskurður fjárframlaga til menntamála á Íslandi. Því væri ólíklegt að fjármögnun fengist til verkefnisins á næsta ári en ef til vill mætti athuga málið síðar. Fulltrúi Færeyja sagði fé til verkefnisins þegar tryggt af hálfu Færeyja og mikill stuðningur væri við málið í Færeyjum. Ólína Þorvarðardóttir fjallaði um ályktun ráðsins um viðhald Þjóðhildarkirkju og Brattahlíðar á vesturströnd Grænlands. Grænlenski ráðherrann varpaði fram þeirri hugmynd að Vestur-Norðurlöndin gætu ef til vill unnið saman að verkefninu. Ráðherrarnir sögðust jákvæðir gagnvart aukinni samvinnu ríkissjónvarpsstöðva vestnorrænu landanna. Katrín Jakobsdóttir minnti þó á að RÚV væri sjálfstæð stofnun. Sögðust ráðherrarnir mundu taka málið upp við sínar ríkissjónvarpsstöðvar og hvetja til aukins samstarfs.
Loks fundaði forsætisnefndin með Guðbjarti Hannessyni, félags- og tryggingamálaráðherra, Rósu Samuelsen frá Færeyjum, og Maliine Abelsen frá Grænlandi. Ólína Þorvarðardóttir hóf fundinn með því að hvetja ráðherrana til að bæta stöðu einstæðra foreldra á Vestur- Norðurlöndum. Abelsen sagði málið vera í vinnslu innan grænlensku landsstjórnarinnar og Samuelsen sagði slíkan stuðning lítinn í Færeyjum. Ráðherrarnir lýstu stuðningi við að halda ráðstefnu um málið og vildi Abelsen að Álendingum yrði einnig boðið. Hvað varðar þemaráðstefnu næsta árs um húsnæði eldri borgara benti Guðbjartur Hannesson á að öll húsnæðisstefna á Íslandi væri í endurskoðun og að ályktun ráðsins passaði við þá vinnu. Samuelsen sagði húsnæði fyrir eldri borgara mikið vandamál í Færeyjum. Ólína Þorvarðardóttir bauð ráðherrana velkomna á ráðstefnuna.
6. Eftirfarandi ályktanir Vestnorræna ráðsins voru samþykktar á ársfundi í Tasiilaq á Grænlandi 23.–27. ágúst 2010.
– Ályktun um vestnorrænt samstarf til að bæta aðstæður einstæðra foreldra.
– Ályktun um stofnun vestnorræns sögu- og samfélagsseturs.
– Ályktun um eflingu samgangna milli Vestur-Norðurlanda.
– Ályktun um samvinnu milli vestnorrænu landanna um stjórn veiða úr sameiginlegum fiskstofnum.
– Ályktun um samvinnu milli ríkissjónvarpsstöðva vestnorrænu landanna.
– Ályktun um athugun á fyrirkomulagi fraktflutninga á austurströnd Grænlands.
Alþingi, 14. mars 2011.
Ólína Þorvarðardóttir,
form., frsm.
Lilja Rafney Magnúsdóttir,
varaform.
Atli Gíslason.
Árni Johnsen.
Sigurður Ingi Jóhannsson.
Þráinn Bertelsson.
