Ferill 592. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.

144. löggjafarþing 2014–2015.
Þingskjal 1436  —  592. mál.



Svar


fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn frá Pétri H. Blöndal um ráðstafanir
til að mæta kostnaði við umönnun og heilbrigðisþjónustu aldraðra.


     1.      Hver verður næstu 40 árin árlegur kostn­aður, þ.e. stofnkostn­aður og rekstrarkostn­aður, ríkis og ­sveitarfélaga við umönnun og heilbrigðisþjónustu aldraðra að óbreyttri stefnu og miðað við spár um mannfjölda?
    Langtímaspár af þessu tagi eru alltaf mikilli óvissu háðar og á Íslandi hafa ekki verið gerðar áætlanir um þessi málefni fyrir svo löng spátímabil hjá hinu opinbera. Áætlanagerð ríkisins hérlendis hefur almennt verið til nokkurra ára og þannig hefur fjármála- og efnahagsráðuneytið gert ríkisfjármálaáætlun til fjögurra ára um alllangt skeið. Heildstæðar spár um umönnun og heilbrigðisþjónustu aldraðra til næstu 40 ára hafa þannig ekki legið fyrir. Í þessu sambandi má þó nefna að tilteknar alþjóðastofnanir hafa sett fram spár eða framreikninga um þessa málaflokka með samræmdum hætti fyrir ríkjahópa þar sem Ísland hefur verið tekið með og þá byggt á íslenskum hagtölum. Sem dæmi má nefna að í skýrslu Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) frá 2013 1 er spáð fyrir um þróun útgjalda hins opinbera vegna heilbrigðismála sem og langtímaumönnun (long-term care) til ársins 2060. Í skýrslunni er því spáð að kostn­aður hins opinbera vegna langtímaumönnunar hér á landi gæti aukist úr 1,7% af landsframleiðslu, sem er meðaltal áranna 2006–2010, í 2,2% af landsframleiðslu árið 2060 miðað við að farið sé í stefnumótandi aðgerðir til að draga úr útgjaldaþrýstingi en ef ekki verði farið í slíkar aðgerðir gerir spáin ráð fyrir að þetta hlutfall verði 2,7% árið 2060. Hér skal tekið fram að langtímaumönnun felur ekki einvörðungu í sér umönnun aldraðra. Þessi spá felur í sér mjög verulega hækkun útgjaldanna, þar sem bæði er um að ræða mikla hækkun á hlutfallinu og að það reiknast af landsframleiðslu ársins 2060 sem spáð er að hafi hátt í tvöfaldast að raunvirði þegar þar að kemur. Spá OECD gerir ráð fyrir að kostn­aður við heilbrigðisþjónustu á sama tímabili aukist úr 5,8% af landsframleiðslu í 7,8% árið 2060 miðað við að farið verði í aðgerðir til að draga úr útgjaldaþrýstingi en annars 11,7% af landsframleiðslu.
     Hér á landi eru aldraðir skilgreindir sem þeir einstaklingar sem hafa náð 67 ára aldri. Árið 2014 var hlutfall aldraðra á Íslandi11% af íbúafjölda landsins en samkvæmt mannfjöldaspá Hagstofunnar mun hlutfall aldraðra verða 21% árið 2055 2 . Flestir þeir sem dvelja í hjúkrunarrýmum koma þangað eftir 80 ára aldur en árið 2012 voru 68% nýrra vistmanna 80 ára eða eldri. Mannfjöldaspá Hagstofunnar gerir ráð fyrir að hlutfall þeirra sem eru eldri en 80 ára aukist úr 3,7% árið 2015 í 8,1% árið 2055. Margir þættir hafa áhrif á kostnað vegna umönnunar og heilbrigðisþjónustu aldraðra sem erfitt er að spá fyrir um hvernig muni þróast næstu 40 árin en ekki er þó talið að kostn­aður muni vaxa línulega með hækkandi meðalævilengd þjóðarinnar. Einn þessara þátta sem litið er til eru kenningar um að heilbrigði aldraðra muni aukast á næstu árum. Hér er átt við að þau ár sem bætast við ævi einstaklings séu ár við góða heilsu 3 . Þrátt fyrir það er ekki hægt að líta framhjá því að margir eru veikir undir lok ævinnar og þurfa þá hjúkrun og aðra aðstoð. Aðrir þættir sem geta haft mikil áhrif á þróun þessa kostnaðar eru hlutfallsleg verðhækkun launa, lækningavara og annarra framleiðsluþátta í heilbrigðisgeiranum miðað við aðra geira, ýmis stoðþjónusta og einnig kostnaðarsamar tækniframfarir í heilbrigðisþjónustu. Því er að mörgu að huga í þessu samhengi. Aukið heilbrigði aldraðra og aukin heimaþjónusta getur vegið að nokkru marki á móti hærri meðalævilengd þjóðarinnar og er því hægt að vænta þess að hlutfallslega færri þurfi að dvelja á hjúkrunarheimilum í framtíðinni en nú er raunin. Á hinn bóginn má reikna með því að lýðfræðilegar breytingar muni valda auknum útgjöldum bæði vegna umönnunar og heilbrigðisþjónustu aldraðra líkt og endurspeglast í spá OECD.

