Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect. Ferill 542. máls.
143. löggjafarþing 2013–2014.
Þingskjal 1061 — 542. mál.
Ráðuneytið óskaði 7. apríl 2014 eftir umsögn Landsvirkjunar um fyrirspurnina, þar sem hún snýr að rannsókna- og vöktunarverkefnum fyrirtækisins í Efra-Sogi og Þingvallavatni. Umsögn Landsvirkjunar barst ráðuneytinu 29. apríl 2014 og eru eftirfarandi svör byggð á því sem fram kemur í þeirri umsögn. Tekið er fram að umsögn Landsvirkjunar er að hluta byggð á utanaðkomandi sérfræðiálitum frá Veiðimálastofnun og fyrirtækinu Laxfiskar ehf.
1. Hvenær hóf Landsvirkjun að láta vatn úr Þingvallavatni renna um farveg Efra-Sogs? Hve mikið vatn rennur þar að staðaldri annars vegar og hins vegar þegar mest er? Eru árstíðasveiflur á rennslinu og ef svo er, hvernig eru þær? Hve stór hluti rennslisins er að jafnaði yfirfall og hversu mikið má áætla að renni um botnlokur? Hvenær urðu báðar botnlokur virkar? Hversu hátt hlutfall vatns fer nú að jafnaði um Efra-Sog miðað við rennslið fyrir gerð Steingrímsvirkjunar?
Á árunum 1994–1996 var unnið að endurnýjun véla Steingrímsstöðvar. Á meðan á því verki stóð þurfti að veita hluta Sogsins um árlokur niður farveg Efra-Sogs. Eftir því að verki lauk var ákveðið að halda nokkru vantsrennsli áfram í árfarveginum og hefur það viðhaldist síðan.
Rennsli niður farveg árinnar er því sem næst stöðugt eða um 4,0 m 3/sek. Aðeins í þeim tilvikum þegar ástæða þykir til að stöðva vélar virkjunarinnar og óvenju mikið innrennsli er í Þingvallavatn er auknu rennsli veitt niður árfarveginn um árlokur.
Rennsli í farvegi er stöðugt, svo sem fyrr greinir. Breytilegu rennsli til að stýra vantshæð Þingvallavatns er að mestu stýrt með rennsli um vélar virkjunarinnar.
Ekkert rennsli hefur verið um yfirfall síðustu áratugi, en rennsli hefur alfarið verið stýrt um árlokur niður árfarveg og er á bilinu 4–5% af heildarrennsli Sogsins á hverjum tíma.
Vatni er að staðaldri aðeins veitt um aðra árlokuna. Aðeins í þeim tilvikum þegar veita þarf öllu vatni niður farveg eru báðar árlokur nýttar.
Líklegt er að núverandi rennsli um farveg nemi um 3–5% af náttúrlegu rennsli.
2. Hverjar eru niðurstöður rannsókna og vöktunarverkefna Landsvirkjunar eða annarra sem varða urriða í Efra-Sogi eftir að rennsli var veitt um farveginn? Tekur t.d. Landsvirkjun þátt í merkingu urriða til að kanna hvort stórurriði úr Þingvallavatni gengur niður í ána? Er til gróft mat á því hversu mikill fjöldi urriða hefur gengið til hrygningar í ána síðustu ár og hvort fjöldi þeirra fer vaxandi? Hvaða upplýsingar liggja fyrir um hrygningu í Útfallinu? Hversu stór urriði kemst undir botnlokur stíflunnar? Kemst urriði sem gengur undir lokur niður í Efra-Sog aftur upp í Þingvallavatn að lokinni hrygningu og ef ekki, hvaða upplýsingar liggja fyrir um afdrif hans? Eru þess dæmi að urriði laskist, til dæmis á tálknbörðum, við að troða sér undir botnlokur? Gefa rannsóknir til kynna að urriði gangi úr Þingvallavatni niður í Úlfjótsvatn?
Veiðimálastofnun hefur vaktað seiðabúskap efst í Efra-Sogi árlega frá árinu 2002 með rafveiðum. Fyrstu árin fannst ekki náttúrulegur urriði þar en frá og með árinu 2006 hafa urriðaseiði fundist þar í uppeldi.
Rannsóknir Laxfiska á urriða í Efra-Sogi og Úlfljótsvatni spanna tímabilið frá 2007 til þessa dags. Megináhersla þeirra er: i) að vakta hrygningu urriðans í Öxará (árlega stærð stofnsins, samsetningu, göngur og hegðun) en Öxarárstofninn er langstærsti hrygningarstofn Þingvallaurriða, ii) upplýsingar um ferðir, atferli og umhverfi urriðans árið um kring í Þingvallavatni með notkun rafeindafiskmerkja, iii) upplýsingar um vöxt urriðans með merkingum á seiðum og fiskum á öðrum lífsskeiðum víðsvegar um vatnið og í ánum sem til þess renna.
Veiðimálastofnun hefur ekki tekið þátt í merkingum að öðru leyti en að hrygningarurriði var merktur í Öxará á árunum 1999–2004 og hluti sleppiseiða urriða í vatnið árin 2000–2004 hefur verið örmerktur. Þau hafa eingöngu heimst í Þingvallavatni. Sleppiseiði urriða sem sleppt var í Þingvallavatn hafa komið fram í rafveiðum í Efra-Sogi og ekki er ólíklegt að sá urriði sem nú hrygnir í Efra-Sogi sé tilkominn vegna sleppinga í Þingvallavatn. Vitað er til þess að urriði merktur í Þingvallavatni hafi heimst neðan allra virkjana í Sogi.
Orkurannsóknasjóður Landsvirkjunar styrkti rannsóknir Laxfiska 2008–2010 þar sem hluti rannsóknanna fólst í því að merkja hrygningarfisk og geldfisk víða um Þingvallavatn til að kanna hvort sá fiskur mundi ganga niður fyrir stíflumannvirkið á mótun Útfallsins og Efra-Sogs. Í þeim rannsóknum Laxfiska voru einnig merkt urriðaseiði í Útfallinu 2010 og síðan aftur með tilstyrk frá Landsvirkjun 2011 og 2013. Af þeim 214 urriðum (fisklengd 34–94 cm) sem merktir voru 2008–2010 í Þingvallavtni (merkingar í Öxará ekki meðtaldar) fékkst staðfest að þrír fiskanna hefðu gengið niður í Efra-Sog, þ.e. niður fyrir stíflumannvirkið efst í Efra-Sogi.
