Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect. Ferill 820. máls.
140. löggjafarþing 2011–2012.
Þingskjal 1469 — 820. mál.
Helstu niðurstöður.
Tekjur ríkissjóðs.
Innheimtar tekjur ríkissjóðs eru yfir áætlun í heild sinni hvort sem litið er til fyrstu þriggja eða fjögurra mánaða ársins. Sú niðurstaða er í góðu samræmi við endurskoðun Hagstofunnar til hækkunar á forsendum um eftirspurn eftir vinnuafli og launaþróun á árinu.
Útgjöld ríkissjóðs.
Rekstrarkostnaður er umfram áætlanir fjárlaga, en tilfærslur og stofnkostnaður er innan marka.
Vísbendingar eru um að bæði rekstrarkostnaður og tilfærslur verði umfram fjárlög í árslok.
Til þess að fjárlaganefnd geti rækt eftirlitshlutverk sitt er nauðsynlegt að bæta verklag við mánaðardreifingu fjárheimilda, sérstaklega vegna tilfærsluliða og stofnkostnaðar innan ársins.
Rekstraráætlanir.
Nauðsynlegt er að stærri ráðuneytin fari yfir og samþykki rekstraráætlanir stofnana fyrr en verið hefur fram til þessa.
Fjárhagsveikleikar.
Velferðar-, innanríkis- og mennta- og menningarmálaráðuneyti hafa ekki brugðist með fullnægjandi hætti við þeim fjárhagsveikleikum sem upp hafa komið á árinu. Veikleikar í framkvæmd fjárlaga hjá öðrum ráðuneytum eru minni.
Inngangur.
Fjárlaganefnd hefur tekið saman eftirfarandi greinargerð þar sem gerð er grein fyrir fjárhagsstöðu A-hluta ríkissjóðs með sérstakri áherslu á útgjöldin og þá liði þar sem sýnt þykir að gjöldin gætu orðið umfram fjárheimildir ef ekki er gripið til aðgerða. Einnig er farið yfir helstu tekjuliði ríkisins.
Nú er fjórða ár frá bankahruninu með tilheyrandi aðhaldsaðgerðum í ríkisfjármálum vegna alvarlegrar stöðu ríkissjóðs í kjölfar hrunsins og litlar líkur á raunaukningu fjárheimilda á næstu árum. Brýnt er að allir sem koma að ríkisfjármálum séu samstíga í því verkefni að forsendur fjárlaga gangi eftir. Fjárlaganefnd hefur lagt meiri áherslu á framkvæmd fjárlaga vegna yfirstandandi árs heldur en verið hefur á undanförnum árum.
Greinargerðin byggist á uppfærðu uppgjöri Fjársýslu ríkisins fyrir tímabilið janúar til mars og greiningu fjármálaráðuneytisins á þeim gögnum. Einnig er byggt á sérstöku veikleikamati sem fjármálaráðuneytið tók saman á grundvelli upplýsinga frá öllum ráðuneytum í ársbyrjun og það mat hefur nú verið uppfært. Loks er byggt á greinargerðum og ábendingum Ríkisendurskoðunar sem hefur sérstaklega fylgst með samþykkt og skráningu rekstraráætlana. Þá hefur fjárlaganefnd í tvígang kallað á sinn fund ýmist ráðherra eða embættismenn þriggja umfangsmestu ráðuneytanna og frá umhverfisráðuneytinu, auk þess að funda með bæði fjármálaráðuneyti og Ríkisendurskoðun í þessu skyni. Þá hefur nefndin kallað eftir minnisblöðum frá áðurnefndum ráðuneytum vegna fjárhagsveikleika yfirstandandi árs. Einnig kallaði nefndin Framkvæmdasýslu ríkisins á sinn fund til þess að fara yfir eftirlit og ábyrgð vegna opinberra framkvæmda og hugsanlegar brotalamir í þeim efnum.
Umfjöllun um horfur í ríkistekjum byggist nær alfarið á greiningu fjármálaráðuneytisins á bráðabirgðauppgjöri fyrir fyrsta ársfjórðung 2012, auk vísbendinga um þróunina í aprílmánuði.
Tekjur ríkissjóðs.
Innheimtar tekjur ríkissjóðs námu 122,1 ma.kr. á fyrsta ársfjórðungi sem er 4,5 ma.kr. eða 3,8% yfir tekjuáætlun fjárlaga og 8,0% aukning miðað sama tímabil á síðasta ári. Hafa ber í huga að frávik einstakra liða frá áætlun geta verið umtalsverð og í einhverjum tilfellum ómarktæk á fyrstu mánuðum ársins. Frávik frá mánaðarlegri áætlun geta stafað af því að forsendur áætlunarinnar yfir lengra tímabil séu óraunhæfar eða því að dreifingin niður á mánuði sé önnur en áætlað var. Hið síðarnefnda getur einkum átt sér stað þegar uppgjörstímabil er lengra en einn mánuður, þegar gjalddagi og eindagi eru ekki í sama mánuði eða þegar óreglulegir liðir vega þungt. Reynslan er því sú að frávik frá áætlun eru mest í upphafi ársins og minnka eftir því sem líður á árið og gagnatímabilið lengist. Álagning fyrra árs liggur fyrir í júlímánuði og á sama tíma mun innheimtan í ár gefa mjög góðar vísbendingar um útkomu ársins í heild.
Ríkistekjur janúar – mars.
Skatttekjur og tryggingagjöld námu 113,3 ma.kr. á tímabilinu sem er 2,8% yfir tekjuáætlun og jukust um 8,3% á milli ára. Þar af nam tekjuskattur einstaklinga 27,5 ma.kr. sem er 9,5% yfir áætlun og 17,3% aukning á milli ára. Samanlögð skil launagreiðenda á bæði tekjuskatti og útsvari jukust um rúm 17% á milli ára. Skattstofn tekjuskatts hefur því styrkst umtalsvert á undanförnum mánuðum jafnvel þótt hluta þessarar aukningar megi rekja til kjarasamninga sem tóku gildi síðasta sumar. Tekjuskattur lögaðila nam 7,4 ma.kr. á fyrstu þremur mánuðum ársins sem er ríflega 4,5 ma.kr. hærri fjárhæð en reiknað var með í tekjuáætlun. Þetta mikla frávik skýrist m.a. af því að uppgjör vegna fyrri ára leiddu til mikilla viðbótargreiðslna en slík uppgjör geta ýmist leitt til inn- eða útgreiðslna fyrir ríkissjóð. Samanlagt námu þessar óreglulegu innborganir um 2,9 ma.kr. og koma til með að hækka tekjur yfirstandandi árs sem því nemur.
Fjármagnstekjuskattur skilaði 11,3 ma.kr. á tímabilinu sem er 3,2 ma.kr. undir áætlun. Áætlunin gerir ráð fyrir að stór hluti innheimts fjármagnstekjuskatts verði endurgreiddur til lögaðila þegar endanleg skattálagning liggur fyrir nú í sumar. Innheimta fjármagnstekjuskatts og tekjuskatts lögaðila sveiflast meira milli ára heldur en flestir aðrir tekjuliðir.
Tekjur af tryggingagjöldum námu 16,1 ma.kr. á fyrstu þremur mánuðum ársins sem er 1,1 ma.kr. yfir áætlun. Heildarlaunastofn janúar – mars er rúmum 12% hærri í ár en í fyrra sem er nokkru meiri vöxtur en reiknað var með við gerð tekjuáætlunar og kemur þessi þróun einnig fram í endurskoðaðri spá Hagstofu frá mars sl. um launaþróunina á árinu. Á móti vegur að tryggingagjald lækkaði um tæp 10% á milli ára, í samræmi við spá um minna atvinnuleysi. Gjaldið fór úr 8,65% í 7,79% á þessu ári. Þar með hækkar innheimt fjárhæð aðeins um 0,5 ma.kr. milli ára.
Tekjur af eignarsköttum, að frátalinni sérstakri greiðslu lífeyrissjóðanna, voru nokkru minni en áætlað var. Þannig voru auðlegðar- og erfðafjárskattur undir áætlun en stimpilgjöld yfir áætlun. Sérstakt gjald á lífeyrissjóði, sem einnig er flokkað sem eignarskattur, skilaði 1,4 ma.kr. á fyrstu þremur mánuðum ársins. Ekki hafði verið reiknað með þessari fjárhæð í tekjuáætlun á fyrsta ársfjórðungi 2012, heldur í tekjuáætlun síðasta árs. Gjalddagi greiðslunnar var í árslok 2011 en eindagi nokkrum vikum síðar.
Tekjur af sköttum á vöru og þjónustu námu 44,8 ma.kr. á fyrsta ársfjórðungi sem er 6,1% eða 2,9 ma.kr. minna en áætlað var. Frávikið skýrist nær eingöngu af minni virðisaukaskatti en áætlað var því aðrir liðir óbeinna skatta voru samanlagt í takt við áætlanir. Ef litið er til fjögurra mánaða meðaltals nemur uppsöfnuð hækkun innheimtra tekna af sköttum á vöru og þjónustu 8,8% umfram verðlagsbreytingar.
Tekjur af virðisaukaskatti, sem er stærsti einstaki liður veltuskatta, námu alls 27,5 ma.kr. sem er 3,1 ma.kr. undir áætlun en jukust um 3% á milli ára. Frávikið má alfarið rekja til minni innheimtu í mars en áætlanir gerðu ráð fyrir enda var innheimta skattsins vel yfir áætlun í janúar og febrúar. Þess ber að geta að þetta neikvæða frávik gekk til baka í aprílmánuði og nú virðist sem áætlun fjárlaga um tekjur vegna virðisaukaskatts sé að ganga eftir. Ljóst er að innheimtutölur sveiflast talsvert milli mánaða, einkum vegna endurgreiðslna innskatts, og þær eru því ekki endilega til marks um meiri eða minni skattstofn en í forsendum tekjuáætlunar.
