Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect. Ferill 497. máls.
140. löggjafarþing 2011–2012.
Þingskjal 881 — 497. mál.
Öryggisráðstafanir á Íslandi gegn geislun frá geislavirkum efnum og geislatækjum eru í höndum Geislavarna ríkisins en stofnunin er undir yfirstjórn velferðarráðherra og starfar á grundvelli laga nr. 44/2002.
Geislavarnir ríkisins þekkja vel til skýrslu Geislavarna Noregs (Statens strålevern), StrålevernRapport 2010:13, um mögulegar afleiðingar alvarlegs slyss í Sellafield fyrir Noreg og hafa kynnt velferðarráðuneytinu efni hennar.
Í endurvinnslustöðinni í Sellafield er notað kjarnorkueldsneyti leyst upp. Með því er unnt að einangra hágeislavirk efni frá lággeislavirkum og endurnýta sum efni. Hluti þessarar starfsemi er geymsla og vinnsla á hágeislavirkum vökvum. Slysið sem norska skýrslan gengur út frá á því ekki rætur að rekja til reksturs kjarnakljúfs við háan hita og mikinn þrýsting, heldur endurvinnslu notaðs kjarnorkueldsneytis við mun lægri hita og minni þrýsting.
Skýrslan felur ekki í sér áhættumat, en í henni er gengið út frá því að alvarlegt slys verði með þeim afleiðingum að mikið af geislavirkum efnum berist með loftstraumum til Noregs við veðurskilyrði sem þykja líklegust til að hafa hvað alvarlegastar afleiðingar. Í skýrslunni er síðan fjallað um hvaða afleiðingar geislavirka úrfellið getur haft í Noregi.
2. Hefur hættan af geislavirkni á Íslandi vegna slyss eða óhapps í Sellafield verið metin og ef ekki, hyggst ráðherra læra af verklagi Norðmanna og óska eftir því að Geislavarnir ríkisins meti hættuna af óhappi eða slysi í Sellafield fyrir Ísland?
Geislavarnir ríkisins hafa ekki gert sérstaka skýrslu um hugsanlegar afleiðingar slyss í Sellafield, eða á öðrum stöðum, m.a. vegna þess hve mikil óvissa er í þeim forsendum sem slíkt mat byggir á. Geislavarnir ríkisins gáfu hins vegar út skýrslu árið 2010 um viðbúnað við geislavá en þar er fjallað um ýmsar ógnir og á hvaða grunni viðbúnaður og viðbrögð við þeim byggjast. Nú stendur yfir vinna með Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra við að samræma viðbragðsáætlanir við geislavá á því formi sem notað er fyrir aðrar viðbragðsáætlanir. Geislavarnir ríkisins kynntu velferðarráðuneytinu í lok síðasta árs þetta verkefni sem eitt áhersluverkefna þessa árs.
Geislavarnir ríkisins leggja áherslu á að geta með skjótum, skilvirkum hætti brugðist við geislavá og að það sé gert í samræmi við alþjóðleg viðmið og í samvinnu við erlenda sem innlenda aðila. Við skipulag viðbragða við geislavá hefur verið tekið mið af alþjóðlegum viðmiðum, sérstaklega kröfum Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar (IAEA). Sú vinna hefur byggst á mjög nánu samstarfi við aðrar norrænar geislavarnastofnanir og marga innlenda aðila.
Uppbygging viðbúnaðar hjá Geislavörnum ríkisins hefur meðal annars falið í sér uppbyggingu og rekstur rannsóknastofu til mælinga á geislavirkum efnum í umhverfi og matvælum, rekstur sjálfvirkra geislamælistöðva og mjög næmrar stöðvar til að fylgjast með geislavirkum ögnum í svifryki, þeirrar stöðvar sem nam fyrst stöðva í Evrópu geislavirk efni frá Fukushima-slysinu. Þá hefur stofnunin átt þátt í norrænu samstarfi um þróun mælitækni og tekið þátt í alþjóðlegum samanburðarmælingum og rannsóknaverkefnum. Niðurstöður hafa verið birtar í skýrslum og í greinum í ritrýndum vísindaritum þar sem starfsmenn stofnunarinnar hafa verið aðalhöfundar eða meðhöfundar.
Alþjóðleg viðmið og samstarf.
Geislavarnir ríkisins miða viðbúnað sinn við kröfur Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar (IAEA) og það sem miðað er við hjá ríkjum í okkar heimshluta, t.d. ríkjum Evrópusambandsins. Stofnunin hefur átt náið samstarf við aðrar norrænar geislavarnastofnanir á sviði viðbúnaðar, bæði beint og með virkri þátttöku í starfi Norrænna kjarnöryggisrannsókna (NKS). Það starf hefur leitt af sér fjölda samnorrænna úttekta og sameiginlegar ritrýndar vísindagreinar á þessu sviði. Auk þessa hafa Geislavarnir ríkisins átt samstarf á undanförnum árum við National Nuclear Security Administration (NNSA) í Bandaríkjunum, en NNSA leggur vaxandi áherslu á alþjóðlegt samstarf á grunni viðmiða IAEA. Samstarfið felur m.a. í sér aðgang að kerfi Bandaríkjanna til mats á loftdreifingu geislavirkra efna (IXP-NARAC) og einnig að kerfi þar sem helstu sérfræðistofnanir Bandaríkjanna á þessu sviði leggja mat á geislamæligögn sem þeim eru send og miðla niðurstöðum til baka til sendanda á um einni klukkustund. Geislavarnir ríkisins hafa reglulega æft notkun þessara kerfa og m.a. stuðlað að því að það síðara hefur verið nýtt í norrænum æfingum. Þessi samvinna hefur einnig leitt til þess að Geislavarnir ríkisins hafa fengið öflugt geislaskimunarkerfi (SPARCS) sem setja má í flugvél, bíl eða önnur farartæki og nota til að finna og þekkja geislavirk efni. Þetta kerfi var notað í þyrlu Landhelgisgæslunnar við æfingu í júní 2011 með góðum árangri. Um mánaðamótin apríl–maí nk. eru væntanleg til landsins tvö svipuð kerfi til viðbótar auk annars minni búnaðar. Þetta eru sömu kerfi og NNSA notaði á síðasta ári til fyrstu kortlagningar sem birt var opinberlega á dreifingu geislavirkra efna í Japan eftir slysið í Fukushima. Annað þeirra er sérhannað til að meta ský frá geislaslysi. Að þessu leyti eru Geislavarnir ríkisins vel í stakk búnar að gera frummælingar berist fregnir um kjarnorkuslys eða aðra geislavá.