Seiðin sem merkt voru af Laxfiskum í Útfallinu 2010, 2011 og 2013 hafa ekki endurveiðst við rafveiðar á seiðum neðan stíflunnar né sem uppvaxandi geldfiskur í veiði þar, hvað sem síðar á eftir að koma í ljós, því að sá urriði sem merktur er sem seiði getur komið við sögu allt upp í ríflega 10 ár frá merkingu.
Veiðimálastofnun hefur ekki metið hversu mikill fjöldi urriða hefur gengið til hrygningar í ána síðustu ár og hvort fjöldi þeirra fer vaxandi en fjöldinn hefur örugglega vaxið.
Athuganir Laxfiska á hrygningu urriðans í Efra-Sogi sýna að hrygningin fer að mestu leyti fram skammt neðan við stífluna efst í ánni. Rafveiðar á urriðaseiðum á fáeinum stöðum í ánni endurspeglaði einnig mikilvægi þessa hrygningarsvæðis. Það er mat Laxfiska að eftir að miklu af urriðaseiðum (af Öxaráruppruna) var sleppt í sunnanvert Þingvallavatn á árunum 2000–2004 hafi komið kippur í urriðagöngur í Efra-Sog.
Árin 2007–2010 merktu Laxfiskar 48 urriða á riðunum á Efra-Sogi sem voru á bilinu 57–91 cm langir og 2,3–9,0 kg að þyngd. Samhliða veiði á þeim fiski til merkinga var reynt að meta fjölda þeirra urriða á riðunum sem ekki náðust til merkinga þannig að gróflega mætti átta sig á fjölda fiskanna sem hrygndu hverju sinni í Efra-Sogi. Þetta grófa mat samhliða merkingum 2007–2010 sýndi að mesti fjöldi hrygningarfiska á riðunum í Efra-Sogi þessi ár var nálægt fjórir tugir fiska árið 2008. Áður hafði lítið fundist við athugun 2006. Geta má þess að megnið af seiðum sem á þessum árum var sleppt í norðanvert vatnið skilaði sér til Öxarár á hrygningartíma.
Líklegast eru öll þau urriðaseiði sem fundist hafa í vatninu við Útfallið úr hrygningu þar eða á þeim slóðum.
Hrygning urriðans í Útfallinu fer að mestu fram á svæði vestan megin í Útfallinu rétt ofan við inntak aðrennslisganganna fyrir Steingrímsstöð. Þar er malarbotn, en Landsvirkjun stóð fyrir því haustið 1998 að setja hentuga möl á það svæði, sem og austan megin Útfallsins til að skapa betri hrygningarskilyrði fyrir urriðann. Hrygning urriðanna frá umræddum fiskræktaraðgerðum hafa nú skilað af sér urriðum sem byrjaðir eru að hrygna í Útfallinu. Þegar Laxfiskar könnuðu Útfallið um riðtímann árið 2007 var hrygning í gangi í litlum mæli. Hrygningin virtist meiri 2008 og mesta staðfesta hrygning þar samkvæmt talningum var 2009 þegar hátt í 40 urriðar voru taldir á riðunum. Hrygning hefur verið þar árlega frá þeim tíma, tiltækar tölur yfir fjölda hrygningarfiska eru ekki marktækar en rafveiðar á urriðaseiðum í Útfallinu 2010, 2011 og 2013 benda til þess að hrygningin hafi verið svipuð þessi ár. Þær niðurstöður sem liggja fyrir frá rannsóknum Laxfiska á ferðum urriða sem hrygna í Útfallinu sýna að þeir fiskar halda tryggð við hrygningarsvæði sitt.
Veiðimálastofnun hefur ekki kannað hversu stór urriði kemst undir botnlokur stíflunnar en það fer eftir því hversu mikið þær eru opnar.
Rannsóknir Laxfiska sýna nokkur tilvik vænna urriða sem merktir hafa verið í Þingvallavatni og síðan veiddir neðan stíflunnar, allt frá stórvöxnum geldfiski (54 cm) upp í vígalega hrygningarfiska (84 cm). Varðandi mögulegar ferðir urriða undir lokur stíflumannvirkisins þá ber einnig að hafa í huga að meira vatnsmagni er í ákveðnum tilvikium hleypt undir lokurnar skamma stund og þá er greiðfært fyrir allan fisk niður í Efra-Sog.
Að öllum líkindum á urriði sem gengur undir lokur niður í Efra-Sog ekki afturkvæmt upp í vatnið við núverandi aðstæður.
Ekkert í rannsóknum Laxfiska bendir til að fiskur sem fer niður undir lokur eigi afturkvæmt. Ýmislegt í rannsóknum Laxfiska bendir til að stór hluti urriða sem hrygna í Efra-Sogi sé af Þingvallavatnsuppruna.
Eina dæmið sem kunnugt er um að urriði hafi skaðað sig neðan við stíflu er frá því í október 2007 en þá fannst stór urriði dauður á hellunni neðan við lokur. Talið var að hann hefði drepist við að kremjast undir lokunni, rotað sig á niðurleið eða drepist við að reyna að komast upp aftur (upplýsingar á heimasíðu Jóns Kristjánssonar).
Við merkingar á urriðum í Efra-Sogi er algengt að sjá urriða með hausskaða, einkum á tálknbörðunum, allt upp í ríflega helming fiskanna hverju sinni. Einnig kemur fyrir að þeir eru líka skaddaðir á bol.
Verið getur að urriði gangi úr Þingvallavatni niður í Úlfljótsvatn, sjá hér að framan.
Líkt og getið var hér að framan varðandi mögulegar ferðir urriðanna undir lokur stíflunnar og afdrif þeirra fiska, þá er ljóst að urriði gengur úr Þingvallavatni niður í Efra-Sog og áfram í Úlfljótsvatn. Merkingar á urriða á riðunum í Efra-Sogi neðan við stíflu 2007–2010 sýndu að fiskurinn á þeim tíma var að mestu eða öllu leyti runnin frá fiskræktaraðgerðunum 2000–2004.