Aðrir veigamiklir liðir meðal óbeinna skatta eru vörugjöld af ökutækjum, bensíni og olíu, áfengisgjöld, tóbaksgjöld og bifreiðagjöld. Af þessum liðum jukust vörugjöld af ökutækjum mest á milli ára eða um tæplega 87% enda hefur innflutningur bifreiða aukist verulega síðastliðin missiri. Vörugjöld af bensíni og olíu jukust lítillega á milli ára og námu samanlagt 4,0 ma.kr. sem er lítillega undir áætlun. Þar af námu tekjur af olíugjaldi 1,4 ma.kr. og af bensíngjöldum 2,6 ma.kr. Tekjur af tóbaksgjaldi námu 1,2 ma.kr. á fyrstu þremur mánuðum ársins sem er 3,4% samdráttur á milli ára en þó í samræmi við tekjuáætlun. Tölur um tóbakssölu sýna að skattstofn tóbaksgjalds hefur dregist nokkuð saman á milli ára. Þannig hefur sala neftóbaks dregist saman um 8,3%, vindla um 5,0% og vindlinga um 8,7%. Tekjur af áfengisgjaldi námu 2,4 ma.kr. á fyrsta ársfjórðungi sem er 25% aukning á milli ára og 0,3 ma.kr. yfir áætlun. Tölur um sölu áfengis benda til þess að skattstofn áfengisgjalds hafi aukist um tæplega 4% á milli ára.
Aðrar tekjur ríkissjóðs námu alls 7,6 ma.kr. á fyrstu þremur mánuðum ársins sem er 0,4 ma.kr. yfir áætlun. Þar af námu vaxtatekjur 4,7 ma.kr. sem er 0,1 ma.kr. yfir áætlun. Loks námu tekjur af sölu eigna 1,2 ma.kr. sem er 1,1 ma.kr. yfir áætlun. Það frávik skýrist af 1 ma.kr. hlutdeild ríkissjóðs í hagnaði af fyrstu gjaldeyrisútboðum Seðlabankans sem haldin voru sumarið 2011 og í febrúar 2012.
Ríkistekjur janúar – apríl.
Vísbendingar um innheimtu í aprílmánuði benda til þess að virðisaukaskattur sé í samræmi við áætlun og sama á við um aðra veigamikla tekjuliði. Þá eru bæði tekjuskattur einstaklinga og tryggingagjald áfram talsvert yfir áætlun. Það er í samræmi við endurskoðun Hagstofunnar á launaþróun og vinnuaflseftirspurn. Á móti vegur að fjármagnstekjuskattur skilar minna en að var stefnt.
Í heildina eru tekjurnar 167,5 ma.kr. eftir apríl og 14,7 ma.kr. umfram áætlun fjárlaga. Meginbreytingin frá marsuppgjöri liggur í því að nú er innheimta virðisaukaskatts í samræmi við áætlanir auk þess sem skattar á tekjur og hagnað halda áfram að innheimtast umfram áætlanir.
Gjöld ríkissjóðs.
Rekstrarhalli fyrri ára.
Ríkisendurskoðun hefur bent á að í árslok 2011 voru margir fjárlagaliðir með neikvæða stöðu sem færðist til yfirstandandi árs og í nokkrum tilfellum er fyrirséð að ekki verður að fullu unnið á þeim fjárhagsvanda á einu ári. Þær stofnanir þar sem þetta vegur einna þyngst eru 19 talsins hjá fjórum ráðuneytum, mennta- og menningarmálaráðuneyti, innanríkisráðuneyti, velferðarráðuneyti og umhverfisráðuneyti. Þyngst vegur 3 ma.kr. skuld Landspítalans, sem myndaðist árin 2008 og 2009, en undanfarin tvö ár hefur tekist að halda rekstrinum innan heimilda án aukafjárveitinga sem voru nánast árlegar áður fyrr. Sama á við um nokkra aðra liði, svo sem embætti lögreglustjórans á Suðurnesjum sem hefur verið rekið innan ramma fjárlaga í þrjú ár samfleytt en uppsafnaður halli fyrri ára nemur engu að síður um 140 m.kr.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana.
Samkvæmt reglugerð um framkvæmd fjárlaga skal skila áætlunum til ráðuneyta fyrir áramót og ráðuneytunum ber að staðfesta þær fyrir miðjan janúarmánuð ár hvert. Ríkisendurskoðun tók saman upplýsingar um skil áætlana sem miðast við framangreind tímamörk og bar saman við sambærilegar upplýsingar árið 2009. Ráðuneytin hafa skilgreint að alls séu 206 liðir í fjárlögum 2012 sem eiga að skila rekstraráætlun. Þeir voru 217 talsins árið 2009. Fækkunin skýrist af sameiningu stofnana.
Eins og fram kemur í töflunni hafa skil batnað töluvert frá árinu 2009. Þess ber að geta að sökum bankahrunsins voru rekstraráætlanir ársins 2009 samþykktar óvenju seint. Ríkisendurskoðun kannaði sérstaklega skil, skráningar og samþykktir áætlana árin 2003 og 2008 en þær eru ekki að fullu sambærilegar. Helstu niðurstöður benda þó til þess að staða þessara mála sé svipuð á yfirstandandi ári eins og árið 2008 en miklu mun betri heldur en árið 2003, enda hefur fjármálastjórn ráðuneytanna verið styrkt verulega frá þeim tíma.
Engu síður er staða mála ófullnægjandi hjá nokkrum ráðuneytum, en eins og fram kemur í töflunni þá var ekki búið að samþykkja neina áætlun hjá mennta- og menningarmálaráðuneyti, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti, velferðarráðuneyti eða umhverfisráðuneyti á tilskildum tíma. Flestar áætlanir mennta- og menningarmálaráðuneytis og umhverfisráðuneytis voru samþykktar skömmu síðar. Fjárlaganefnd kannaði samþykkt áætlana miðað við 20. apríl og í ljós kom að enn eru ósamþykktar rekstraráætlanir hjá 12 stofnunum sem heyra undir sex ráðuneyti og er það óviðunandi staða.
Nauðsynlegt er að bæði fjármálaráðuneyti og önnur ráðuneyti bæti dreifingu fjárheimilda og áætlanagerð tilfærsluliða, of algengt er að staðan í bókhaldi gefi ekki rétta mynd af raunverulegi fjárhagsstöðu viðkomandi tilfærsluliðar. Sama á við um marga stofnkostnaðarliði. Aftur á móti byggjast áætlanir um rekstrargjöld stofnana í flestum tilfellum ýmist á dreifingu rekstraráætlana eða raunútgjalda ársins á undan.
Rekstrargjöld ráðuneyta.
Framsetning ríkisútgjalda er birt hér með hagrænum hætti, þ.e. launagjöld og annar rekstrarkostnaður ráðuneyta og stofnana að frádregnum sértekjum eru birt sérstaklega og aðgreind frá viðhalds- og stofnkostnaði. Þá eru rekstrar- og neyslutilfærslur, þ.e. framlög til einstaklinga og félaga utan ríkisins, svo sem bætur almannatrygginga, einnig aðgreindar frá rekstrarkostnaði. 1
Hagræn skipting gjalda janúar – mars.
Með því að skilja rekstrargjöld frá öðrum ríkisútgjöldum fæst betri mynd af því hvert stefnir í ríkisútgjöldum heldur en ef eingöngu er byggt á heildartölum. Fram kemur í töflunni að heildargjöldin eru nærri 2,6 ma.kr. innan heimilda fjárlaga. Það gefur þó ekki vísbendingar um að endanleg útgjöld ársins verði innan ramma fjárlaga. Gjöldin eru innan heimilda í stofnkostnaði og tilfærslum en að öllu jöfnu má gera ráð fyrir að það jafnist þegar líður á árið, sérstaklega tilfærslurnar. Raunar eru vísbendingar um að þær verði umfram fjárlög eins og nánar verður vikið að síðar. Fjárheimildirnar byggjast á dreifingu fjárlaga á mánuði ársins, en ekki hefur verið tekið tillit til halla eða inneignar frá fyrra ári.
Fjárhagsstaðan er því lakari en heildarfrávikið bendir til, rekstrargjöldin eru tæpum 1,7 ma.kr. umfram heimildir en það frávik skiptist mjög misjafnlega á einstök ráðuneyti.
Eftirfarandi er umfjöllun um rekstrargjöld, rekstraráætlanir og fjárhagsveikleika einstakra ráðuneyta.
Æðsta stjórn ríkisins.
Rekstrargjöldin eru 997 m.kr. og eru 120 m.kr. umfram áætlun fjárlaga. Þá hækka gjöldin um 174 m.kr. eða 21% milli ára þrátt fyrir að 45 m.kr. gjöld vegna stjórnlagaþings falli niður.
Halli kemur fram hjá Alþingi, 30 m.kr., og 22 m.kr. hjá rannsóknarnefndum Alþingis, 21 m.kr. vegna ríkisstjórnarinnar og 19 m.kr. hjá Ríkisendurskoðun. Frávik rannsóknarnefndanna er hlutfallslega mest, eða 64%.
Forsætisráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 148 m.kr. og eru því sem næst í samræmi við áætlun fjárlaga. Um 13 m.kr. inneign er á ýmsum verkefnum ráðuneytisins en á móti vegur 16 m.kr. rekstrarhalli Þjóðgarðsins á Þingvöllum. Aðrir liðir eru í jafnvægi.
Í heild eru gjöldin óbreytt frá fyrra ári. Lækkun á ýmsum verkefnum og fasteignum forsætisráðuneytisins vegur upp á móti lítils háttar hækkun annarra fjárlagaliða.
Að áliti fjármálaráðuneytis eru engir sérstakir fjárhagsveikleikar til staðar innan ársins.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana er til fyrirmyndar hjá forsætisráðuneytinu og stofnunum þess.
Rekstrargjöld ráðuneyta janúar – mars.
Mennta- og menningarmálaráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 10.719 m.kr. og í heild 129 m.kr. innan áætlunar eða 1,2%. Gjöldin hækka um 914 m.kr. eða 9% á milli ára.