Mat á geislavá.
Mat á áhættu af völdum slyss í Sellafield (og annars staðar) hvílir á fimm þáttum:
1. Forsendum varðandi slysið, hversu mikil losun verður til andrúmslofts og með hvaða hætti.
2. Loftdreifingu efna frá slysstað til þess staðar þar sem áhættan er metin. Hér skiptir fjarlægð miklu, en einnig veðurfræðilegir þættir svo sem vindáttir og úrkoma.
3. Tilfærslu efna eftir úrfelli, frá jarðvegi í landbúnaðarafurðir og frá þeim í fólk, einnig hugsanleg áhrif á aðrar landnytjar. Tilfærslan er mjög háð staðháttum og jarðvegsgerð og því almennt ekki hægt að flytja reynslu á milli landa.
4. Söfnun upplýsinga, mælingum og greiningu. Gæði upplýsinga og gagna skipta miklu máli við að efla traust á aðgerðum innanlands sem utan.
5. Inngripum eða viðbrögðum við slysinu. Skjót viðbrögð sem byggjast á alþjóðlegum viðmiðum skipta hér miklu.
Áhersla í viðbúnaðarstarfi Geislavarna ríkisins varðandi þessa fimm þætti hefur einkum miðast við að:
. (1) stuðla að samhæfingu í forsendum,
. (2) efla samstarf (t.d. við Veðurstofu) um mat loftdreifingar,
. (3) byggja upp þekkingu á íslenskum aðstæðum,
. (4) efla skjótt aðgengi að upplýsingum frá útlöndum og getu til eigin mælinga, einnig samvinnu við túlkun íslenskra gagna,
. (5) geta brugðist skjótt við, hafandi tekið tillit til alþjóðlegra viðmiða eftir því sem við á.
Forsendur vegna dreifingar frá uppsprettu.
Til eru ýmsar aðferðir við að meta geislavá og hafa Geislavarnir ríkisins aðgang að margvíslegum gögnum þar að lútandi, bæði alþjóðlegum (t.d. frá IAEA og OECD/NEA) og norrænum. Stofnunin var ásamt Geislavörnum Noregs leiðandi í norrænu verkefni þar sem gerð var úttekt á áhættuþáttum í rekstri kjarnorkuknúinna skipa og kafbáta og er unnið að samræmdum lýsingum slysa sem hafa má til viðmiðunar í áhættumati eða til að bregðast við vá. Báðir fundir verkefnisins voru haldnir hér á landi að ósk norrænna samstarfsaðila og sá síðari var haldinn með stuðningi Landhelgisgæslunnar. Fulltrúar frá Veðurstofu og Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra tóku einnig þátt í fundunum. Geislavarnir ríkisins taka nú þátt í verkefni þar sem metin verður dreifing og áhrif geislavirkra efna sem dreifast í sjó eftir slys. Stofnunin hefur í alþjóðlegu samstarfi lagt áherslu á mikilvægi þess að sem víðtækust samstaða náist um forsendur þegar áhrif hugsanlegra slysa eru metin og að ljóst sé hverju sinni hvort miðað er við versta hugsanlegt tilvik eða t.d. atvik sem líklegra er að geti komið upp.
Loftdreifing.
Við mat á loftdreifingu geislavirkra efna eiga Geislavarnir ríkisins samstarf við Veðurstofu Íslands, en stofnanirnar hafa lengi unnið saman á þessum vettvangi innan lands sem utan (t.d. innan norræns samstarfs). Við geislavá yrði leitað til Veðurstofunnar varðandi túlkun og öflun veðurgagna. Geislavarnir ríkisins hafa einnig aðgang að ýmsum sérhæfðum kerfum til mats á loftdreifingu geislavirkra efna, t.d. IXP-NARAC. Notendur geta gert einfalt staðbundið mat sjálfir en við mat á raunverulegri vá er kerfinu stýrt af sérfræðingum og nákvæmara líkan notað. Auk vinda hefur úrkoma mikil áhrif á loftdreifingu efna. Úrkoma á geislavirk efni áður en þau berast til landsins skolar þeim niður og dregur úr áhrifunum, úrkoma eftir að þau berast til Íslands eykur hins vegar áhrifin.
Tilfærsla efna eftir úrfelli.
Geislavirk efni geta haft áhrif með ýmsum hætti eftir að þau hafa fallið til jarðar. Heilsufarsleg áhrif ráðast m.a. af gróðurfari, landnytjum, ástandi gróðurs (sumar/vetur), uppsöfnunaráhrifum (t.d. efni sem berast í fisk í litlu vatni með stórt vatnasvið) og jarðvegsgerð. Efnin geta einnig haft efnahagsleg áhrif t.d á ferðamennsku og útflutning þótt heilsufarsleg áhrif séu lítil.