3. Hvaða rannsóknir eða vöktunarverkefni hefur Landsvirkjun, eða aðrir, unnið sem varða þróun lífríkis í Efra-Sogi eftir að vatn var fellt um farveg þess að staðaldri? Hvað gefur vöktunin til kynna um þróun smádýralífs, svo sem bitmýs? Hverjar eru í stuttu máli helstu ályktanir sem draga má af þessum athugunum um Efra-Sog sem búsvæði og uppeldisstöð urriðaseiða miðað við núverandi rennslisstöðu?
Veiðimálastofnun hefur stundað rannsóknir á lífríki í Efra-Sogi allt frá árinu 1995 og standa þær rannsóknir enn. Þéttleiki botndýra var vaktaður og tegundasamsetning með töku botnsýna en var hætt árið 2008. Flugur hafa verið veiddar, greindar og taldar í Efra-Sogi samfellt frá árinu 1999. Megináherslan hefur verið lögð á bitmý.
Á árabilinu 1997–2008 var meðalþéttleiki bitmýslirfa rúmar 380 þús. lirfur á m 2. Hann var mjög breytilegur á milli ára en fór að jafnaði vaxandi fram til 2005 en dalaði eftir það. Bitmý í flugnagildrum var í hámarki árið 2003 en það hefur verið minna síðan.
Með stöðugu lágmarksrennsli um Efra-Sog hefur lífríki í vatni náð að einhverju leyti að dafna. Þótt ekki liggi fyrir mælingar fyrir virkjun Efra-Sogs er það að öllum líkindum ekki í því magni sem var fyrir. Þetta lágrennsli hefur einnig leitt til þess að þar er kominn upp stofn urrða. Fundur urriðaseiða bendir til þess að þarna hrygni nú urriði í einhverjum mæli, aðstæður til hrygningar eru mjög takmarkaðar en urriði þarf gott rennsli og hentuga hrygningarmöl sem hann getur grafið í hrogn sín. Vonir standa til þess að yfirfallsvatn til Efra-Sogs í framhjárás í Útfallinu með góðum búsvæðum til hrygningar og uppeldis urriða, sem Landsvirkjun vinnur nú að, geti stuðlað að aukinni hrygningu og uppeldi urriða í Útfallinu. Sleppingum urriðaseiða í Þingvallavatn á árunum 2000–2004 var ætlað að koma upp stofni sem hrygnt gæti í Útfallinu eftir að þar yrðu skapaðar aðstæður til hrygningar og uppeldis urriða. Yngstu urriðarnir úr þessum sleppingum eru nú 10 ára og fer þeim fækkandi. Því fer hver að verða síðastur til að gefa þeim urriðum tækifæri til hrygningar í Útfalli Þingvallavatns.
Rannsóknir Laxfiska á urriða í Efra-Sogi sýna að urriðinn nær að hrygna þar með ágætum árangri og seiði ná að alast þar upp fram að því að þau ganga niður í Úlfljótsvatn. Aðgerðir Landsvirkjunar sem fólust í að veita vatni um farveg Efra-Sogs að nýju árið um kring árið 1993 hafa því sannarlega skapað urriðanum búsvæði á ný í Efra-Sogi þó svo að aðstæður þar séu í dag ekki sambærilegar aðstæðum fyrir virkjun. Þær fiskræktaraðgerðir sem Landsvirkjun stóð fyrir í kjölfarið skiluðu þeim árangri að urriði er á ný farinn að hrygna í útfalli vatnsins og í Efra-Sogi. Gera má ráð fyrir að Efra-Sog neðan stíflunnar geti staðið undir margfalt meiri framleiðslu en nú er raunin. Til að svo megi verða má með ýmsum hætti koma málum þannig fyrir að urriðinn dafni betur á þessu svæði við þær aðstæður sem nú eru.
4. Á Landsvirkjun veiðirétt í Efra-Sogi og Útfallinu? Ef svo er, hvaða reglur gilda fyrir veiðina? Hversu mikil brögð eru talin að ólöglegum veiðum á urriða í Efra-Sogi? Hver hefur eftirlit með veiðunum?
Veiðiréttur fylgir eign Sogsstöðva (Landsvirkjunar) á höfðanum milli Úlfljótsvatns og Þingvallavatns. Þannig á Landsvirkjun veiðirétt að Efra-Sogi vestanverðu á móti Kaldárhöfða, sem á réttinn að austanverðu. Landsvirkjun er tengd veiðifélögum fyrir Þingvallavatn og Úlfljótsvatn. Frá gamalli tíð fylgja tvær stangir virkjunum í Úlfljótsvatni.
Engar áreiðanlegar upplýsingar liggja fyrir um umfang veiðiþjófnaðar, en Landsvirkjun er kunnugt um að hann hefur viðgengist lengi. Bæði starfsmenn Landsvirkjunar og Jóhannes Sturlaugsson hjá Laxfiskum hafa ítrekað rekist á veiðiþjófa eða ummerki um þá og stuggað við þeim.
Ekkert skipulagt veiðieftirlit er viðhaft, starfsmenn Sogsstöðva hafa þó reynt að fylgjast með ferðum grunaðra en það eftirlit hefur verið minna en fyrrum eftir að fækkaði í föstu starfsliði. Til að bæta úr því er búið að koma fyrir öryggismyndavél sem fylgist með umferð næst lokunum við Efra-Sog. Búið er að setja upp skilti sem upplýsa um að svæðið sé vaktað með myndavélum. Vonast er til að þetta hafi einnig nokkurn fælingarmátt.
5. Hvernig hafa verið sleppingar Landsvirkjunar eða annarra á urriðaseiðum í Þingvallavatn? Hvernig eru afdrif seiðanna metin og hverjar eru helstu niðurstöður matsins? Óskað er yfirlits yfir sleppingar seiða í vatnið og tilraunir til að koma upp stofni í suðurhluta þess.
Landsvirkjun stóð fyrir fiskræktarátaki í Þingvallavatni á árunum 1991–2002 með klakfiskatöku og sleppingum á urriðaseiðum í vatnið. Markmið aðgerða var að efla urriðastofn Þingvallavatns og bæta vistfræðileg skilyrði urriðans til uppeldis og hrygningar í vatninu. Veiðimálastofnun sá um klakfiskatöku í Öxará á árunum 1997, 1999 og 2000–2002. Fjöldi slepptra urriðaseiða í Þingvallavatn á árunum 1993–2004 var alls 126.900. Þar af voru örmerkt alls um 40.150 urriðaseiði.
Veiðimálastofnun hefur fylgst árlega með seiðabúskap með rafveiðum í Útfalli Þingvallavatns frá árinu 2010.