Háskólar eru 492 m.kr. innan heimilda þrátt fyrir að landbúnaðarháskólarnir tveir séu með samtals 85 m.kr. halla. Fjárhagsstaða Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri er jákvæð. Framhaldsskólar eru með 226 m.kr. halla og nokkrir þeirra eru á veikleikalista. Safnastofnanir eru með 115 m.kr. halla og ein þeirra á veikleikalista. Önnur frávik eru minni.
Að áliti fjármálaráðuneytis er óleystur fjárhagsvandi hjá sjö stofnunum. Þær eru: Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri, Hólaskóli, Menntaskólinn á Akureyri, Menntaskólinn á Ísafirði, Fjölbrautaskólinn við Ármúla og Listasafn Íslands. Samanburður fjárlaganefndar á fjárheimildum og útgjöldum einstakra stofnana bendir til þess að ástæða sé til þess að fleiri stofnanir ættu heima á veikleikalista. Að auki hefur Ríkisendurskoðun bent á að óleystur er eldri rekstrarhalli hjá þremur þessara stofnana.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana þarfnast endurbóta, nauðsynlegt er að ráðuneyti flýti yfirferð og samþykkt frá því sem verið hefur fram til þessa.
Utanríkisráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 1.358 m.kr. sem er 23 m.kr. eða 2% umfram áætlun. Hækkun frá fyrra ári nemur 22%. Hækkunin kemur að mestu fram hjá aðalskrifstofunni og Þýðingamiðstöð ráðuneytisins.
Umframgjöld aðalskrifstofu nema 64 m.kr. en á móti vegur inneign hjá Þróunarsamvinnustofnun Íslands.
Að áliti fjármálaráðuneytis eru engir sérstakir fjárhagsveikleikar til staðar innan ársins.
Bæta má skil, samþykkt og skráningu rekstraráætlana frá því sem verið hefur, en aðeins fimm stofnanir heyra undir ráðuneytið.
Landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 1.118 m.kr. og 20 m.kr. eða 2% umfram áætlun. Hækkun frá fyrra ári nemur 11% og kemur helst fram hjá Fiskistofu, Matvælastofnun og Hafrannsóknastofnuninni.
Umframgjöld eru mest 33 m.kr. hjá Matvælastofnun, 30 m.kr. vegna bygginga rannsóknastofnana sjávarútvegsins, 20 m.kr. hjá Hafrannsóknastofnuninni og 18 m.kr. hjá Fiskistofu. Á móti vegur 50 m.kr. inneign vegna matvælarannsókna og 39 m.kr. á lið rannsókna háskóla í þágu landbúnaðar.
Að áliti fjármálaráðuneytis er óleystur fjárhagsveikleiki hjá Matvælastofnun auk þess sem ekki var áætlað fyrir biðlaunum vegna niðurlagningar Hagþjónustu landbúnaðarins, eins og vera bar.
Bæta má skil, samþykkt og skráningu rekstraráætlana, nauðsynlegt er að ráðuneyti flýti yfirferð og samþykkt frá því sem verið hefur fram til þessa.
Innanríkisráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 8.522 m.kr. og samtals 979 m.kr. eða 13% umfram áætlun fjárlaga. Hækkun milli ára er 14% og kemur mest fram hjá Vegagerðinni, 426 m.kr., og 332 m.kr. hjá löggæslustofnunum og öryggismálum.
Umframgjöldin vega langþyngst hjá Vegagerðinni, eða 495 m.kr. sem einkum skýrist af mun meiri snjómokstri og annarri vetrarþjónustu en áætlað var. Þá nema umframgjöld dómsmála 166 m.kr. og löggæslustofnana 116 m.kr. Margar stofnanir ráðuneytisins eru að nýta uppsafnaðar inneignir fyrri ára og skýrir það hluta umframgjaldanna nú, en bendir til þess að grípa þurfi til aðgerða til að minnka útgjöld á næsta ári.
Að áliti fjármálaráðuneytis er óleystur fjárhagsveikleiki hjá tíu fjárlagaliðum. Þeir eru: héraðsdómstólar, málskostnaður í opinberum málum, opinber réttaraðstoð, bætur brotaþola, viðbótartryggingar lögreglumanna, hælisleitendur, sýslumaðurinn í Borgarnesi, Vegagerðin, þjóðkirkjan og Þjóðskrá Íslands.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana er viðunandi en má bæta og flýta frá því sem nú er.
Velferðarráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 24.336 m.kr. og 142 m.kr. eða tæplega 1% innan áætlunar fjárlaga. Hækkun frá fyrra ári er rúm 5%. Hlutfallslega er mesta hækkunin milli ára til hjúkrunar- og dvalarheimila.
Helstu málaflokkar ráðuneytisins eru í heildina með útgjöld í samræmi við heimildir, nema vinnumál þar sem umframgjöld nema 180 m.kr. Engu síður koma umframgjöld fram hjá mörgum stofnunum. Þar munar mestu um: Ábyrgðasjóð launa 70 m.kr., 29 m.kr. hjá Sólvangi, 53 m.kr. hjá umboðsmanni skuldara og 30 m.kr. hjá Tryggingastofnun ríkisins. Á móti vega inneignir, t.d. hjá flestum hjúkrunarheimilum sem samtals eru 219 m.kr. innan fjárheimilda. Þá nemur inneign Landspítalans 75 m.kr. og 54 m.kr. inneign er vegna sjúkraflutninga.
Að áliti fjármálaráðuneytis er óleystur fjárhagsveikleiki á fimm liðum. Þeir eru: aðalskrifstofa ráðuneytisins, sjúkratryggingar, Landspítali, Sólvangur og Atvinnuleysistryggingasjóður. Samanburður fjárlaganefndar á útgjöldum og heimildum bendir til þess að fleiri stofnanir ættu heima á veikleikalista.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana þarfnast verulegra endurbóta, áætlanir berast ráðuneytinu seint og eru samþykktar seinna en gert er ráð fyrir í reglugerð um framkvæmd fjárlaga.
Fjármálaráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 4.929 m.kr. og eru 935 m.kr. eða 23% umfram áætlun fjárlaga. Hækkun frá fyrra ári er tæp 14% og skýrist að mestu af annars vegar 232 m.kr. hækkun á greiðslum uppbóta á lífeyri og hins vegar voru 200 m.kr. greiddar vegna fyrrverandi varnarsvæða við Keflavíkurflugvöll, en engar slíkar greiðslur voru á sama tíma í fyrra.
Umframgjöld koma að langmestu leyti fram á tveimur liðum, þ.e. annars vegar gjaldfærsla fjármagnstekjuskatts sem er 546 m.kr. umfram áætlun það sem af er árinu og hins vegar 161 m.kr. umframgreiðslur vegna uppbóta á lífeyri til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Í báðum tilfellum er gert ráð fyrir að fjárhagsstaðan jafnist þegar líður á árið. Á móti vega inneignir hjá nokkrum stofnunum, mest 57 m.kr. hjá tollstjóra.
Að áliti fjármálaráðuneytis er veruleg óvissa um endanleg útgjöld vaxtabóta sem í fyrra reyndust 1,6 ma.kr. umfram fjárlög. Ekki liggja fyrir útreikningar á því hvort og í hvaða mæli vaxtabætur leiða til umframútgjalda á þessu ári.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana er vel viðunandi hjá fjármálaráðuneytinu.
Iðnaðarráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 355 m.kr. og 34 m.kr. eða 9% innan áætlunar fjárlaga. Gjöldin lækka um 6% frá fyrra ári og munar þar mestu um 25 m.kr. lækkun gjalda hjá Ferðamálastofu.
Umframgjöld koma nær eingöngu fram hjá Orkustofnun, að fjárhæð 17 m.kr., en aðrir liðir eru í samræmi við áætlun eða innan fjárlaga, mest 26 m.kr. á liðnum ýmsum orkumálum og 20 m.kr. hjá Ferðamálastofu.
Að áliti fjármálaráðuneytis er óleystur fjárhagsveikleiki á liðnum endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana er vel viðunandi hjá iðnaðarráðuneytinu.
Efnahags- og viðskiptaráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 869 m.kr. og 59 m.kr. eða 6% innan áætlunar fjárlaga. Gjöldin hækka um 20% milli ára, mest hjá Fjármálaeftirlitinu og ýmsum verkefnum ráðuneytisins.
Umframgjöld koma nær eingöngu fram á ýmsum verkefnum ráðuneytisins, eða 14 m.kr., en flestir aðrir liðir eru innan marka áætlunar, mest 50 m.kr. hjá Fjármálaeftirlitinu og 32 m.kr. hjá Hagstofu Íslands.
Að áliti fjármálaráðuneytis eru engir sérstakir fjárhagsveikleikar til staðar hjá efnahags- og viðskiptaráðuneytinu.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana er viðunandi hjá efnahags- og viðskiptaráðuneytinu.
Umhverfisráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 1.289 m.kr. og 25 m.kr. eða 2% innan áætlunar fjárlaga. Gjöldin hækka um 17% frá fyrra ári og munar þar mest um 71 m.kr. hjá Veðurstofu Íslands og 18 m.kr. hjá Landgræðslunni.
Umframgjöld eru langmest eða 81 m.kr. hjá Veðurstofunni, 22 m.kr. hjá Umhverfisstofnun og 18 m.kr. hjá Vatnajökulsþjóðgarði. Á móti vegur inneign Úrvinnslusjóðs að fjárhæð 128 m.kr. og 22 m.kr. hjá Mannvirkjastofnun. Önnur frávik eru lægri.
Að áliti fjármálaráðuneytis er óleystur fjárhagsveikleiki á fjórum liðum. Þeir eru: úrskurðarnefnd um skipulags- og byggingarmál, Vatnajökulsþjóðgarður, Skógrækt ríkisins og Veðurstofa Íslands. Að auki er 170 m.kr. eldri halli hjá Vatnajökulsþjóðgarði.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana þarfnast endurbóta, nauðsynlegt er að ráðuneyti flýti yfirferð og samþykkt frá því sem verið hefur fram til þessa.
Rekstrar- og neyslutilfærslur.