Lykilþáttur í mati heilsufarslegra áhrifa úrfellis í norsku skýrslunni er hversu mikið af geislavirkum efnum berst í ýmsar landbúnaðarafurðir í kjölfar gefins úrfellis. Þetta hlutfall er kallað T ag og er fengið úr alþjóðlegum samantektum, einkum á vegum IAEA. Geislavarnir ríkisins sáu um ritstjórn þess kafla sem fjallaði um samantekt T ag-gilda á norðurslóðum í nýlegri samantekt IAEA, sem vísað er til í norsku skýrslunni. Mikill breytileiki er í gögnum og því verður mat ætíð ónákvæmt. Hluti þessara gilda er fenginn úr samnorrænum rannsóknum og hluti úr rannsóknum sem gerðar voru í Noregi, sérstaklega í kjölfar Tsjernóbyl- slyssins. Aðstæður á Íslandi eru hins vegar í mörgu frábrugðnar því sem gerist í grannlöndum okkar. Margt í búskaparháttum, landnytjum, gróðurfari og veðurfari er öðruvísi, en það er ekki síst jarðvegurinn sem gerir það að verkum að langtímaáhrif af slysi geta orðið önnur hér en vænta mætti af reynslu annarra. Íslenski eldfjallajarðvegurinn hefur aðrar leirtegundir en jarðvegur meginlandsins, hann bindur geislavirk efni (sérstaklega sesín-137) ekki eins vel, þannig að þau verða aðgengileg gróðri til upptöku. Afleiðingar í norsku skýrslunni taka töluvert mið af vistkerfi skógar (dýr, sveppir og ber) sem á ekki við hérlendis. Þessi vistkerfi eru almennt viðkvæmari gagnvart geislavirku úrfelli en venjuleg landbúnaðarsvæði. Það eru helst mjólk og lambakjöt sem eru sambærilegar afurðir hérlendis. Í janúar birtist vísindagrein byggð á rannsóknum Geislavarna ríkisins á tilfærslu sesíns-137 úr jarðvegi í mjólk. Í greininni kemur fram að upphaflegur styrkur eftir úrfelli getur verið svipaður og mundi sjást í grannlöndum okkar, en styrkur þess hefur minnkað hægar en algengt er annars staðar og að áhrifa úrfellis mundi því gæta lengur. Samanburður á gögnum í norsku skýrslunni og niðurstöðum hérlendis sýnir að áhrif sambærilegs úrfellis geta verið svipuð, en óvissa í mati og samanburði er mikil, bæði vegna óvissu í gögnum og fjölbreytileika staðhátta og landnýtingar.
Dæmi um niðurstöðu rannsókna og mat á áhrifum úrfellis.
Í norsku skýrslunni er gengið út frá að verulegur hluti efna frá slysinu berist til Noregs. Fjarlægð frá Sellafield til Íslands er mun meiri en til nálægasta hluta Noregs og veldur það meiri þynningu efna. Magn geislavirkra efna er mælt með einingunni Bq. Sé gert ráð fyrir að úrfelli sé 10 kBq/m af sesín-137 hérlendis mætti búast við að styrkur þess í mjólk væri 30–100 Bq/kg í upphafi og mundi rýrna um helming á 2–5 árum, eftir aðstæðum. Geislaálag af völdum neyslu þessarar mjólkur í eitt ár, miðað er við að árleg neysla mjólkur og mjólkurafurða sé 142 kg á mann, væri þá um 0,05–0,2 millisívert, en millisívert er eining fyrir geislaálag, sem er áhætta af völdum geislunar. Til viðmiðunar má nefna að náttúrulegt geislaálag á Íslandi er um 1 millisívert á ári og í Skandinavíu er það 3–5 sinnum hærra (vegna mismunar berggrunns). Hámarksviðmið í mjólk sem vísað er til í norsku skýrslunni er 370 Bq/kg. Til lengri tíma, t.d. 40 árum síðar, mætti búast við að hlutfallsleg tilfærsla úr jarðvegi í mjólk væri komin niður í um 1/ 10af því sem hún var í upphafi. Styrkur sesíns í mjólk gæti verið 1–3 Bq/kg og rýrnunin væri mun hægari, eða um helming á 13,5 árum á Norðurlandi og á 10,5 árum á Suðurlandi. Við aðrar forsendur um úrfelli mundu magntölur breytast hlutfallslega. Lítið hefur verið birt í vísindaritum af sambærilegum gildum löngu eftir úrfelli, íslensku gildin sýna þó meiri tilfærslu í mjólk en almennt er annars staðar þó að finna megi viss svæði þar sem ástand er svipað. Áhrif úrfellis mundu því vara lengur en víðast annars staðar. Hafa ber í huga að fyrrgreind gildi gera ekki ráð fyrir neinu inngripi til að draga úr styrk sesíns í mjólk. Unnt er að grípa til ýmissa ráða, svo sem með breyttri fóðurgjöf og plægingu. Norska skýrslan bendir á að mjólkurframleiðsla þar sé ekki eins viðkvæm gagnvart geislavirku úrfelli og ýmsar aðrar tegundir landbúnaðar.
Söfnun upplýsinga, mælingar og greining.