Merkingar Laxfiska á urriða á riðunum í Efra-Sogi neðan við stíflu á árunum 2007–2010 sýndu að fiskur á þeim tíma var að mestu eða öllu leyti upprunninn frá fiskræktaraðgerðum á árunum 2000–2004. Um það vitnaði hátt hlutfall örmerktra urriða (31%) en sá fiskur hafði verið merktur sem seiði í seiðaeldisstöð fyrir sleppingu í Þingvallavatn.
Í töflunni hér að framan er yfirlit yfir seiðasleppingar í Þingvallavatn á árunum 1993– 2002. Auk fiskræktaraðgerða fór fram ítarleg kortlagning á botni Útfallsins með tilliti til straums og dýpis en þær mælingar leiddu í ljós að grófa malarfyllingu var að finna meðfram bökkum Útfallsins, líklega frá byggingartíma Steingrímsstöðvar. Hluti þessarar malarfylllingar á botni Útfallsins var fluttur til og efnið jafnað út sem undirlag undir hrygningarmöl sem sótt var í malarnámu við Svínavatn. Um 1.200 m 3 af hentugri hrygningarmöl var síðan komið fyrir meðfram bökkum Útfallsins. Veiðimálastofnun sá síðar um að grafa hrogn sem fengin voru við klakfiskatöku urriða í Öxará í mölina í Útfallinu.
6. Hvaða upplýsingar liggja fyrir um afdrif seiða og fullvaxta urriða í jarðgöngum Steingrímsvirkjunar? Ef fylgst hefur verið með urriðaseiðum neðan ganga, hverjar eru niðurstöðurnar af þeirri vöktun?
Almennt séð eru Kaplan-vélar eins og þær sem eru í Steingrímsstöð líklegastar vatnshjóla til að sleppa seiðum í gegn. Skaði á fiski er helst vegna árekstra við skrúfublöðin og líkur á árekstri eykst með stærð fiskjar. Engar sérstakar rannsknir hafa farið fram á hugsanlegum skaða á fiski við að fara um vatnsvegi og vélar virkjunarinnar. Aðeins er hægt að vitna til stakra athugana sem t.d. vitna um að fiskur sem hefur farið inn í aðrennslisgöngin geti átt þaðan afturkvæmt, og e.t.v. má draga þá ályktun af miklum þéttleika urriðaseiða neðan Útfalls frá Steingrímsstöð að stór hluti seiða komist klakklaust í gegn.
Fylgiskjal.
Landsvirkjun 1995. Greinargerð um rannsóknir og hugsanlegar aðgerðir í útfalli Þingvallavatns til þess að bæta vistfræðileg skilyrði fyrir urriða. Landsvirkjun, LV 1999-091; (Höf. Hugrún Gunnarsdóttir, Helgi Bjarnason og Theodór Theodórsson)
Hugrún Gunnarsdóttir 1999. Útlagning hrygningarmalar og hrognagröftur í útfalli Þingvallavatns. Landsvirkjun, LV-1999-249.
Magnús Jóhannsson, Ingi Rúnar Jónsson og Benóný Jónsson 2004. Seiðarannsóknir í Öxará, Ölfusvatnsá, Villingavatnsá ásamt urriðarannsóknum í Þingvallavatni. Unnið fyrir Landsvirkjun af Veiðimálastofnun. Landsvirkjun, LV-2004-148.
Magnús Jóhannsson og Benóný Jónsson 2006. Aldursrannsóknir, merkingar og endurheimtur urriða úr Öxará 2004 og 2005. Unnið fyrir Landsvirkjun af Veiðimálastofnun. Landsvirkjun, LV-2006-032.
Laufey B. Hannesdóttir 2007. Rennsli Sogs og vatnshæð í Þingvallavatni, Úlfljótsvatni, Írafosslóni og Álftavatni. Landsvirkjun, LV-2007-052.
Magnús Jóhannsson, Guðni Guðbergsson og Jón S. Ólafsson 2011. Lífríki Sogs og greining á gögnum frá árunum 1985–2008. Unnið fyrir Landsvirkjun af Veiðimálastofnun. Landsvirkjun, LV-2011-089.
Jóhannes Sturlaugsson 2005 og 2007. Rannsóknir á atferlisvistfræði Þingvallaurriða. Laxfiskar (Framvinduskýrslur; greinargerð, febrúar 2005 og dæmi um niðurstöður, desember 2007).
Jóhannes Sturlaugsson 2006. Ferðasaga risaurriða í Þingvallavatni. Grein sem birtist í sunnudagsblaði Mbl. 8. janúar 2006.
Jóhannes Sturlaugsson 2010 og 2011. Gönguhegðun urriða í Efra-Sogi og Úlfljótsvatni (Framvinda 2009 og 2010). Laxfiskar, janúar 2010 og janúar 2011.
Jóhannes Sturlaugsson, Hrönn Ólína Jörundsdóttir, Franklín Georgsson og Helga Gunnlaugsdóttir 2009. Kvikasilfur og önnur óæskileg snefilefni í urriða úr Þingvallavatni.
Matís, Desember 2009. [Í þessari rannsókn var m.a. stuðst við merkta urriða, þar sem nákvæmlega var vitað um ferðir þeirra um vatnið seinni ár].
Landsvirkjun 2014. Fiskivegur í Efra-Sogi, frumhönnun og kostnaðaráætlun. Landsvirkjun, LV-2014-014 (Höf: Sveinn Kári Valdimarsson, verkefnisstjóri, Gunnar Orri Gröndal (Verkís) og Áslaug Traustadóttir (Landmótun) [takmörkuð dreifing].
Landsvirkjun 2011: Varnarefnið DDT gegn mývargi við Steingrímsstöð: mat á mengun svæðisins. Unnið fyrir Landsvirkjun: Hugrún Gunnarsdóttir (Verkís); Nýsköpunarmiðstöð Íslands; Náttúrufræðistofa Kópavogs. Landsvirkjun 2011-019.
143. löggjafarþing 2013–2014.
Þingskjal 1061 — 542. mál.
Svar
iðnaðar- og viðskiptaráðherra við fyrirspurn frá Össuri Skarphéðinssyni
um rannsóknir og vöktunarverkefni sem varða urriða í Efra-Sogi.