Tilfærslur til einstaklinga og samtaka eru 52,2 ma.kr. og 2,6 ma.kr. eða 5% innan marka áætlunar fjárlaga. Hækkun frá fyrra ári nemur 4,6 ma.kr. eða tæpum 10%. Þrátt fyrir hagstæðan samanburð við heimildir eru vísbendingar um að útgjöldin verði umfram fjárlög í árslok. Þar munar langmestu um veikleika lífeyristrygginga og sjúkratrygginga.
Lífeyristryggingar.
Velferðarráðuneytið metur veikleika ársins á 500–600 m.kr. Skýringa er einkum að leita til þess að mun fleiri lífeyrisþegar fá greidda sérstaka uppbót og fleiri fá greidda tekjutengingu en áætlað var í forsendum fjárlaga. Aðrar tekjur lífeyrisþega, svo sem fjármagnstekjur, hafa dregist saman og það leiðir til þess að tekjutrygging lífeyrisþega hækkar.
Eftir fyrstu fjóra mánuði ársins er staðan neikvæð um rétt rúmar 300 m.kr. og má því álykta að veikleikinn sé nær 900 m.kr. fyrir árið í heild.
Lífeyristryggingar eru ekki tilgreindar í veikleikamati fjármálaráðuneytis.
Sjúkratryggingar.
Velferðarráðuneytið metur það svo að útgjöldin geti orðið á bilinu 800–1.000 m.kr. umfram fjárlög ef ekkert verður aðhafst. Umframgjöldin skýrast af lyfjakostnaði, einkum svokölluðum S-merktum lyfjum, en ekki hefur verið gripið til ráðstafana til þess að draga úr hlutdeild ríkissjóðs í lyfjakostnaði. Þá eru útgjöld vegna lækniskostnaðar umfram áætlun, en á móti vegur að gjöld vegna læknismeðferðar erlendis eru innan heimilda.
Athygli vekur að bókhald ríkisins endurspeglar ekki veikleika í sjúkratryggingum heldur er þvert á móti um 400 m.kr. afgangur eftir fyrsta ársþriðjung. Skýringa er að leita bæði í því að bókhald sjúkratrygginga er á greiðslugrunni en ekki á rekstrargrunni, eins og þó er mælt fyrir um í lögum um fjárreiður ríkisins, sem og því að mánaðardreifing fjárheimilda er ekki í samræmi við áætlun Sjúkratrygginga Íslands.
Atvinnuleysistryggingasjóður.
Velferðarráðuneytið metur veikleika ársins um 1.100–1.200 m.kr. Eftir fyrsta ársþriðjung nema umframgjöldin rúmum 500 m.kr. Þar munar mest um að fallið var frá þriggja mánaða bótalausu tímabili sem þó var gert ráð fyrir í fjárlögum. Sjóðnum ber að fjármagna 115 m.kr. vegna tilraunaverkefnis í samræmi við samkomulag við ASÍ og SA um þjónustu við atvinnuleitendur en ekki er gert ráð fyrir samsvarandi lækkun á greiðslum til reksturs sömu þjónustu hjá Vinnumálastofnun. Nú er áætlað að atvinnuleysi verði að meðaltali 6,1% í stað 6,4% eins og gert var ráð fyrir í fjárlögum og gæti það dregið úr umframgjöldum á móti veikleikanum.
Fæðingarorlofssjóður.
Á fyrsta ársþriðjungi eru útgjöld sjóðsins um 400 m.kr. innan áætlunar og velferðarráðuneytið telur að í árslok gætu greiðslur verið á bilinu 800–1.000 m.kr. innan ramma fjárlaga. Fæðingum hefur fækkað og dregið hefur úr þátttöku feðra í orlofi.
Aðrar rekstrartilfærslur.
Önnur frávik en þegar hafa verið nefnd vega minna og frávik skýrast oft af tilfærslu milli mánaða. Þar munar mestu um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga þar sem gjöldin eru 3,4 ma.kr. og 0,7 ma.kr. innan áætlunar þar sem framlag var ekki gjaldfært á rétt tímabil. Enginn afgangur verður af þessum lið í árslok. Framlög til Lánasjóðs íslenskra námsmanna nema 5,5 ma.kr. og eru í samræmi við áætlun. Sama á við um landbúnaðargreiðslur og framlög utanríkisráðuneytisins til þróunarmála og alþjóðastofnana.
Stofnkostnaður og viðhald.
Gjöldin eru 2,2 ma.kr. og 1,7 ma.kr. innan áætlunar fjárlaga. Stofnkostnaður og viðhaldsgjöld nær allra ráðuneyta eru innan áætlunar fjárlaga. Algengt virðist vera að dreifing fjárheimilda sé með þeim hætti að um jafna mánaðardreifingu sé að ræða, en raungjöldin gjaldfærist meira á síðari hluta ársins.
Vegagerðin.
Gjöldin eru 910 m.kr. sem er 891 m.kr. innan marka áætlunar. Stofnkostnaður er reyndar í samræmi við áætlun en viðhaldsgjöldin langt innan áætlunar. Skýringa er að hluta til að leita í því að rekstrarkostnaður (vetrarþjónusta) er umfram áætlun og því hefur stofnunin gripið til þess ráðs að fresta viðhaldi sem allra mest til að vega upp á móti umframgjöldum í rekstri.
Annar stofnkostnaður.
Af öðrum liðum vegur þyngst 454 m.kr. viðhald hjá Fasteignum ríkissjóðs sem er 116 m.kr. innan marka áætlunar og 197 m.kr. hjá Landspítalanum sem er 80 umfram áætlun. Þá eru einnig 85 m.kr. gjöld vegna hafnarframkvæmda sem eru 46 m.kr. innan fjárlaga. Hjá ofanflóðasjóði eru gjöldin áætluð 213 m.kr. en reyndust aðeins 36 m.kr.
Undantekning frá þessu er Vatnajökulsþjóðgarður en 140 m.kr. uppsafnaður halli skýrist alfarið af umframgjöldum vegna framkvæmda. Fjárlaganefnd hefur átt fund með umhverfisráðuneyti og Framkvæmdasýslu ríkisins af þessu tilefni og áréttar hér með fjárhagslega ábyrgð ráðuneyta á opinberum framkvæmdum á sínum vegum.
Helstu niðurstöður og áherslur við framkvæmd fjárlaga.
* Innheimtar tekjur ríkissjóðs eru yfir áætlun hvort sem litið er til fyrstu þriggja eða fjögurra mánaða ársins. Sú niðurstaða er í góðu samræmi við niðurstöður endurskoðunar Hagstofunnar á forsendum fyrir eftirspurn eftir vinnuafli og launaþróun á árinu.
* Rekstrargjöld stofnana eru rúmlega 3% umfram áætlun fjárlaga eftir fyrsta ársfjórðung og vísbendingar eru um áframhaldandi neikvæða þróun á árinu.
* Rekstrartilfærslur eru innan áætlunar, en það skýrist nær alfarið af tilfærslu milli mánaða og líkur eru á að fjárhagsveikleikar almannatryggingakerfisins leiði til þess að tilfærslur í heild verði umfram fjárlög í árslok.
* Stofnkostnaður og viðhald eru innan ramma áætlunar og ekkert sem bendir til þess að þessi útgjöld verði umfram fjárlög í árslok.
* Velferðar-, innanríkis-, umhverfis- og mennta- og menningarmálaráðuneyti hafa ekki lagt fram fullnægjandi tillögur um aðgerðir við þeim fjárhagsveikleikum sem upp hafa komið á árinu. Fjárhagsvandi annarra ráðuneyta er mun minni.
Afstaða og áherslur fjárlaganefndar.
* Fjárlaganefnd leggur áherslu á að fyrir 15. ágúst verði ráðuneytin búin að grípa til viðeigandi ráðstafana þannig að útgjöldin verði í samræmi við fjárlög og skili nefndinni minnisblöðum þar um. Ráðuneytunum ber að leysa fjárhagsvanda einstakra fjárlagaliða innan núverandi heildarfjárhagsramma.
* Fjárlaganefnd brýnir fjármálaráðuneyti og önnur ráðuneyti að vanda til mánaðardreifingar útgjaldaáætlunar þannig að bókhald ríkisins gefi á hverjum tíma sem gleggsta mynd af fjárhagsstöðu ríkissjóðs.
* Fjárlaganefnd vekur athygli á því að á gjaldahlið fjárlaga hefur ekki verið tekið tillit til margs konar óvissu sem gæti leitt til milljarða króna útgjalda. Enn eru ýmis ófrágengin mál sem tengjast bankahruninu, svo sem vegna mats á eignastöðu sparisjóða og Íbúðalánasjóðs og taps Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins.
* Fjárlaganefnd bendir á að á næstu árum þarf að gera ráð fyrir stórhækkun á greiðslum til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, einkum vegna skuldbindinga til B-deildar sjóðsins, en svokallaðar hreinar lífeyrisskuldbindingar námu 345 ma.kr. í árslok 2010.
140. löggjafarþing 2011–2012.
Þingskjal 1469 — 820. mál.
Skýrsla
fjárlaganefndar um framkvæmd fjárlaga 2012.
Helstu niðurstöður.
Tekjur ríkissjóðs.
Innheimtar tekjur ríkissjóðs eru yfir áætlun í heild sinni hvort sem litið er til fyrstu þriggja eða fjögurra mánaða ársins. Sú niðurstaða er í góðu samræmi við endurskoðun Hagstofunnar til hækkunar á forsendum um eftirspurn eftir vinnuafli og launaþróun á árinu.
Útgjöld ríkissjóðs.
Rekstrarkostnaður er umfram áætlanir fjárlaga, en tilfærslur og stofnkostnaður er innan marka.
Vísbendingar eru um að bæði rekstrarkostnaður og tilfærslur verði umfram fjárlög í árslok.
Til þess að fjárlaganefnd geti rækt eftirlitshlutverk sitt er nauðsynlegt að bæta verklag við mánaðardreifingu fjárheimilda, sérstaklega vegna tilfærsluliða og stofnkostnaðar innan ársins.
Rekstraráætlanir.
Nauðsynlegt er að stærri ráðuneytin fari yfir og samþykki rekstraráætlanir stofnana fyrr en verið hefur fram til þessa.