Geislavarnir ríkisins hafa aðgang að ýmsum alþjóðlegum viðvörunarkerfum sem gefa upplýsingar með margvíslegum hætti. Norðurlönd skiptast á upplýsingum um leið og grunur vaknar um geislavá. Ísland á einnig aðild að miðlun Evrópusambandsins um geislavá, þótt það eigi ekki aðild að núverandi boðkerfi ESB (unnið er að endurbótum á kerfinu og stefnt er að þátttöku Íslands í endurbættu kerfi). IAEA dreifir án tafar upplýsingum sem stofnunin fær frá aðildarríkjum. Geislavarnir ríkisins miðla niðurstöðum frá geislamælistöðvum til rannsóknamiðstöðvar ESB og fá á móti rauntímaaðgang að mæliniðurstöðum annarra ríkja (EURDEP). Geislavarnir ríkisins starfrækja mælistöð fyrir geislavirkni í svifryki fyrir CTBTO (Preparatory Commission for the comprehensive nuclear-test-ban treaty organisation) og fá sem rekstraraðili og gagnamiðstöð Íslands aðgang að niðurstöðum mælistöðva alls staðar annars staðar í hnattrænu neti stofnunarinnar. Ef slys yrði í Sellafield, þaðan sem umtalsvert magn geislavirkra efna bærist til suðvesturhluta Íslands, færi sjálfkrafa af stað greining á uppruna og magni viðkomandi efna, í samstarfi við WMO (World Meteorological Organization) og yrði þá byggt á öllum tiltækum veðurfarslegum raungögnum.
Vakni grunur um að geislavirkt ský sé á leið til landsins hefur stofnunin ýmsar leiðir til að kanna hvort svo sé. Auk almenns aðgangs að mæligögnum í EURDEP og CTBTO má einnig fá niðurstöður úr sjálfvirkum mælistöðvum sem Danir starfrækja á Grænlandi og í Færeyjum. Fljúga má með næm geislaskimunarkerfi til móts við skýið, meta magn og gerð geislavirkra efna í því og hversu hátt skýið er. Auk prófunar á notkun skimunarkerfis í þyrlu Landhelgisgæslunnar í æfingu í fyrra hefur slíkt kerfi verið prófað í flugvél Ísavía, auðvelt er einnig að setja það í aðrar vélar. Geislavarnir ríkisins hafa nú eitt kerfi, tvö önnur bætast við um mánaðamótin apríl/maí 2012.
Auk þeirra fimm sjálfvirku geislamælistöðva sem Geislavarnir ríkisins reka getur stofnunin bætt við ýmiss konar rauntímamælingum til að fylgjast með geislavirku skýi sem kann að nálgast landið. Eftir úrfelli mundi áhersla vera á skjóta kortlagningu úr lofti og af jörðu með fyrrgreindum geislaskimunarkerfum og söfnun loftsýna á áhættustöðum, sérstaklega ef hætta er á að geislavirkt joð berist. Geislavarnir ríkisins hafa nákvæman færanlegan geislarófsmæli sem unnt er að nota til að þekkja hvaða efni eru í úrfellinu og hversu mikið er af þeim. Unnt væri t.d. að mæla nokkur mjólkursýni á klukkustund frá bæjum á helstu áhættusvæðum til að kanna hvort einhvers staðar væri um staðbundin há gildi að ræða, einfalt og fljótlegt væri að mæla mjólk frá mjólkurbúum.
Geislavarnir ríkisins hafa ennfremur sérútbúna rannsóknastofu í Reykjavík, með sams konar geislamælibúnaði og notaður eru á öðrum sambærilegum stofnunum erlendis. Sá búnaður sem stofnunin hefur mundi duga til frummats ástands. Geislavarnir ríkisins geta leitað til annarra norrænna stofnana varðandi mælingar á sérhæfðum sýnum eða ef magn verður mikið. Þá er einnig unnt að fara fram á aðstoð fyrir milligöngu IAEA, eins og gert er ráð fyrir í alþjóðlegum samningum sem Ísland er aðili að ef um alvarleg atvik er að ræða.
Inngrip.
Unnt er að draga úr áhrifum geislavirks úrfellis með ýmiss konar gagnaðgerðum. Norðmenn hafa varið verulegu fé til virkrar þátttöku í starfi Evrópusambandsins á þessu sviði svo sem gerðar handbóka um takmörkun afleiðinga. Ísland hefur ekki tekið þátt í þessu starfi en Geislavarnir ríkisins hafa aðgang að handbókum og öðrum afurðum þess. Fara má ýmsar leiðir í inngripum, mest traust fæst þó með því að nota handbækur með aðferðum sem almenn samstaða er um að virki vel. Viðbragðsáætlanir Geislavarna ríkisins leggja því áherslu á að mið sé tekið af slíkum handbókum.
Inngrip vegna geislavirks úrfellis geta falið í sér einföld skref, sambærileg þeim sem t.d. er beitt eftir eldgos: hafa dýr inni, hlífa fóðri við (geislavirku) úrfelli eftir því sem hægt er, fá aðgang að fóðri frá ómenguðum eða minna menguðum svæðum. Skjótast þarf að bregðast við vegna fæðu sem fer á markað skömmu eftir úrfelli, sérstaklega mjólk. Lengri tími er til viðbragða gagnvart geislavirkni í kjöti og ýmsum unnum matvælum. Beit eða gjöf lággeislavirks fóðurs vikurnar fyrir slátrun getur skilað miklu. Einnig er hægt að gefa til inntöku efni sem taka til sín geislavirka efnið úr meltingarfærum dýra.
Lokaorð.
Geislavarnir ríkisins er fámenn stofnun sem þó er vel þekkt á alþjóðavísu á sínu sviði. Velferðarráðherra ber fullt traust til stofnunarinnar til að sinna lögbundnu hlutverki sínu að annast öryggisráðstafanir á Íslandi gegn geislun frá geislavirkum efnum og geislatækjum.
Eins og fram hefur komið ráðast niðurstöður úttektar eins og þeirrar sem Norðmenn hafa gert af þeim forsendum sem gefnar eru og óvissa í þeim getur verið mikil.
Velferðarráðherra telur því ekki tilefni til að óska eftir sérstakri skýrslu frá Geislavörnum ríkisins um mat á áhrifum af þessari tilteknu ógn.
140. löggjafarþing 2011–2012.