Ráðuneytið óskaði 7. apríl 2014 eftir umsögn Landsvirkjunar um fyrirspurnina, þar sem hún snýr að rannsókna- og vöktunarverkefnum fyrirtækisins í Efra-Sogi og Þingvallavatni. Umsögn Landsvirkjunar barst ráðuneytinu 29. apríl 2014 og eru eftirfarandi svör byggð á því sem fram kemur í þeirri umsögn. Tekið er fram að umsögn Landsvirkjunar er að hluta byggð á utanaðkomandi sérfræðiálitum frá Veiðimálastofnun og fyrirtækinu Laxfiskar ehf.
1. Hvenær hóf Landsvirkjun að láta vatn úr Þingvallavatni renna um farveg Efra-Sogs? Hve mikið vatn rennur þar að staðaldri annars vegar og hins vegar þegar mest er? Eru árstíðasveiflur á rennslinu og ef svo er, hvernig eru þær? Hve stór hluti rennslisins er að jafnaði yfirfall og hversu mikið má áætla að renni um botnlokur? Hvenær urðu báðar botnlokur virkar? Hversu hátt hlutfall vatns fer nú að jafnaði um Efra-Sog miðað við rennslið fyrir gerð Steingrímsvirkjunar?
Á árunum 1994–1996 var unnið að endurnýjun véla Steingrímsstöðvar. Á meðan á því verki stóð þurfti að veita hluta Sogsins um árlokur niður farveg Efra-Sogs. Eftir því að verki lauk var ákveðið að halda nokkru vantsrennsli áfram í árfarveginum og hefur það viðhaldist síðan.
Rennsli niður farveg árinnar er því sem næst stöðugt eða um 4,0 m 3/sek. Aðeins í þeim tilvikum þegar ástæða þykir til að stöðva vélar virkjunarinnar og óvenju mikið innrennsli er í Þingvallavatn er auknu rennsli veitt niður árfarveginn um árlokur.
Rennsli í farvegi er stöðugt, svo sem fyrr greinir. Breytilegu rennsli til að stýra vantshæð Þingvallavatns er að mestu stýrt með rennsli um vélar virkjunarinnar.
Ekkert rennsli hefur verið um yfirfall síðustu áratugi, en rennsli hefur alfarið verið stýrt um árlokur niður árfarveg og er á bilinu 4–5% af heildarrennsli Sogsins á hverjum tíma.
Vatni er að staðaldri aðeins veitt um aðra árlokuna. Aðeins í þeim tilvikum þegar veita þarf öllu vatni niður farveg eru báðar árlokur nýttar.
Líklegt er að núverandi rennsli um farveg nemi um 3–5% af náttúrlegu rennsli.
2. Hverjar eru niðurstöður rannsókna og vöktunarverkefna Landsvirkjunar eða annarra sem varða urriða í Efra-Sogi eftir að rennsli var veitt um farveginn? Tekur t.d. Landsvirkjun þátt í merkingu urriða til að kanna hvort stórurriði úr Þingvallavatni gengur niður í ána? Er til gróft mat á því hversu mikill fjöldi urriða hefur gengið til hrygningar í ána síðustu ár og hvort fjöldi þeirra fer vaxandi? Hvaða upplýsingar liggja fyrir um hrygningu í Útfallinu? Hversu stór urriði kemst undir botnlokur stíflunnar? Kemst urriði sem gengur undir lokur niður í Efra-Sog aftur upp í Þingvallavatn að lokinni hrygningu og ef ekki, hvaða upplýsingar liggja fyrir um afdrif hans? Eru þess dæmi að urriði laskist, til dæmis á tálknbörðum, við að troða sér undir botnlokur? Gefa rannsóknir til kynna að urriði gangi úr Þingvallavatni niður í Úlfjótsvatn?
Veiðimálastofnun hefur vaktað seiðabúskap efst í Efra-Sogi árlega frá árinu 2002 með rafveiðum. Fyrstu árin fannst ekki náttúrulegur urriði þar en frá og með árinu 2006 hafa urriðaseiði fundist þar í uppeldi.
Rannsóknir Laxfiska á urriða í Efra-Sogi og Úlfljótsvatni spanna tímabilið frá 2007 til þessa dags. Megináhersla þeirra er: i) að vakta hrygningu urriðans í Öxará (árlega stærð stofnsins, samsetningu, göngur og hegðun) en Öxarárstofninn er langstærsti hrygningarstofn Þingvallaurriða, ii) upplýsingar um ferðir, atferli og umhverfi urriðans árið um kring í Þingvallavatni með notkun rafeindafiskmerkja, iii) upplýsingar um vöxt urriðans með merkingum á seiðum og fiskum á öðrum lífsskeiðum víðsvegar um vatnið og í ánum sem til þess renna.
Veiðimálastofnun hefur ekki tekið þátt í merkingum að öðru leyti en að hrygningarurriði var merktur í Öxará á árunum 1999–2004 og hluti sleppiseiða urriða í vatnið árin 2000–2004 hefur verið örmerktur. Þau hafa eingöngu heimst í Þingvallavatni. Sleppiseiði urriða sem sleppt var í Þingvallavatn hafa komið fram í rafveiðum í Efra-Sogi og ekki er ólíklegt að sá urriði sem nú hrygnir í Efra-Sogi sé tilkominn vegna sleppinga í Þingvallavatn. Vitað er til þess að urriði merktur í Þingvallavatni hafi heimst neðan allra virkjana í Sogi.
Orkurannsóknasjóður Landsvirkjunar styrkti rannsóknir Laxfiska 2008–2010 þar sem hluti rannsóknanna fólst í því að merkja hrygningarfisk og geldfisk víða um Þingvallavatn til að kanna hvort sá fiskur mundi ganga niður fyrir stíflumannvirkið á mótun Útfallsins og Efra-Sogs. Í þeim rannsóknum Laxfiska voru einnig merkt urriðaseiði í Útfallinu 2010 og síðan aftur með tilstyrk frá Landsvirkjun 2011 og 2013. Af þeim 214 urriðum (fisklengd 34–94 cm) sem merktir voru 2008–2010 í Þingvallavtni (merkingar í Öxará ekki meðtaldar) fékkst staðfest að þrír fiskanna hefðu gengið niður í Efra-Sog, þ.e. niður fyrir stíflumannvirkið efst í Efra-Sogi.