Fjárhagsveikleikar.
Velferðar-, innanríkis- og mennta- og menningarmálaráðuneyti hafa ekki brugðist með fullnægjandi hætti við þeim fjárhagsveikleikum sem upp hafa komið á árinu. Veikleikar í framkvæmd fjárlaga hjá öðrum ráðuneytum eru minni.
Inngangur.
Fjárlaganefnd hefur tekið saman eftirfarandi greinargerð þar sem gerð er grein fyrir fjárhagsstöðu A-hluta ríkissjóðs með sérstakri áherslu á útgjöldin og þá liði þar sem sýnt þykir að gjöldin gætu orðið umfram fjárheimildir ef ekki er gripið til aðgerða. Einnig er farið yfir helstu tekjuliði ríkisins.
Nú er fjórða ár frá bankahruninu með tilheyrandi aðhaldsaðgerðum í ríkisfjármálum vegna alvarlegrar stöðu ríkissjóðs í kjölfar hrunsins og litlar líkur á raunaukningu fjárheimilda á næstu árum. Brýnt er að allir sem koma að ríkisfjármálum séu samstíga í því verkefni að forsendur fjárlaga gangi eftir. Fjárlaganefnd hefur lagt meiri áherslu á framkvæmd fjárlaga vegna yfirstandandi árs heldur en verið hefur á undanförnum árum.
Greinargerðin byggist á uppfærðu uppgjöri Fjársýslu ríkisins fyrir tímabilið janúar til mars og greiningu fjármálaráðuneytisins á þeim gögnum. Einnig er byggt á sérstöku veikleikamati sem fjármálaráðuneytið tók saman á grundvelli upplýsinga frá öllum ráðuneytum í ársbyrjun og það mat hefur nú verið uppfært. Loks er byggt á greinargerðum og ábendingum Ríkisendurskoðunar sem hefur sérstaklega fylgst með samþykkt og skráningu rekstraráætlana. Þá hefur fjárlaganefnd í tvígang kallað á sinn fund ýmist ráðherra eða embættismenn þriggja umfangsmestu ráðuneytanna og frá umhverfisráðuneytinu, auk þess að funda með bæði fjármálaráðuneyti og Ríkisendurskoðun í þessu skyni. Þá hefur nefndin kallað eftir minnisblöðum frá áðurnefndum ráðuneytum vegna fjárhagsveikleika yfirstandandi árs. Einnig kallaði nefndin Framkvæmdasýslu ríkisins á sinn fund til þess að fara yfir eftirlit og ábyrgð vegna opinberra framkvæmda og hugsanlegar brotalamir í þeim efnum.
Umfjöllun um horfur í ríkistekjum byggist nær alfarið á greiningu fjármálaráðuneytisins á bráðabirgðauppgjöri fyrir fyrsta ársfjórðung 2012, auk vísbendinga um þróunina í aprílmánuði.
Tekjur ríkissjóðs.
Innheimtar tekjur ríkissjóðs námu 122,1 ma.kr. á fyrsta ársfjórðungi sem er 4,5 ma.kr. eða 3,8% yfir tekjuáætlun fjárlaga og 8,0% aukning miðað sama tímabil á síðasta ári. Hafa ber í huga að frávik einstakra liða frá áætlun geta verið umtalsverð og í einhverjum tilfellum ómarktæk á fyrstu mánuðum ársins. Frávik frá mánaðarlegri áætlun geta stafað af því að forsendur áætlunarinnar yfir lengra tímabil séu óraunhæfar eða því að dreifingin niður á mánuði sé önnur en áætlað var. Hið síðarnefnda getur einkum átt sér stað þegar uppgjörstímabil er lengra en einn mánuður, þegar gjalddagi og eindagi eru ekki í sama mánuði eða þegar óreglulegir liðir vega þungt. Reynslan er því sú að frávik frá áætlun eru mest í upphafi ársins og minnka eftir því sem líður á árið og gagnatímabilið lengist. Álagning fyrra árs liggur fyrir í júlímánuði og á sama tíma mun innheimtan í ár gefa mjög góðar vísbendingar um útkomu ársins í heild.
Ríkistekjur janúar – mars.
| Í millj. kr. | Tekjur 2012 | Áætlun 2012 | Frávik | Tekjur 2011 | Frávik frá fyrra ári |
| Skattar á tekjur og hagnað einstaklinga | 27.497 | 25.102 | 2.395 | 23.042 | 4.455 |
| Skattar á tekjur og hagnað lögaðila | 7.398 | 2.896 | 4.502 | 2.798 | 4.600 |
| Skattur á fjármagnstekjur | 11.328 | 14.531 | -3.203 | 17.316 | -5.988 |
| Eignarskattar | 3.572 | 2.478 | 1.095 | 1.076 | 2.496 |
| Virðisaukaskattur | 27.514 | 30.610 | -3.096 | 26.703 | 811 |
| Aðrir skattar á vöru og þjónustu | 17.324 | 17.068 | 256 | 15.075 | 2.249 |
| Tollar og aðflutningsgjöld | 1.608 | 1.524 | 84 | 1.836 | -228 |
| Tryggingagjöld | 16.062 | 14.945 | 1.116 | 15.528 | 534 |
| Skattar ótaldir annars staðar | 981 | 923 | 58 | 823 | 158 |
| Vaxtatekjur og aðrar lánatekjur | 4.747 | 4.667 | 80 | 4.948 | -201 |
| Arðgreiðslur | 28 | 27 | 2 | 31 | -3 |
| Sala eigna | 1.178 | 124 | 1.054 | 76 | 1.102 |
| Aðrar tekjur ótaldar annars staðar | 2.861 | 2.671 | 190 | 2.753 | 108 |
| Tekjur alls | 122.100 | 117.565 | 4.535 | 112.004 | 10.096 |
Skatttekjur og tryggingagjöld námu 113,3 ma.kr. á tímabilinu sem er 2,8% yfir tekjuáætlun og jukust um 8,3% á milli ára. Þar af nam tekjuskattur einstaklinga 27,5 ma.kr. sem er 9,5% yfir áætlun og 17,3% aukning á milli ára. Samanlögð skil launagreiðenda á bæði tekjuskatti og útsvari jukust um rúm 17% á milli ára. Skattstofn tekjuskatts hefur því styrkst umtalsvert á undanförnum mánuðum jafnvel þótt hluta þessarar aukningar megi rekja til kjarasamninga sem tóku gildi síðasta sumar. Tekjuskattur lögaðila nam 7,4 ma.kr. á fyrstu þremur mánuðum ársins sem er ríflega 4,5 ma.kr. hærri fjárhæð en reiknað var með í tekjuáætlun. Þetta mikla frávik skýrist m.a. af því að uppgjör vegna fyrri ára leiddu til mikilla viðbótargreiðslna en slík uppgjör geta ýmist leitt til inn- eða útgreiðslna fyrir ríkissjóð. Samanlagt námu þessar óreglulegu innborganir um 2,9 ma.kr. og koma til með að hækka tekjur yfirstandandi árs sem því nemur.
Fjármagnstekjuskattur skilaði 11,3 ma.kr. á tímabilinu sem er 3,2 ma.kr. undir áætlun. Áætlunin gerir ráð fyrir að stór hluti innheimts fjármagnstekjuskatts verði endurgreiddur til lögaðila þegar endanleg skattálagning liggur fyrir nú í sumar. Innheimta fjármagnstekjuskatts og tekjuskatts lögaðila sveiflast meira milli ára heldur en flestir aðrir tekjuliðir.
Tekjur af tryggingagjöldum námu 16,1 ma.kr. á fyrstu þremur mánuðum ársins sem er 1,1 ma.kr. yfir áætlun. Heildarlaunastofn janúar – mars er rúmum 12% hærri í ár en í fyrra sem er nokkru meiri vöxtur en reiknað var með við gerð tekjuáætlunar og kemur þessi þróun einnig fram í endurskoðaðri spá Hagstofu frá mars sl. um launaþróunina á árinu. Á móti vegur að tryggingagjald lækkaði um tæp 10% á milli ára, í samræmi við spá um minna atvinnuleysi. Gjaldið fór úr 8,65% í 7,79% á þessu ári. Þar með hækkar innheimt fjárhæð aðeins um 0,5 ma.kr. milli ára.
Tekjur af eignarsköttum, að frátalinni sérstakri greiðslu lífeyrissjóðanna, voru nokkru minni en áætlað var. Þannig voru auðlegðar- og erfðafjárskattur undir áætlun en stimpilgjöld yfir áætlun. Sérstakt gjald á lífeyrissjóði, sem einnig er flokkað sem eignarskattur, skilaði 1,4 ma.kr. á fyrstu þremur mánuðum ársins. Ekki hafði verið reiknað með þessari fjárhæð í tekjuáætlun á fyrsta ársfjórðungi 2012, heldur í tekjuáætlun síðasta árs. Gjalddagi greiðslunnar var í árslok 2011 en eindagi nokkrum vikum síðar.
Tekjur af sköttum á vöru og þjónustu námu 44,8 ma.kr. á fyrsta ársfjórðungi sem er 6,1% eða 2,9 ma.kr. minna en áætlað var. Frávikið skýrist nær eingöngu af minni virðisaukaskatti en áætlað var því aðrir liðir óbeinna skatta voru samanlagt í takt við áætlanir. Ef litið er til fjögurra mánaða meðaltals nemur uppsöfnuð hækkun innheimtra tekna af sköttum á vöru og þjónustu 8,8% umfram verðlagsbreytingar.
Tekjur af virðisaukaskatti, sem er stærsti einstaki liður veltuskatta, námu alls 27,5 ma.kr. sem er 3,1 ma.kr. undir áætlun en jukust um 3% á milli ára. Frávikið má alfarið rekja til minni innheimtu í mars en áætlanir gerðu ráð fyrir enda var innheimta skattsins vel yfir áætlun í janúar og febrúar. Þess ber að geta að þetta neikvæða frávik gekk til baka í aprílmánuði og nú virðist sem áætlun fjárlaga um tekjur vegna virðisaukaskatts sé að ganga eftir. Ljóst er að innheimtutölur sveiflast talsvert milli mánaða, einkum vegna endurgreiðslna innskatts, og þær eru því ekki endilega til marks um meiri eða minni skattstofn en í forsendum tekjuáætlunar.