Þingskjal 881 — 497. mál.
Svar
velferðarráðherra við fyrirspurn Álfheiðar Ingadóttur um hættu
af kjarnorkuslysi í Sellafield.
Öryggisráðstafanir á Íslandi gegn geislun frá geislavirkum efnum og geislatækjum eru í höndum Geislavarna ríkisins en stofnunin er undir yfirstjórn velferðarráðherra og starfar á grundvelli laga nr. 44/2002.
Geislavarnir ríkisins þekkja vel til skýrslu Geislavarna Noregs (Statens strålevern), StrålevernRapport 2010:13, um mögulegar afleiðingar alvarlegs slyss í Sellafield fyrir Noreg og hafa kynnt velferðarráðuneytinu efni hennar.
Í endurvinnslustöðinni í Sellafield er notað kjarnorkueldsneyti leyst upp. Með því er unnt að einangra hágeislavirk efni frá lággeislavirkum og endurnýta sum efni. Hluti þessarar starfsemi er geymsla og vinnsla á hágeislavirkum vökvum. Slysið sem norska skýrslan gengur út frá á því ekki rætur að rekja til reksturs kjarnakljúfs við háan hita og mikinn þrýsting, heldur endurvinnslu notaðs kjarnorkueldsneytis við mun lægri hita og minni þrýsting.
Skýrslan felur ekki í sér áhættumat, en í henni er gengið út frá því að alvarlegt slys verði með þeim afleiðingum að mikið af geislavirkum efnum berist með loftstraumum til Noregs við veðurskilyrði sem þykja líklegust til að hafa hvað alvarlegastar afleiðingar. Í skýrslunni er síðan fjallað um hvaða afleiðingar geislavirka úrfellið getur haft í Noregi.
2. Hefur hættan af geislavirkni á Íslandi vegna slyss eða óhapps í Sellafield verið metin og ef ekki, hyggst ráðherra læra af verklagi Norðmanna og óska eftir því að Geislavarnir ríkisins meti hættuna af óhappi eða slysi í Sellafield fyrir Ísland?
Geislavarnir ríkisins hafa ekki gert sérstaka skýrslu um hugsanlegar afleiðingar slyss í Sellafield, eða á öðrum stöðum, m.a. vegna þess hve mikil óvissa er í þeim forsendum sem slíkt mat byggir á. Geislavarnir ríkisins gáfu hins vegar út skýrslu árið 2010 um viðbúnað við geislavá en þar er fjallað um ýmsar ógnir og á hvaða grunni viðbúnaður og viðbrögð við þeim byggjast. Nú stendur yfir vinna með Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra við að samræma viðbragðsáætlanir við geislavá á því formi sem notað er fyrir aðrar viðbragðsáætlanir. Geislavarnir ríkisins kynntu velferðarráðuneytinu í lok síðasta árs þetta verkefni sem eitt áhersluverkefna þessa árs.
Geislavarnir ríkisins leggja áherslu á að geta með skjótum, skilvirkum hætti brugðist við geislavá og að það sé gert í samræmi við alþjóðleg viðmið og í samvinnu við erlenda sem innlenda aðila. Við skipulag viðbragða við geislavá hefur verið tekið mið af alþjóðlegum viðmiðum, sérstaklega kröfum Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar (IAEA). Sú vinna hefur byggst á mjög nánu samstarfi við aðrar norrænar geislavarnastofnanir og marga innlenda aðila.
Uppbygging viðbúnaðar hjá Geislavörnum ríkisins hefur meðal annars falið í sér uppbyggingu og rekstur rannsóknastofu til mælinga á geislavirkum efnum í umhverfi og matvælum, rekstur sjálfvirkra geislamælistöðva og mjög næmrar stöðvar til að fylgjast með geislavirkum ögnum í svifryki, þeirrar stöðvar sem nam fyrst stöðva í Evrópu geislavirk efni frá Fukushima-slysinu. Þá hefur stofnunin átt þátt í norrænu samstarfi um þróun mælitækni og tekið þátt í alþjóðlegum samanburðarmælingum og rannsóknaverkefnum. Niðurstöður hafa verið birtar í skýrslum og í greinum í ritrýndum vísindaritum þar sem starfsmenn stofnunarinnar hafa verið aðalhöfundar eða meðhöfundar.
Alþjóðleg viðmið og samstarf.
Geislavarnir ríkisins miða viðbúnað sinn við kröfur Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar (IAEA) og það sem miðað er við hjá ríkjum í okkar heimshluta, t.d. ríkjum Evrópusambandsins. Stofnunin hefur átt náið samstarf við aðrar norrænar geislavarnastofnanir á sviði viðbúnaðar, bæði beint og með virkri þátttöku í starfi Norrænna kjarnöryggisrannsókna (NKS). Það starf hefur leitt af sér fjölda samnorrænna úttekta og sameiginlegar ritrýndar vísindagreinar á þessu sviði. Auk þessa hafa Geislavarnir ríkisins átt samstarf á undanförnum árum við National Nuclear Security Administration (NNSA) í Bandaríkjunum, en NNSA leggur vaxandi áherslu á alþjóðlegt samstarf á grunni viðmiða IAEA. Samstarfið felur m.a. í sér aðgang að kerfi Bandaríkjanna til mats á loftdreifingu geislavirkra efna (IXP-NARAC) og einnig að kerfi þar sem helstu sérfræðistofnanir Bandaríkjanna á þessu sviði leggja mat á geislamæligögn sem þeim eru send og miðla niðurstöðum til baka til sendanda á um einni klukkustund. Geislavarnir ríkisins hafa reglulega æft notkun þessara kerfa og m.a. stuðlað að því að það síðara hefur verið nýtt í norrænum æfingum. Þessi samvinna hefur einnig leitt til þess að Geislavarnir ríkisins hafa fengið öflugt geislaskimunarkerfi (SPARCS) sem setja má í flugvél, bíl eða önnur farartæki og nota til að finna og þekkja geislavirk efni. Þetta kerfi var notað í þyrlu Landhelgisgæslunnar við æfingu í júní 2011 með góðum árangri. Um mánaðamótin apríl–maí nk. eru væntanleg til landsins tvö svipuð kerfi til viðbótar auk annars minni búnaðar. Þetta eru sömu kerfi og NNSA notaði á síðasta ári til fyrstu kortlagningar sem birt var opinberlega á dreifingu geislavirkra efna í Japan eftir slysið í Fukushima. Annað þeirra er sérhannað til að meta ský frá geislaslysi. Að þessu leyti eru Geislavarnir ríkisins vel í stakk búnar að gera frummælingar berist fregnir um kjarnorkuslys eða aðra geislavá.