Seiðin sem merkt voru af Laxfiskum í Útfallinu 2010, 2011 og 2013 hafa ekki endurveiðst við rafveiðar á seiðum neðan stíflunnar né sem uppvaxandi geldfiskur í veiði þar, hvað sem síðar á eftir að koma í ljós, því að sá urriði sem merktur er sem seiði getur komið við sögu allt upp í ríflega 10 ár frá merkingu.
Veiðimálastofnun hefur ekki metið hversu mikill fjöldi urriða hefur gengið til hrygningar í ána síðustu ár og hvort fjöldi þeirra fer vaxandi en fjöldinn hefur örugglega vaxið.
Athuganir Laxfiska á hrygningu urriðans í Efra-Sogi sýna að hrygningin fer að mestu leyti fram skammt neðan við stífluna efst í ánni. Rafveiðar á urriðaseiðum á fáeinum stöðum í ánni endurspeglaði einnig mikilvægi þessa hrygningarsvæðis. Það er mat Laxfiska að eftir að miklu af urriðaseiðum (af Öxaráruppruna) var sleppt í sunnanvert Þingvallavatn á árunum 2000–2004 hafi komið kippur í urriðagöngur í Efra-Sog.
Árin 2007–2010 merktu Laxfiskar 48 urriða á riðunum á Efra-Sogi sem voru á bilinu 57–91 cm langir og 2,3–9,0 kg að þyngd. Samhliða veiði á þeim fiski til merkinga var reynt að meta fjölda þeirra urriða á riðunum sem ekki náðust til merkinga þannig að gróflega mætti átta sig á fjölda fiskanna sem hrygndu hverju sinni í Efra-Sogi. Þetta grófa mat samhliða merkingum 2007–2010 sýndi að mesti fjöldi hrygningarfiska á riðunum í Efra-Sogi þessi ár var nálægt fjórir tugir fiska árið 2008. Áður hafði lítið fundist við athugun 2006. Geta má þess að megnið af seiðum sem á þessum árum var sleppt í norðanvert vatnið skilaði sér til Öxarár á hrygningartíma.
Líklegast eru öll þau urriðaseiði sem fundist hafa í vatninu við Útfallið úr hrygningu þar eða á þeim slóðum.
Hrygning urriðans í Útfallinu fer að mestu fram á svæði vestan megin í Útfallinu rétt ofan við inntak aðrennslisganganna fyrir Steingrímsstöð. Þar er malarbotn, en Landsvirkjun stóð fyrir því haustið 1998 að setja hentuga möl á það svæði, sem og austan megin Útfallsins til að skapa betri hrygningarskilyrði fyrir urriðann. Hrygning urriðanna frá umræddum fiskræktaraðgerðum hafa nú skilað af sér urriðum sem byrjaðir eru að hrygna í Útfallinu. Þegar Laxfiskar könnuðu Útfallið um riðtímann árið 2007 var hrygning í gangi í litlum mæli. Hrygningin virtist meiri 2008 og mesta staðfesta hrygning þar samkvæmt talningum var 2009 þegar hátt í 40 urriðar voru taldir á riðunum. Hrygning hefur verið þar árlega frá þeim tíma, tiltækar tölur yfir fjölda hrygningarfiska eru ekki marktækar en rafveiðar á urriðaseiðum í Útfallinu 2010, 2011 og 2013 benda til þess að hrygningin hafi verið svipuð þessi ár. Þær niðurstöður sem liggja fyrir frá rannsóknum Laxfiska á ferðum urriða sem hrygna í Útfallinu sýna að þeir fiskar halda tryggð við hrygningarsvæði sitt.
Veiðimálastofnun hefur ekki kannað hversu stór urriði kemst undir botnlokur stíflunnar en það fer eftir því hversu mikið þær eru opnar.
Rannsóknir Laxfiska sýna nokkur tilvik vænna urriða sem merktir hafa verið í Þingvallavatni og síðan veiddir neðan stíflunnar, allt frá stórvöxnum geldfiski (54 cm) upp í vígalega hrygningarfiska (84 cm). Varðandi mögulegar ferðir urriða undir lokur stíflumannvirkisins þá ber einnig að hafa í huga að meira vatnsmagni er í ákveðnum tilvikium hleypt undir lokurnar skamma stund og þá er greiðfært fyrir allan fisk niður í Efra-Sog.
Að öllum líkindum á urriði sem gengur undir lokur niður í Efra-Sog ekki afturkvæmt upp í vatnið við núverandi aðstæður.
Ekkert í rannsóknum Laxfiska bendir til að fiskur sem fer niður undir lokur eigi afturkvæmt. Ýmislegt í rannsóknum Laxfiska bendir til að stór hluti urriða sem hrygna í Efra-Sogi sé af Þingvallavatnsuppruna.
Eina dæmið sem kunnugt er um að urriði hafi skaðað sig neðan við stíflu er frá því í október 2007 en þá fannst stór urriði dauður á hellunni neðan við lokur. Talið var að hann hefði drepist við að kremjast undir lokunni, rotað sig á niðurleið eða drepist við að reyna að komast upp aftur (upplýsingar á heimasíðu Jóns Kristjánssonar).
Við merkingar á urriðum í Efra-Sogi er algengt að sjá urriða með hausskaða, einkum á tálknbörðunum, allt upp í ríflega helming fiskanna hverju sinni. Einnig kemur fyrir að þeir eru líka skaddaðir á bol.
Verið getur að urriði gangi úr Þingvallavatni niður í Úlfljótsvatn, sjá hér að framan.
Líkt og getið var hér að framan varðandi mögulegar ferðir urriðanna undir lokur stíflunnar og afdrif þeirra fiska, þá er ljóst að urriði gengur úr Þingvallavatni niður í Efra-Sog og áfram í Úlfljótsvatn. Merkingar á urriða á riðunum í Efra-Sogi neðan við stíflu 2007–2010 sýndu að fiskurinn á þeim tíma var að mestu eða öllu leyti runnin frá fiskræktaraðgerðunum 2000–2004.
3. Hvaða rannsóknir eða vöktunarverkefni hefur Landsvirkjun, eða aðrir, unnið sem varða þróun lífríkis í Efra-Sogi eftir að vatn var fellt um farveg þess að staðaldri? Hvað gefur vöktunin til kynna um þróun smádýralífs, svo sem bitmýs? Hverjar eru í stuttu máli helstu ályktanir sem draga má af þessum athugunum um Efra-Sog sem búsvæði og uppeldisstöð urriðaseiða miðað við núverandi rennslisstöðu?