Aðrir veigamiklir liðir meðal óbeinna skatta eru vörugjöld af ökutækjum, bensíni og olíu, áfengisgjöld, tóbaksgjöld og bifreiðagjöld. Af þessum liðum jukust vörugjöld af ökutækjum mest á milli ára eða um tæplega 87% enda hefur innflutningur bifreiða aukist verulega síðastliðin missiri. Vörugjöld af bensíni og olíu jukust lítillega á milli ára og námu samanlagt 4,0 ma.kr. sem er lítillega undir áætlun. Þar af námu tekjur af olíugjaldi 1,4 ma.kr. og af bensíngjöldum 2,6 ma.kr. Tekjur af tóbaksgjaldi námu 1,2 ma.kr. á fyrstu þremur mánuðum ársins sem er 3,4% samdráttur á milli ára en þó í samræmi við tekjuáætlun. Tölur um tóbakssölu sýna að skattstofn tóbaksgjalds hefur dregist nokkuð saman á milli ára. Þannig hefur sala neftóbaks dregist saman um 8,3%, vindla um 5,0% og vindlinga um 8,7%. Tekjur af áfengisgjaldi námu 2,4 ma.kr. á fyrsta ársfjórðungi sem er 25% aukning á milli ára og 0,3 ma.kr. yfir áætlun. Tölur um sölu áfengis benda til þess að skattstofn áfengisgjalds hafi aukist um tæplega 4% á milli ára.
Aðrar tekjur ríkissjóðs námu alls 7,6 ma.kr. á fyrstu þremur mánuðum ársins sem er 0,4 ma.kr. yfir áætlun. Þar af námu vaxtatekjur 4,7 ma.kr. sem er 0,1 ma.kr. yfir áætlun. Loks námu tekjur af sölu eigna 1,2 ma.kr. sem er 1,1 ma.kr. yfir áætlun. Það frávik skýrist af 1 ma.kr. hlutdeild ríkissjóðs í hagnaði af fyrstu gjaldeyrisútboðum Seðlabankans sem haldin voru sumarið 2011 og í febrúar 2012.
Ríkistekjur janúar – apríl.
Vísbendingar um innheimtu í aprílmánuði benda til þess að virðisaukaskattur sé í samræmi við áætlun og sama á við um aðra veigamikla tekjuliði. Þá eru bæði tekjuskattur einstaklinga og tryggingagjald áfram talsvert yfir áætlun. Það er í samræmi við endurskoðun Hagstofunnar á launaþróun og vinnuaflseftirspurn. Á móti vegur að fjármagnstekjuskattur skilar minna en að var stefnt.
Í heildina eru tekjurnar 167,5 ma.kr. eftir apríl og 14,7 ma.kr. umfram áætlun fjárlaga. Meginbreytingin frá marsuppgjöri liggur í því að nú er innheimta virðisaukaskatts í samræmi við áætlanir auk þess sem skattar á tekjur og hagnað halda áfram að innheimtast umfram áætlanir.
Gjöld ríkissjóðs.
Rekstrarhalli fyrri ára.
Ríkisendurskoðun hefur bent á að í árslok 2011 voru margir fjárlagaliðir með neikvæða stöðu sem færðist til yfirstandandi árs og í nokkrum tilfellum er fyrirséð að ekki verður að fullu unnið á þeim fjárhagsvanda á einu ári. Þær stofnanir þar sem þetta vegur einna þyngst eru 19 talsins hjá fjórum ráðuneytum, mennta- og menningarmálaráðuneyti, innanríkisráðuneyti, velferðarráðuneyti og umhverfisráðuneyti. Þyngst vegur 3 ma.kr. skuld Landspítalans, sem myndaðist árin 2008 og 2009, en undanfarin tvö ár hefur tekist að halda rekstrinum innan heimilda án aukafjárveitinga sem voru nánast árlegar áður fyrr. Sama á við um nokkra aðra liði, svo sem embætti lögreglustjórans á Suðurnesjum sem hefur verið rekið innan ramma fjárlaga í þrjú ár samfleytt en uppsafnaður halli fyrri ára nemur engu að síður um 140 m.kr.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana.
Samkvæmt reglugerð um framkvæmd fjárlaga skal skila áætlunum til ráðuneyta fyrir áramót og ráðuneytunum ber að staðfesta þær fyrir miðjan janúarmánuð ár hvert. Ríkisendurskoðun tók saman upplýsingar um skil áætlana sem miðast við framangreind tímamörk og bar saman við sambærilegar upplýsingar árið 2009. Ráðuneytin hafa skilgreint að alls séu 206 liðir í fjárlögum 2012 sem eiga að skila rekstraráætlun. Þeir voru 217 talsins árið 2009. Fækkunin skýrist af sameiningu stofnana.
Skil og samþykkt rekstraráætlana.
Hér er efni sem sést aðeins í pdf-skjalinu.
Eins og fram kemur í töflunni hafa skil batnað töluvert frá árinu 2009. Þess ber að geta að sökum bankahrunsins voru rekstraráætlanir ársins 2009 samþykktar óvenju seint. Ríkisendurskoðun kannaði sérstaklega skil, skráningar og samþykktir áætlana árin 2003 og 2008 en þær eru ekki að fullu sambærilegar. Helstu niðurstöður benda þó til þess að staða þessara mála sé svipuð á yfirstandandi ári eins og árið 2008 en miklu mun betri heldur en árið 2003, enda hefur fjármálastjórn ráðuneytanna verið styrkt verulega frá þeim tíma.
Engu síður er staða mála ófullnægjandi hjá nokkrum ráðuneytum, en eins og fram kemur í töflunni þá var ekki búið að samþykkja neina áætlun hjá mennta- og menningarmálaráðuneyti, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti, velferðarráðuneyti eða umhverfisráðuneyti á tilskildum tíma. Flestar áætlanir mennta- og menningarmálaráðuneytis og umhverfisráðuneytis voru samþykktar skömmu síðar. Fjárlaganefnd kannaði samþykkt áætlana miðað við 20. apríl og í ljós kom að enn eru ósamþykktar rekstraráætlanir hjá 12 stofnunum sem heyra undir sex ráðuneyti og er það óviðunandi staða.
Nauðsynlegt er að bæði fjármálaráðuneyti og önnur ráðuneyti bæti dreifingu fjárheimilda og áætlanagerð tilfærsluliða, of algengt er að staðan í bókhaldi gefi ekki rétta mynd af raunverulegi fjárhagsstöðu viðkomandi tilfærsluliðar. Sama á við um marga stofnkostnaðarliði. Aftur á móti byggjast áætlanir um rekstrargjöld stofnana í flestum tilfellum ýmist á dreifingu rekstraráætlana eða raunútgjalda ársins á undan.
Rekstrargjöld ráðuneyta.
Framsetning ríkisútgjalda er birt hér með hagrænum hætti, þ.e. launagjöld og annar rekstrarkostnaður ráðuneyta og stofnana að frádregnum sértekjum eru birt sérstaklega og aðgreind frá viðhalds- og stofnkostnaði. Þá eru rekstrar- og neyslutilfærslur, þ.e. framlög til einstaklinga og félaga utan ríkisins, svo sem bætur almannatrygginga, einnig aðgreindar frá rekstrarkostnaði. 1
Hagræn skipting gjalda janúar – mars.
Hér er efni sem sést aðeins í pdf-skjalinu.
Með því að skilja rekstrargjöld frá öðrum ríkisútgjöldum fæst betri mynd af því hvert stefnir í ríkisútgjöldum heldur en ef eingöngu er byggt á heildartölum. Fram kemur í töflunni að heildargjöldin eru nærri 2,6 ma.kr. innan heimilda fjárlaga. Það gefur þó ekki vísbendingar um að endanleg útgjöld ársins verði innan ramma fjárlaga. Gjöldin eru innan heimilda í stofnkostnaði og tilfærslum en að öllu jöfnu má gera ráð fyrir að það jafnist þegar líður á árið, sérstaklega tilfærslurnar. Raunar eru vísbendingar um að þær verði umfram fjárlög eins og nánar verður vikið að síðar. Fjárheimildirnar byggjast á dreifingu fjárlaga á mánuði ársins, en ekki hefur verið tekið tillit til halla eða inneignar frá fyrra ári.
Fjárhagsstaðan er því lakari en heildarfrávikið bendir til, rekstrargjöldin eru tæpum 1,7 ma.kr. umfram heimildir en það frávik skiptist mjög misjafnlega á einstök ráðuneyti.
Eftirfarandi er umfjöllun um rekstrargjöld, rekstraráætlanir og fjárhagsveikleika einstakra ráðuneyta.
Æðsta stjórn ríkisins.
Rekstrargjöldin eru 997 m.kr. og eru 120 m.kr. umfram áætlun fjárlaga. Þá hækka gjöldin um 174 m.kr. eða 21% milli ára þrátt fyrir að 45 m.kr. gjöld vegna stjórnlagaþings falli niður.
Halli kemur fram hjá Alþingi, 30 m.kr., og 22 m.kr. hjá rannsóknarnefndum Alþingis, 21 m.kr. vegna ríkisstjórnarinnar og 19 m.kr. hjá Ríkisendurskoðun. Frávik rannsóknarnefndanna er hlutfallslega mest, eða 64%.
Forsætisráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 148 m.kr. og eru því sem næst í samræmi við áætlun fjárlaga. Um 13 m.kr. inneign er á ýmsum verkefnum ráðuneytisins en á móti vegur 16 m.kr. rekstrarhalli Þjóðgarðsins á Þingvöllum. Aðrir liðir eru í jafnvægi.
Í heild eru gjöldin óbreytt frá fyrra ári. Lækkun á ýmsum verkefnum og fasteignum forsætisráðuneytisins vegur upp á móti lítils háttar hækkun annarra fjárlagaliða.