Mat á geislavá.
Mat á áhættu af völdum slyss í Sellafield (og annars staðar) hvílir á fimm þáttum:
1. Forsendum varðandi slysið, hversu mikil losun verður til andrúmslofts og með hvaða hætti.
2. Loftdreifingu efna frá slysstað til þess staðar þar sem áhættan er metin. Hér skiptir fjarlægð miklu, en einnig veðurfræðilegir þættir svo sem vindáttir og úrkoma.
3. Tilfærslu efna eftir úrfelli, frá jarðvegi í landbúnaðarafurðir og frá þeim í fólk, einnig hugsanleg áhrif á aðrar landnytjar. Tilfærslan er mjög háð staðháttum og jarðvegsgerð og því almennt ekki hægt að flytja reynslu á milli landa.
4. Söfnun upplýsinga, mælingum og greiningu. Gæði upplýsinga og gagna skipta miklu máli við að efla traust á aðgerðum innanlands sem utan.
5. Inngripum eða viðbrögðum við slysinu. Skjót viðbrögð sem byggjast á alþjóðlegum viðmiðum skipta hér miklu.
Áhersla í viðbúnaðarstarfi Geislavarna ríkisins varðandi þessa fimm þætti hefur einkum miðast við að:
. (1) stuðla að samhæfingu í forsendum,
. (2) efla samstarf (t.d. við Veðurstofu) um mat loftdreifingar,
. (3) byggja upp þekkingu á íslenskum aðstæðum,
. (4) efla skjótt aðgengi að upplýsingum frá útlöndum og getu til eigin mælinga, einnig samvinnu við túlkun íslenskra gagna,
. (5) geta brugðist skjótt við, hafandi tekið tillit til alþjóðlegra viðmiða eftir því sem við á.
Forsendur vegna dreifingar frá uppsprettu.
Til eru ýmsar aðferðir við að meta geislavá og hafa Geislavarnir ríkisins aðgang að margvíslegum gögnum þar að lútandi, bæði alþjóðlegum (t.d. frá IAEA og OECD/NEA) og norrænum. Stofnunin var ásamt Geislavörnum Noregs leiðandi í norrænu verkefni þar sem gerð var úttekt á áhættuþáttum í rekstri kjarnorkuknúinna skipa og kafbáta og er unnið að samræmdum lýsingum slysa sem hafa má til viðmiðunar í áhættumati eða til að bregðast við vá. Báðir fundir verkefnisins voru haldnir hér á landi að ósk norrænna samstarfsaðila og sá síðari var haldinn með stuðningi Landhelgisgæslunnar. Fulltrúar frá Veðurstofu og Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra tóku einnig þátt í fundunum. Geislavarnir ríkisins taka nú þátt í verkefni þar sem metin verður dreifing og áhrif geislavirkra efna sem dreifast í sjó eftir slys. Stofnunin hefur í alþjóðlegu samstarfi lagt áherslu á mikilvægi þess að sem víðtækust samstaða náist um forsendur þegar áhrif hugsanlegra slysa eru metin og að ljóst sé hverju sinni hvort miðað er við versta hugsanlegt tilvik eða t.d. atvik sem líklegra er að geti komið upp.
Loftdreifing.
Við mat á loftdreifingu geislavirkra efna eiga Geislavarnir ríkisins samstarf við Veðurstofu Íslands, en stofnanirnar hafa lengi unnið saman á þessum vettvangi innan lands sem utan (t.d. innan norræns samstarfs). Við geislavá yrði leitað til Veðurstofunnar varðandi túlkun og öflun veðurgagna. Geislavarnir ríkisins hafa einnig aðgang að ýmsum sérhæfðum kerfum til mats á loftdreifingu geislavirkra efna, t.d. IXP-NARAC. Notendur geta gert einfalt staðbundið mat sjálfir en við mat á raunverulegri vá er kerfinu stýrt af sérfræðingum og nákvæmara líkan notað. Auk vinda hefur úrkoma mikil áhrif á loftdreifingu efna. Úrkoma á geislavirk efni áður en þau berast til landsins skolar þeim niður og dregur úr áhrifunum, úrkoma eftir að þau berast til Íslands eykur hins vegar áhrifin.
Tilfærsla efna eftir úrfelli.
Geislavirk efni geta haft áhrif með ýmsum hætti eftir að þau hafa fallið til jarðar. Heilsufarsleg áhrif ráðast m.a. af gróðurfari, landnytjum, ástandi gróðurs (sumar/vetur), uppsöfnunaráhrifum (t.d. efni sem berast í fisk í litlu vatni með stórt vatnasvið) og jarðvegsgerð. Efnin geta einnig haft efnahagsleg áhrif t.d á ferðamennsku og útflutning þótt heilsufarsleg áhrif séu lítil.