Veiðimálastofnun hefur stundað rannsóknir á lífríki í Efra-Sogi allt frá árinu 1995 og standa þær rannsóknir enn. Þéttleiki botndýra var vaktaður og tegundasamsetning með töku botnsýna en var hætt árið 2008. Flugur hafa verið veiddar, greindar og taldar í Efra-Sogi samfellt frá árinu 1999. Megináherslan hefur verið lögð á bitmý.
Á árabilinu 1997–2008 var meðalþéttleiki bitmýslirfa rúmar 380 þús. lirfur á m 2. Hann var mjög breytilegur á milli ára en fór að jafnaði vaxandi fram til 2005 en dalaði eftir það. Bitmý í flugnagildrum var í hámarki árið 2003 en það hefur verið minna síðan.
Með stöðugu lágmarksrennsli um Efra-Sog hefur lífríki í vatni náð að einhverju leyti að dafna. Þótt ekki liggi fyrir mælingar fyrir virkjun Efra-Sogs er það að öllum líkindum ekki í því magni sem var fyrir. Þetta lágrennsli hefur einnig leitt til þess að þar er kominn upp stofn urrða. Fundur urriðaseiða bendir til þess að þarna hrygni nú urriði í einhverjum mæli, aðstæður til hrygningar eru mjög takmarkaðar en urriði þarf gott rennsli og hentuga hrygningarmöl sem hann getur grafið í hrogn sín. Vonir standa til þess að yfirfallsvatn til Efra-Sogs í framhjárás í Útfallinu með góðum búsvæðum til hrygningar og uppeldis urriða, sem Landsvirkjun vinnur nú að, geti stuðlað að aukinni hrygningu og uppeldi urriða í Útfallinu. Sleppingum urriðaseiða í Þingvallavatn á árunum 2000–2004 var ætlað að koma upp stofni sem hrygnt gæti í Útfallinu eftir að þar yrðu skapaðar aðstæður til hrygningar og uppeldis urriða. Yngstu urriðarnir úr þessum sleppingum eru nú 10 ára og fer þeim fækkandi. Því fer hver að verða síðastur til að gefa þeim urriðum tækifæri til hrygningar í Útfalli Þingvallavatns.
Rannsóknir Laxfiska á urriða í Efra-Sogi sýna að urriðinn nær að hrygna þar með ágætum árangri og seiði ná að alast þar upp fram að því að þau ganga niður í Úlfljótsvatn. Aðgerðir Landsvirkjunar sem fólust í að veita vatni um farveg Efra-Sogs að nýju árið um kring árið 1993 hafa því sannarlega skapað urriðanum búsvæði á ný í Efra-Sogi þó svo að aðstæður þar séu í dag ekki sambærilegar aðstæðum fyrir virkjun. Þær fiskræktaraðgerðir sem Landsvirkjun stóð fyrir í kjölfarið skiluðu þeim árangri að urriði er á ný farinn að hrygna í útfalli vatnsins og í Efra-Sogi. Gera má ráð fyrir að Efra-Sog neðan stíflunnar geti staðið undir margfalt meiri framleiðslu en nú er raunin. Til að svo megi verða má með ýmsum hætti koma málum þannig fyrir að urriðinn dafni betur á þessu svæði við þær aðstæður sem nú eru.
4. Á Landsvirkjun veiðirétt í Efra-Sogi og Útfallinu? Ef svo er, hvaða reglur gilda fyrir veiðina? Hversu mikil brögð eru talin að ólöglegum veiðum á urriða í Efra-Sogi? Hver hefur eftirlit með veiðunum?
Veiðiréttur fylgir eign Sogsstöðva (Landsvirkjunar) á höfðanum milli Úlfljótsvatns og Þingvallavatns. Þannig á Landsvirkjun veiðirétt að Efra-Sogi vestanverðu á móti Kaldárhöfða, sem á réttinn að austanverðu. Landsvirkjun er tengd veiðifélögum fyrir Þingvallavatn og Úlfljótsvatn. Frá gamalli tíð fylgja tvær stangir virkjunum í Úlfljótsvatni.
Engar áreiðanlegar upplýsingar liggja fyrir um umfang veiðiþjófnaðar, en Landsvirkjun er kunnugt um að hann hefur viðgengist lengi. Bæði starfsmenn Landsvirkjunar og Jóhannes Sturlaugsson hjá Laxfiskum hafa ítrekað rekist á veiðiþjófa eða ummerki um þá og stuggað við þeim.
Ekkert skipulagt veiðieftirlit er viðhaft, starfsmenn Sogsstöðva hafa þó reynt að fylgjast með ferðum grunaðra en það eftirlit hefur verið minna en fyrrum eftir að fækkaði í föstu starfsliði. Til að bæta úr því er búið að koma fyrir öryggismyndavél sem fylgist með umferð næst lokunum við Efra-Sog. Búið er að setja upp skilti sem upplýsa um að svæðið sé vaktað með myndavélum. Vonast er til að þetta hafi einnig nokkurn fælingarmátt.
5. Hvernig hafa verið sleppingar Landsvirkjunar eða annarra á urriðaseiðum í Þingvallavatn? Hvernig eru afdrif seiðanna metin og hverjar eru helstu niðurstöður matsins? Óskað er yfirlits yfir sleppingar seiða í vatnið og tilraunir til að koma upp stofni í suðurhluta þess.
Landsvirkjun stóð fyrir fiskræktarátaki í Þingvallavatni á árunum 1991–2002 með klakfiskatöku og sleppingum á urriðaseiðum í vatnið. Markmið aðgerða var að efla urriðastofn Þingvallavatns og bæta vistfræðileg skilyrði urriðans til uppeldis og hrygningar í vatninu. Veiðimálastofnun sá um klakfiskatöku í Öxará á árunum 1997, 1999 og 2000–2002. Fjöldi slepptra urriðaseiða í Þingvallavatn á árunum 1993–2004 var alls 126.900. Þar af voru örmerkt alls um 40.150 urriðaseiði.
| Ár | Fjöldi slepptra seiða | Fjöldi merktra seiða |
| 1993 | 10.000 | 6.000 |
| 2000 | 8.000 | 8.000 |
| 2001 | 31.300 | 11.150 |
| 2002 | 32.000 | 5.000 |
| 2003 | 25.600 | 5.000 |
| 2004 | 20.000 | 5.000 |
| Alls | 126.900 | 40.150 |
Veiðimálastofnun hefur fylgst árlega með seiðabúskap með rafveiðum í Útfalli Þingvallavatns frá árinu 2010.