Að áliti fjármálaráðuneytis eru engir sérstakir fjárhagsveikleikar til staðar innan ársins.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana er til fyrirmyndar hjá forsætisráðuneytinu og stofnunum þess.
Rekstrargjöld ráðuneyta janúar – mars.
Hér er efni sem sést aðeins í pdf-skjalinu.
Mennta- og menningarmálaráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 10.719 m.kr. og í heild 129 m.kr. innan áætlunar eða 1,2%. Gjöldin hækka um 914 m.kr. eða 9% á milli ára.
Háskólar eru 492 m.kr. innan heimilda þrátt fyrir að landbúnaðarháskólarnir tveir séu með samtals 85 m.kr. halla. Fjárhagsstaða Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri er jákvæð. Framhaldsskólar eru með 226 m.kr. halla og nokkrir þeirra eru á veikleikalista. Safnastofnanir eru með 115 m.kr. halla og ein þeirra á veikleikalista. Önnur frávik eru minni.
Að áliti fjármálaráðuneytis er óleystur fjárhagsvandi hjá sjö stofnunum. Þær eru: Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri, Hólaskóli, Menntaskólinn á Akureyri, Menntaskólinn á Ísafirði, Fjölbrautaskólinn við Ármúla og Listasafn Íslands. Samanburður fjárlaganefndar á fjárheimildum og útgjöldum einstakra stofnana bendir til þess að ástæða sé til þess að fleiri stofnanir ættu heima á veikleikalista. Að auki hefur Ríkisendurskoðun bent á að óleystur er eldri rekstrarhalli hjá þremur þessara stofnana.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana þarfnast endurbóta, nauðsynlegt er að ráðuneyti flýti yfirferð og samþykkt frá því sem verið hefur fram til þessa.
Utanríkisráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 1.358 m.kr. sem er 23 m.kr. eða 2% umfram áætlun. Hækkun frá fyrra ári nemur 22%. Hækkunin kemur að mestu fram hjá aðalskrifstofunni og Þýðingamiðstöð ráðuneytisins.
Umframgjöld aðalskrifstofu nema 64 m.kr. en á móti vegur inneign hjá Þróunarsamvinnustofnun Íslands.
Að áliti fjármálaráðuneytis eru engir sérstakir fjárhagsveikleikar til staðar innan ársins.
Bæta má skil, samþykkt og skráningu rekstraráætlana frá því sem verið hefur, en aðeins fimm stofnanir heyra undir ráðuneytið.
Landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 1.118 m.kr. og 20 m.kr. eða 2% umfram áætlun. Hækkun frá fyrra ári nemur 11% og kemur helst fram hjá Fiskistofu, Matvælastofnun og Hafrannsóknastofnuninni.
Umframgjöld eru mest 33 m.kr. hjá Matvælastofnun, 30 m.kr. vegna bygginga rannsóknastofnana sjávarútvegsins, 20 m.kr. hjá Hafrannsóknastofnuninni og 18 m.kr. hjá Fiskistofu. Á móti vegur 50 m.kr. inneign vegna matvælarannsókna og 39 m.kr. á lið rannsókna háskóla í þágu landbúnaðar.
Að áliti fjármálaráðuneytis er óleystur fjárhagsveikleiki hjá Matvælastofnun auk þess sem ekki var áætlað fyrir biðlaunum vegna niðurlagningar Hagþjónustu landbúnaðarins, eins og vera bar.
Bæta má skil, samþykkt og skráningu rekstraráætlana, nauðsynlegt er að ráðuneyti flýti yfirferð og samþykkt frá því sem verið hefur fram til þessa.
Innanríkisráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 8.522 m.kr. og samtals 979 m.kr. eða 13% umfram áætlun fjárlaga. Hækkun milli ára er 14% og kemur mest fram hjá Vegagerðinni, 426 m.kr., og 332 m.kr. hjá löggæslustofnunum og öryggismálum.
Umframgjöldin vega langþyngst hjá Vegagerðinni, eða 495 m.kr. sem einkum skýrist af mun meiri snjómokstri og annarri vetrarþjónustu en áætlað var. Þá nema umframgjöld dómsmála 166 m.kr. og löggæslustofnana 116 m.kr. Margar stofnanir ráðuneytisins eru að nýta uppsafnaðar inneignir fyrri ára og skýrir það hluta umframgjaldanna nú, en bendir til þess að grípa þurfi til aðgerða til að minnka útgjöld á næsta ári.
Að áliti fjármálaráðuneytis er óleystur fjárhagsveikleiki hjá tíu fjárlagaliðum. Þeir eru: héraðsdómstólar, málskostnaður í opinberum málum, opinber réttaraðstoð, bætur brotaþola, viðbótartryggingar lögreglumanna, hælisleitendur, sýslumaðurinn í Borgarnesi, Vegagerðin, þjóðkirkjan og Þjóðskrá Íslands.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana er viðunandi en má bæta og flýta frá því sem nú er.
Velferðarráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 24.336 m.kr. og 142 m.kr. eða tæplega 1% innan áætlunar fjárlaga. Hækkun frá fyrra ári er rúm 5%. Hlutfallslega er mesta hækkunin milli ára til hjúkrunar- og dvalarheimila.
Helstu málaflokkar ráðuneytisins eru í heildina með útgjöld í samræmi við heimildir, nema vinnumál þar sem umframgjöld nema 180 m.kr. Engu síður koma umframgjöld fram hjá mörgum stofnunum. Þar munar mestu um: Ábyrgðasjóð launa 70 m.kr., 29 m.kr. hjá Sólvangi, 53 m.kr. hjá umboðsmanni skuldara og 30 m.kr. hjá Tryggingastofnun ríkisins. Á móti vega inneignir, t.d. hjá flestum hjúkrunarheimilum sem samtals eru 219 m.kr. innan fjárheimilda. Þá nemur inneign Landspítalans 75 m.kr. og 54 m.kr. inneign er vegna sjúkraflutninga.
Að áliti fjármálaráðuneytis er óleystur fjárhagsveikleiki á fimm liðum. Þeir eru: aðalskrifstofa ráðuneytisins, sjúkratryggingar, Landspítali, Sólvangur og Atvinnuleysistryggingasjóður. Samanburður fjárlaganefndar á útgjöldum og heimildum bendir til þess að fleiri stofnanir ættu heima á veikleikalista.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana þarfnast verulegra endurbóta, áætlanir berast ráðuneytinu seint og eru samþykktar seinna en gert er ráð fyrir í reglugerð um framkvæmd fjárlaga.
Fjármálaráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 4.929 m.kr. og eru 935 m.kr. eða 23% umfram áætlun fjárlaga. Hækkun frá fyrra ári er tæp 14% og skýrist að mestu af annars vegar 232 m.kr. hækkun á greiðslum uppbóta á lífeyri og hins vegar voru 200 m.kr. greiddar vegna fyrrverandi varnarsvæða við Keflavíkurflugvöll, en engar slíkar greiðslur voru á sama tíma í fyrra.
Umframgjöld koma að langmestu leyti fram á tveimur liðum, þ.e. annars vegar gjaldfærsla fjármagnstekjuskatts sem er 546 m.kr. umfram áætlun það sem af er árinu og hins vegar 161 m.kr. umframgreiðslur vegna uppbóta á lífeyri til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Í báðum tilfellum er gert ráð fyrir að fjárhagsstaðan jafnist þegar líður á árið. Á móti vega inneignir hjá nokkrum stofnunum, mest 57 m.kr. hjá tollstjóra.
Að áliti fjármálaráðuneytis er veruleg óvissa um endanleg útgjöld vaxtabóta sem í fyrra reyndust 1,6 ma.kr. umfram fjárlög. Ekki liggja fyrir útreikningar á því hvort og í hvaða mæli vaxtabætur leiða til umframútgjalda á þessu ári.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana er vel viðunandi hjá fjármálaráðuneytinu.
Iðnaðarráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 355 m.kr. og 34 m.kr. eða 9% innan áætlunar fjárlaga. Gjöldin lækka um 6% frá fyrra ári og munar þar mestu um 25 m.kr. lækkun gjalda hjá Ferðamálastofu.
Umframgjöld koma nær eingöngu fram hjá Orkustofnun, að fjárhæð 17 m.kr., en aðrir liðir eru í samræmi við áætlun eða innan fjárlaga, mest 26 m.kr. á liðnum ýmsum orkumálum og 20 m.kr. hjá Ferðamálastofu.
Að áliti fjármálaráðuneytis er óleystur fjárhagsveikleiki á liðnum endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana er vel viðunandi hjá iðnaðarráðuneytinu.
Efnahags- og viðskiptaráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 869 m.kr. og 59 m.kr. eða 6% innan áætlunar fjárlaga. Gjöldin hækka um 20% milli ára, mest hjá Fjármálaeftirlitinu og ýmsum verkefnum ráðuneytisins.
Umframgjöld koma nær eingöngu fram á ýmsum verkefnum ráðuneytisins, eða 14 m.kr., en flestir aðrir liðir eru innan marka áætlunar, mest 50 m.kr. hjá Fjármálaeftirlitinu og 32 m.kr. hjá Hagstofu Íslands.
Að áliti fjármálaráðuneytis eru engir sérstakir fjárhagsveikleikar til staðar hjá efnahags- og viðskiptaráðuneytinu.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana er viðunandi hjá efnahags- og viðskiptaráðuneytinu.
Umhverfisráðuneyti.
Rekstrargjöldin eru 1.289 m.kr. og 25 m.kr. eða 2% innan áætlunar fjárlaga. Gjöldin hækka um 17% frá fyrra ári og munar þar mest um 71 m.kr. hjá Veðurstofu Íslands og 18 m.kr. hjá Landgræðslunni.
Umframgjöld eru langmest eða 81 m.kr. hjá Veðurstofunni, 22 m.kr. hjá Umhverfisstofnun og 18 m.kr. hjá Vatnajökulsþjóðgarði. Á móti vegur inneign Úrvinnslusjóðs að fjárhæð 128 m.kr. og 22 m.kr. hjá Mannvirkjastofnun. Önnur frávik eru lægri.