Lykilþáttur í mati heilsufarslegra áhrifa úrfellis í norsku skýrslunni er hversu mikið af geislavirkum efnum berst í ýmsar landbúnaðarafurðir í kjölfar gefins úrfellis. Þetta hlutfall er kallað T ag og er fengið úr alþjóðlegum samantektum, einkum á vegum IAEA. Geislavarnir ríkisins sáu um ritstjórn þess kafla sem fjallaði um samantekt T ag-gilda á norðurslóðum í nýlegri samantekt IAEA, sem vísað er til í norsku skýrslunni. Mikill breytileiki er í gögnum og því verður mat ætíð ónákvæmt. Hluti þessara gilda er fenginn úr samnorrænum rannsóknum og hluti úr rannsóknum sem gerðar voru í Noregi, sérstaklega í kjölfar Tsjernóbyl- slyssins. Aðstæður á Íslandi eru hins vegar í mörgu frábrugðnar því sem gerist í grannlöndum okkar. Margt í búskaparháttum, landnytjum, gróðurfari og veðurfari er öðruvísi, en það er ekki síst jarðvegurinn sem gerir það að verkum að langtímaáhrif af slysi geta orðið önnur hér en vænta mætti af reynslu annarra. Íslenski eldfjallajarðvegurinn hefur aðrar leirtegundir en jarðvegur meginlandsins, hann bindur geislavirk efni (sérstaklega sesín-137) ekki eins vel, þannig að þau verða aðgengileg gróðri til upptöku. Afleiðingar í norsku skýrslunni taka töluvert mið af vistkerfi skógar (dýr, sveppir og ber) sem á ekki við hérlendis. Þessi vistkerfi eru almennt viðkvæmari gagnvart geislavirku úrfelli en venjuleg landbúnaðarsvæði. Það eru helst mjólk og lambakjöt sem eru sambærilegar afurðir hérlendis. Í janúar birtist vísindagrein byggð á rannsóknum Geislavarna ríkisins á tilfærslu sesíns-137 úr jarðvegi í mjólk. Í greininni kemur fram að upphaflegur styrkur eftir úrfelli getur verið svipaður og mundi sjást í grannlöndum okkar, en styrkur þess hefur minnkað hægar en algengt er annars staðar og að áhrifa úrfellis mundi því gæta lengur. Samanburður á gögnum í norsku skýrslunni og niðurstöðum hérlendis sýnir að áhrif sambærilegs úrfellis geta verið svipuð, en óvissa í mati og samanburði er mikil, bæði vegna óvissu í gögnum og fjölbreytileika staðhátta og landnýtingar.
Dæmi um niðurstöðu rannsókna og mat á áhrifum úrfellis.
Í norsku skýrslunni er gengið út frá að verulegur hluti efna frá slysinu berist til Noregs. Fjarlægð frá Sellafield til Íslands er mun meiri en til nálægasta hluta Noregs og veldur það meiri þynningu efna. Magn geislavirkra efna er mælt með einingunni Bq. Sé gert ráð fyrir að úrfelli sé 10 kBq/m af sesín-137 hérlendis mætti búast við að styrkur þess í mjólk væri 30–100 Bq/kg í upphafi og mundi rýrna um helming á 2–5 árum, eftir aðstæðum. Geislaálag af völdum neyslu þessarar mjólkur í eitt ár, miðað er við að árleg neysla mjólkur og mjólkurafurða sé 142 kg á mann, væri þá um 0,05–0,2 millisívert, en millisívert er eining fyrir geislaálag, sem er áhætta af völdum geislunar. Til viðmiðunar má nefna að náttúrulegt geislaálag á Íslandi er um 1 millisívert á ári og í Skandinavíu er það 3–5 sinnum hærra (vegna mismunar berggrunns). Hámarksviðmið í mjólk sem vísað er til í norsku skýrslunni er 370 Bq/kg. Til lengri tíma, t.d. 40 árum síðar, mætti búast við að hlutfallsleg tilfærsla úr jarðvegi í mjólk væri komin niður í um 1/ 10af því sem hún var í upphafi. Styrkur sesíns í mjólk gæti verið 1–3 Bq/kg og rýrnunin væri mun hægari, eða um helming á 13,5 árum á Norðurlandi og á 10,5 árum á Suðurlandi. Við aðrar forsendur um úrfelli mundu magntölur breytast hlutfallslega. Lítið hefur verið birt í vísindaritum af sambærilegum gildum löngu eftir úrfelli, íslensku gildin sýna þó meiri tilfærslu í mjólk en almennt er annars staðar þó að finna megi viss svæði þar sem ástand er svipað. Áhrif úrfellis mundu því vara lengur en víðast annars staðar. Hafa ber í huga að fyrrgreind gildi gera ekki ráð fyrir neinu inngripi til að draga úr styrk sesíns í mjólk. Unnt er að grípa til ýmissa ráða, svo sem með breyttri fóðurgjöf og plægingu. Norska skýrslan bendir á að mjólkurframleiðsla þar sé ekki eins viðkvæm gagnvart geislavirku úrfelli og ýmsar aðrar tegundir landbúnaðar.
Söfnun upplýsinga, mælingar og greining.