Merkingar Laxfiska á urriða á riðunum í Efra-Sogi neðan við stíflu á árunum 2007–2010 sýndu að fiskur á þeim tíma var að mestu eða öllu leyti upprunninn frá fiskræktaraðgerðum á árunum 2000–2004. Um það vitnaði hátt hlutfall örmerktra urriða (31%) en sá fiskur hafði verið merktur sem seiði í seiðaeldisstöð fyrir sleppingu í Þingvallavatn.
Í töflunni hér að framan er yfirlit yfir seiðasleppingar í Þingvallavatn á árunum 1993– 2002. Auk fiskræktaraðgerða fór fram ítarleg kortlagning á botni Útfallsins með tilliti til straums og dýpis en þær mælingar leiddu í ljós að grófa malarfyllingu var að finna meðfram bökkum Útfallsins, líklega frá byggingartíma Steingrímsstöðvar. Hluti þessarar malarfylllingar á botni Útfallsins var fluttur til og efnið jafnað út sem undirlag undir hrygningarmöl sem sótt var í malarnámu við Svínavatn. Um 1.200 m 3 af hentugri hrygningarmöl var síðan komið fyrir meðfram bökkum Útfallsins. Veiðimálastofnun sá síðar um að grafa hrogn sem fengin voru við klakfiskatöku urriða í Öxará í mölina í Útfallinu.
6. Hvaða upplýsingar liggja fyrir um afdrif seiða og fullvaxta urriða í jarðgöngum Steingrímsvirkjunar? Ef fylgst hefur verið með urriðaseiðum neðan ganga, hverjar eru niðurstöðurnar af þeirri vöktun?
Almennt séð eru Kaplan-vélar eins og þær sem eru í Steingrímsstöð líklegastar vatnshjóla til að sleppa seiðum í gegn. Skaði á fiski er helst vegna árekstra við skrúfublöðin og líkur á árekstri eykst með stærð fiskjar. Engar sérstakar rannsknir hafa farið fram á hugsanlegum skaða á fiski við að fara um vatnsvegi og vélar virkjunarinnar. Aðeins er hægt að vitna til stakra athugana sem t.d. vitna um að fiskur sem hefur farið inn í aðrennslisgöngin geti átt þaðan afturkvæmt, og e.t.v. má draga þá ályktun af miklum þéttleika urriðaseiða neðan Útfalls frá Steingrímsstöð að stór hluti seiða komist klakklaust í gegn.
Fylgiskjal.
Rannsóknir og vöktun urriða í Þingvallavatni og Sogi.
Skýrslur og greinargerðir.
Landsvirkjun 1995. Greinargerð um rannsóknir og hugsanlegar aðgerðir í útfalli Þingvallavatns til þess að bæta vistfræðileg skilyrði fyrir urriða. Landsvirkjun, LV 1999-091; (Höf. Hugrún Gunnarsdóttir, Helgi Bjarnason og Theodór Theodórsson)
Hugrún Gunnarsdóttir 1999. Útlagning hrygningarmalar og hrognagröftur í útfalli Þingvallavatns. Landsvirkjun, LV-1999-249.
Magnús Jóhannsson, Ingi Rúnar Jónsson og Benóný Jónsson 2004. Seiðarannsóknir í Öxará, Ölfusvatnsá, Villingavatnsá ásamt urriðarannsóknum í Þingvallavatni. Unnið fyrir Landsvirkjun af Veiðimálastofnun. Landsvirkjun, LV-2004-148.
Magnús Jóhannsson og Benóný Jónsson 2006. Aldursrannsóknir, merkingar og endurheimtur urriða úr Öxará 2004 og 2005. Unnið fyrir Landsvirkjun af Veiðimálastofnun. Landsvirkjun, LV-2006-032.
Laufey B. Hannesdóttir 2007. Rennsli Sogs og vatnshæð í Þingvallavatni, Úlfljótsvatni, Írafosslóni og Álftavatni. Landsvirkjun, LV-2007-052.
Magnús Jóhannsson, Guðni Guðbergsson og Jón S. Ólafsson 2011. Lífríki Sogs og greining á gögnum frá árunum 1985–2008. Unnið fyrir Landsvirkjun af Veiðimálastofnun. Landsvirkjun, LV-2011-089.
Jóhannes Sturlaugsson 2005 og 2007. Rannsóknir á atferlisvistfræði Þingvallaurriða. Laxfiskar (Framvinduskýrslur; greinargerð, febrúar 2005 og dæmi um niðurstöður, desember 2007).
Jóhannes Sturlaugsson 2006. Ferðasaga risaurriða í Þingvallavatni. Grein sem birtist í sunnudagsblaði Mbl. 8. janúar 2006.
Jóhannes Sturlaugsson 2010 og 2011. Gönguhegðun urriða í Efra-Sogi og Úlfljótsvatni (Framvinda 2009 og 2010). Laxfiskar, janúar 2010 og janúar 2011.
Jóhannes Sturlaugsson, Hrönn Ólína Jörundsdóttir, Franklín Georgsson og Helga Gunnlaugsdóttir 2009. Kvikasilfur og önnur óæskileg snefilefni í urriða úr Þingvallavatni.
Matís, Desember 2009. [Í þessari rannsókn var m.a. stuðst við merkta urriða, þar sem nákvæmlega var vitað um ferðir þeirra um vatnið seinni ár].
Landsvirkjun 2014. Fiskivegur í Efra-Sogi, frumhönnun og kostnaðaráætlun. Landsvirkjun, LV-2014-014 (Höf: Sveinn Kári Valdimarsson, verkefnisstjóri, Gunnar Orri Gröndal (Verkís) og Áslaug Traustadóttir (Landmótun) [takmörkuð dreifing].
Landsvirkjun 2011: Varnarefnið DDT gegn mývargi við Steingrímsstöð: mat á mengun svæðisins. Unnið fyrir Landsvirkjun: Hugrún Gunnarsdóttir (Verkís); Nýsköpunarmiðstöð Íslands; Náttúrufræðistofa Kópavogs. Landsvirkjun 2011-019.