Að áliti fjármálaráðuneytis er óleystur fjárhagsveikleiki á fjórum liðum. Þeir eru: úrskurðarnefnd um skipulags- og byggingarmál, Vatnajökulsþjóðgarður, Skógrækt ríkisins og Veðurstofa Íslands. Að auki er 170 m.kr. eldri halli hjá Vatnajökulsþjóðgarði.
Skil, samþykkt og skráning rekstraráætlana þarfnast endurbóta, nauðsynlegt er að ráðuneyti flýti yfirferð og samþykkt frá því sem verið hefur fram til þessa.
Rekstrar- og neyslutilfærslur.
Tilfærslur til einstaklinga og samtaka eru 52,2 ma.kr. og 2,6 ma.kr. eða 5% innan marka áætlunar fjárlaga. Hækkun frá fyrra ári nemur 4,6 ma.kr. eða tæpum 10%. Þrátt fyrir hagstæðan samanburð við heimildir eru vísbendingar um að útgjöldin verði umfram fjárlög í árslok. Þar munar langmestu um veikleika lífeyristrygginga og sjúkratrygginga.
Lífeyristryggingar.
Velferðarráðuneytið metur veikleika ársins á 500–600 m.kr. Skýringa er einkum að leita til þess að mun fleiri lífeyrisþegar fá greidda sérstaka uppbót og fleiri fá greidda tekjutengingu en áætlað var í forsendum fjárlaga. Aðrar tekjur lífeyrisþega, svo sem fjármagnstekjur, hafa dregist saman og það leiðir til þess að tekjutrygging lífeyrisþega hækkar.
Eftir fyrstu fjóra mánuði ársins er staðan neikvæð um rétt rúmar 300 m.kr. og má því álykta að veikleikinn sé nær 900 m.kr. fyrir árið í heild.
Lífeyristryggingar eru ekki tilgreindar í veikleikamati fjármálaráðuneytis.
Sjúkratryggingar.
Velferðarráðuneytið metur það svo að útgjöldin geti orðið á bilinu 800–1.000 m.kr. umfram fjárlög ef ekkert verður aðhafst. Umframgjöldin skýrast af lyfjakostnaði, einkum svokölluðum S-merktum lyfjum, en ekki hefur verið gripið til ráðstafana til þess að draga úr hlutdeild ríkissjóðs í lyfjakostnaði. Þá eru útgjöld vegna lækniskostnaðar umfram áætlun, en á móti vegur að gjöld vegna læknismeðferðar erlendis eru innan heimilda.
Athygli vekur að bókhald ríkisins endurspeglar ekki veikleika í sjúkratryggingum heldur er þvert á móti um 400 m.kr. afgangur eftir fyrsta ársþriðjung. Skýringa er að leita bæði í því að bókhald sjúkratrygginga er á greiðslugrunni en ekki á rekstrargrunni, eins og þó er mælt fyrir um í lögum um fjárreiður ríkisins, sem og því að mánaðardreifing fjárheimilda er ekki í samræmi við áætlun Sjúkratrygginga Íslands.
Atvinnuleysistryggingasjóður.
Velferðarráðuneytið metur veikleika ársins um 1.100–1.200 m.kr. Eftir fyrsta ársþriðjung nema umframgjöldin rúmum 500 m.kr. Þar munar mest um að fallið var frá þriggja mánaða bótalausu tímabili sem þó var gert ráð fyrir í fjárlögum. Sjóðnum ber að fjármagna 115 m.kr. vegna tilraunaverkefnis í samræmi við samkomulag við ASÍ og SA um þjónustu við atvinnuleitendur en ekki er gert ráð fyrir samsvarandi lækkun á greiðslum til reksturs sömu þjónustu hjá Vinnumálastofnun. Nú er áætlað að atvinnuleysi verði að meðaltali 6,1% í stað 6,4% eins og gert var ráð fyrir í fjárlögum og gæti það dregið úr umframgjöldum á móti veikleikanum.
Fæðingarorlofssjóður.
Á fyrsta ársþriðjungi eru útgjöld sjóðsins um 400 m.kr. innan áætlunar og velferðarráðuneytið telur að í árslok gætu greiðslur verið á bilinu 800–1.000 m.kr. innan ramma fjárlaga. Fæðingum hefur fækkað og dregið hefur úr þátttöku feðra í orlofi.
Aðrar rekstrartilfærslur.
Önnur frávik en þegar hafa verið nefnd vega minna og frávik skýrast oft af tilfærslu milli mánaða. Þar munar mestu um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga þar sem gjöldin eru 3,4 ma.kr. og 0,7 ma.kr. innan áætlunar þar sem framlag var ekki gjaldfært á rétt tímabil. Enginn afgangur verður af þessum lið í árslok. Framlög til Lánasjóðs íslenskra námsmanna nema 5,5 ma.kr. og eru í samræmi við áætlun. Sama á við um landbúnaðargreiðslur og framlög utanríkisráðuneytisins til þróunarmála og alþjóðastofnana.
Stofnkostnaður og viðhald.
Gjöldin eru 2,2 ma.kr. og 1,7 ma.kr. innan áætlunar fjárlaga. Stofnkostnaður og viðhaldsgjöld nær allra ráðuneyta eru innan áætlunar fjárlaga. Algengt virðist vera að dreifing fjárheimilda sé með þeim hætti að um jafna mánaðardreifingu sé að ræða, en raungjöldin gjaldfærist meira á síðari hluta ársins.
Vegagerðin.
Gjöldin eru 910 m.kr. sem er 891 m.kr. innan marka áætlunar. Stofnkostnaður er reyndar í samræmi við áætlun en viðhaldsgjöldin langt innan áætlunar. Skýringa er að hluta til að leita í því að rekstrarkostnaður (vetrarþjónusta) er umfram áætlun og því hefur stofnunin gripið til þess ráðs að fresta viðhaldi sem allra mest til að vega upp á móti umframgjöldum í rekstri.
Annar stofnkostnaður.
Af öðrum liðum vegur þyngst 454 m.kr. viðhald hjá Fasteignum ríkissjóðs sem er 116 m.kr. innan marka áætlunar og 197 m.kr. hjá Landspítalanum sem er 80 umfram áætlun. Þá eru einnig 85 m.kr. gjöld vegna hafnarframkvæmda sem eru 46 m.kr. innan fjárlaga. Hjá ofanflóðasjóði eru gjöldin áætluð 213 m.kr. en reyndust aðeins 36 m.kr.
Undantekning frá þessu er Vatnajökulsþjóðgarður en 140 m.kr. uppsafnaður halli skýrist alfarið af umframgjöldum vegna framkvæmda. Fjárlaganefnd hefur átt fund með umhverfisráðuneyti og Framkvæmdasýslu ríkisins af þessu tilefni og áréttar hér með fjárhagslega ábyrgð ráðuneyta á opinberum framkvæmdum á sínum vegum.
Helstu niðurstöður og áherslur við framkvæmd fjárlaga.
* Innheimtar tekjur ríkissjóðs eru yfir áætlun hvort sem litið er til fyrstu þriggja eða fjögurra mánaða ársins. Sú niðurstaða er í góðu samræmi við niðurstöður endurskoðunar Hagstofunnar á forsendum fyrir eftirspurn eftir vinnuafli og launaþróun á árinu.
* Rekstrargjöld stofnana eru rúmlega 3% umfram áætlun fjárlaga eftir fyrsta ársfjórðung og vísbendingar eru um áframhaldandi neikvæða þróun á árinu.
* Rekstrartilfærslur eru innan áætlunar, en það skýrist nær alfarið af tilfærslu milli mánaða og líkur eru á að fjárhagsveikleikar almannatryggingakerfisins leiði til þess að tilfærslur í heild verði umfram fjárlög í árslok.
* Stofnkostnaður og viðhald eru innan ramma áætlunar og ekkert sem bendir til þess að þessi útgjöld verði umfram fjárlög í árslok.
* Velferðar-, innanríkis-, umhverfis- og mennta- og menningarmálaráðuneyti hafa ekki lagt fram fullnægjandi tillögur um aðgerðir við þeim fjárhagsveikleikum sem upp hafa komið á árinu. Fjárhagsvandi annarra ráðuneyta er mun minni.
Afstaða og áherslur fjárlaganefndar.
* Fjárlaganefnd leggur áherslu á að fyrir 15. ágúst verði ráðuneytin búin að grípa til viðeigandi ráðstafana þannig að útgjöldin verði í samræmi við fjárlög og skili nefndinni minnisblöðum þar um. Ráðuneytunum ber að leysa fjárhagsvanda einstakra fjárlagaliða innan núverandi heildarfjárhagsramma.
* Fjárlaganefnd brýnir fjármálaráðuneyti og önnur ráðuneyti að vanda til mánaðardreifingar útgjaldaáætlunar þannig að bókhald ríkisins gefi á hverjum tíma sem gleggsta mynd af fjárhagsstöðu ríkissjóðs.
* Fjárlaganefnd vekur athygli á því að á gjaldahlið fjárlaga hefur ekki verið tekið tillit til margs konar óvissu sem gæti leitt til milljarða króna útgjalda. Enn eru ýmis ófrágengin mál sem tengjast bankahruninu, svo sem vegna mats á eignastöðu sparisjóða og Íbúðalánasjóðs og taps Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins.
* Fjárlaganefnd bendir á að á næstu árum þarf að gera ráð fyrir stórhækkun á greiðslum til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, einkum vegna skuldbindinga til B-deildar sjóðsins, en svokallaðar hreinar lífeyrisskuldbindingar námu 345 ma.kr. í árslok 2010.
- Neðanmálsgrein: 1
- 1 Hagræn skipting byggist á mánaðaryfirliti Fjársýslu ríkisins, en gerðar eru nokkrar leiðréttingar milli reksturs og rekstrartilfærslna, auk þess sem gjöld tímabilsins hækkuðu um 821 millj. kr. frá bráðabirgðauppgjörinu fram til þess tíma að fjárlaganefnd vann úr bókhaldsgögnum.