Geislavarnir ríkisins hafa aðgang að ýmsum alþjóðlegum viðvörunarkerfum sem gefa upplýsingar með margvíslegum hætti. Norðurlönd skiptast á upplýsingum um leið og grunur vaknar um geislavá. Ísland á einnig aðild að miðlun Evrópusambandsins um geislavá, þótt það eigi ekki aðild að núverandi boðkerfi ESB (unnið er að endurbótum á kerfinu og stefnt er að þátttöku Íslands í endurbættu kerfi). IAEA dreifir án tafar upplýsingum sem stofnunin fær frá aðildarríkjum. Geislavarnir ríkisins miðla niðurstöðum frá geislamælistöðvum til rannsóknamiðstöðvar ESB og fá á móti rauntímaaðgang að mæliniðurstöðum annarra ríkja (EURDEP). Geislavarnir ríkisins starfrækja mælistöð fyrir geislavirkni í svifryki fyrir CTBTO (Preparatory Commission for the comprehensive nuclear-test-ban treaty organisation) og fá sem rekstraraðili og gagnamiðstöð Íslands aðgang að niðurstöðum mælistöðva alls staðar annars staðar í hnattrænu neti stofnunarinnar. Ef slys yrði í Sellafield, þaðan sem umtalsvert magn geislavirkra efna bærist til suðvesturhluta Íslands, færi sjálfkrafa af stað greining á uppruna og magni viðkomandi efna, í samstarfi við WMO (World Meteorological Organization) og yrði þá byggt á öllum tiltækum veðurfarslegum raungögnum.
Vakni grunur um að geislavirkt ský sé á leið til landsins hefur stofnunin ýmsar leiðir til að kanna hvort svo sé. Auk almenns aðgangs að mæligögnum í EURDEP og CTBTO má einnig fá niðurstöður úr sjálfvirkum mælistöðvum sem Danir starfrækja á Grænlandi og í Færeyjum. Fljúga má með næm geislaskimunarkerfi til móts við skýið, meta magn og gerð geislavirkra efna í því og hversu hátt skýið er. Auk prófunar á notkun skimunarkerfis í þyrlu Landhelgisgæslunnar í æfingu í fyrra hefur slíkt kerfi verið prófað í flugvél Ísavía, auðvelt er einnig að setja það í aðrar vélar. Geislavarnir ríkisins hafa nú eitt kerfi, tvö önnur bætast við um mánaðamótin apríl/maí 2012.
Auk þeirra fimm sjálfvirku geislamælistöðva sem Geislavarnir ríkisins reka getur stofnunin bætt við ýmiss konar rauntímamælingum til að fylgjast með geislavirku skýi sem kann að nálgast landið. Eftir úrfelli mundi áhersla vera á skjóta kortlagningu úr lofti og af jörðu með fyrrgreindum geislaskimunarkerfum og söfnun loftsýna á áhættustöðum, sérstaklega ef hætta er á að geislavirkt joð berist. Geislavarnir ríkisins hafa nákvæman færanlegan geislarófsmæli sem unnt er að nota til að þekkja hvaða efni eru í úrfellinu og hversu mikið er af þeim. Unnt væri t.d. að mæla nokkur mjólkursýni á klukkustund frá bæjum á helstu áhættusvæðum til að kanna hvort einhvers staðar væri um staðbundin há gildi að ræða, einfalt og fljótlegt væri að mæla mjólk frá mjólkurbúum.
Geislavarnir ríkisins hafa ennfremur sérútbúna rannsóknastofu í Reykjavík, með sams konar geislamælibúnaði og notaður eru á öðrum sambærilegum stofnunum erlendis. Sá búnaður sem stofnunin hefur mundi duga til frummats ástands. Geislavarnir ríkisins geta leitað til annarra norrænna stofnana varðandi mælingar á sérhæfðum sýnum eða ef magn verður mikið. Þá er einnig unnt að fara fram á aðstoð fyrir milligöngu IAEA, eins og gert er ráð fyrir í alþjóðlegum samningum sem Ísland er aðili að ef um alvarleg atvik er að ræða.
Inngrip.
Unnt er að draga úr áhrifum geislavirks úrfellis með ýmiss konar gagnaðgerðum. Norðmenn hafa varið verulegu fé til virkrar þátttöku í starfi Evrópusambandsins á þessu sviði svo sem gerðar handbóka um takmörkun afleiðinga. Ísland hefur ekki tekið þátt í þessu starfi en Geislavarnir ríkisins hafa aðgang að handbókum og öðrum afurðum þess. Fara má ýmsar leiðir í inngripum, mest traust fæst þó með því að nota handbækur með aðferðum sem almenn samstaða er um að virki vel. Viðbragðsáætlanir Geislavarna ríkisins leggja því áherslu á að mið sé tekið af slíkum handbókum.
Inngrip vegna geislavirks úrfellis geta falið í sér einföld skref, sambærileg þeim sem t.d. er beitt eftir eldgos: hafa dýr inni, hlífa fóðri við (geislavirku) úrfelli eftir því sem hægt er, fá aðgang að fóðri frá ómenguðum eða minna menguðum svæðum. Skjótast þarf að bregðast við vegna fæðu sem fer á markað skömmu eftir úrfelli, sérstaklega mjólk. Lengri tími er til viðbragða gagnvart geislavirkni í kjöti og ýmsum unnum matvælum. Beit eða gjöf lággeislavirks fóðurs vikurnar fyrir slátrun getur skilað miklu. Einnig er hægt að gefa til inntöku efni sem taka til sín geislavirka efnið úr meltingarfærum dýra.
Lokaorð.
Geislavarnir ríkisins er fámenn stofnun sem þó er vel þekkt á alþjóðavísu á sínu sviði. Velferðarráðherra ber fullt traust til stofnunarinnar til að sinna lögbundnu hlutverki sínu að annast öryggisráðstafanir á Íslandi gegn geislun frá geislavirkum efnum og geislatækjum.
Eins og fram hefur komið ráðast niðurstöður úttektar eins og þeirrar sem Norðmenn hafa gert af þeim forsendum sem gefnar eru og óvissa í þeim getur verið mikil.
Velferðarráðherra telur því ekki tilefni til að óska eftir sérstakri skýrslu frá Geislavörnum ríkisins um mat á áhrifum af þessari tilteknu ógn.