     2.      Er verið að kanna leiðir til að veita þessa umönnun og þjónustu með hagkvæmari hætti en nú og ef svo er, hvenær munu niðurstöður liggja fyrir og eru til áætlanir um hvað unnt væri að lækka kostnaðinn mikið?
    Velferðarráðuneytið fer með yfirstjórn öldrunarmála og sér ráðuneytið um stefnumótun og áætlanagerð í málaflokknum. Stefna velferðarráðuneytisins í umönnun aldraðra er að fólk geti búið heima hjá sér eins lengi og mögulegt er. Áætlanir velferðarráðuneytisins vegna umönnunar aldraðra miða þar af leiðandi að því að lengja tímann sem aldraðir geta verið heima og seinka því að einstaklingar þurfi að fara á biðlista eftir hjúkrunarrými. Er þetta t.d. gert með þjónustu heimahjúkrunar, hvíldarinnlögnum sem og dvöl í mismunandi teg­undum dagvistar og endurhæfingu. Nákvæmar tölur eða áætlanir um hve mikið gæti verið unnt að lækka kostnað vegna umönnunar og þjónustu aldraðra liggja hins vegar ekki fyrir.
    Heimahjúkrun er dæmi um þjónustu sem getur í mörgum tilvikum verið hagkvæmari en dvöl á hjúkrunarheimilum. Samkvæmt upplýsingum frá velferðarráðuneytinu er fjárhagslega hagkvæmara að fara í á bilinu 25–28 vitjanir til einstaklings í heimahjúkrun á viku áður en umönnunarkostn­aður verður hærri en í vistun í hjúkrunarrými. Skal tekið fram að hér er einungis átt við umönnunarkostnað sjúklinga, þ.e. stofnkostn­aður hjúkrunarrýma er ekki tekinn með í reikninginn en hann er um 30 millj. kr. fyrir hvert rými.
    Með aukinni uppbyggingu og vægi heilsugæslunnar sem og með meiri heimaþjónustu á vegum ­sveitarfélaga væri hægt að fækka innlögnum aldraðra og seinka þörf fyrir heimahjúkrun og vistun á hjúkrunarheimilum. Því er ljóst að full ástæða er til að skoða hagkvæmari leiðir í umönnun og heilbrigðisþjónustu eldri borgara en nú eru til staðar.

     3.      Hvað verða árlegar greiðslur ríkisins til umönnunar og heilbrigðisþjónustu aldraðra á sama tíma, sbr. 1. tölul., stórt hlutfall af tekjum ríkissjóðs af sköttum á tekjur einstaklinga og hvað verða árlegar greiðslur ­sveitarfélaga til málaflokksins stórt hlutfall af tekjum ­sveitarfélaga af útsvari, að óbreyttum lögum um tekjuskatt og útsvar og miðað við spár um mannfjölda?
    Ekki liggja fyrir upplýsingar um þetta til lengri tíma enda liggja ekki fyrir áætlanir um tekjur ríkis og ­sveitarfélaga til svo langs tíma.

     4.      Hefur ráðuneytið gripið til ráðstafana til að mæta fyrrgreindum skuldbindingum, sbr. 1. tölul., og er ráðuneytinu kunnugt um að ­sveitarfélög hafi gert áætlanir til að mæta skuldbindingum sínum?
    Ráðuneytið hefur ekki beinlínis gripið til neinna sérstakra ráðstafana til að mæta yfirvofandi skuldbindingum til lengri tíma vegna umönnunar og heilbrigðisþjónustu aldraðra að öðru leyti en því að stefna stjórnvalda hefur verið að styrkja fjárhagsstöðu ríkissjóðs verulega til framtíðar með því fyrst að stöðva hallarekstur og síðan að grynnka umtalsvert á skuldum og lækka þar með vaxtakostnað til að gera ríkissjóði betur fært að mæta auknum útgjöldum. Ráðuneytinu er ekki kunnugt um að ­sveitarfélög hafi gert áætlanir til að mæta skuldbindingum af þessum toga að öðru leyti en óbeint með því að draga úr skuldsetningu. Þessi málefni eru til skoðunar í ráðuneytinu á hverjum tíma og er tekið tillit til þróunar í þessum málefnum í ríkisfjármálaáætlun til fjögurra ára þar sem gert er ráð fyrir ákveðinni magnaukningu til öldrunarmála.
    Þótt ekki hafi á þessu stigi verið gripið til sérstakra ráðstafana til lengri tíma hefur velferðarráðuneytið unnið að gerð spálíkans fyrir notendur öldrunarþjónustu auk þess sem gerðar hafa verið áætlanir um byggingu öldrunarrýma. Þá hefur velferðarráðuneytið verið að vinna að ýmsum verkefnum til að bæta framleiðni heilbrigðisþjónustu sem ganga undir vinnuheitinu „Betri heilbrigðisþjónusta“. Það verkefni var skipulagt í kjölfarið á nokkrum úttektum á heilbrigðiskerfinu. Þær úttektir sýndu að núverandi skipulag á heilbrigðisþjónustunni dugir ekki til að mæta þeim útgjaldaauka sem framtíðarspá um tækninýjungar, aukningu í lífsstílssjúkdómum og hærra hlutfalls aldraðra af heildarmannfjölda ber með sér fyrir heilbrigðiskerfið. Verkefninu er ætlað að bæta skipulag þannig að framleiðni kerfisins aukist og með því verði meira svigrúm til að mæta að hluta framangreindum útgjaldaauka. Auk þess hefur velferðarráðuneytið unnið tillögu að framkvæmdaáætlun um byggingar og fjölgun hjúkrunarrýma sem nær til ársins 2020 en engar áætlanir eru til sem ná lengra fram í tímann. Í áætluninni er byggingarkostn­aður hvers hjúkrunarrýmis áætlaður um 30 millj. kr. og rekstrarkostn­aður á bilinu 9 til 10 millj. kr. á ári. Samkvæmt drögum að framkvæmdaáætlun velferðarráðuneytisins er gert ráð fyrir að á næstu 5 árum verði þörf fyrir byggingu rúmlega 500 nýrra hjúkrunarrýma miðað við óbreyttan dvalartíma og óbreytt hlutfall aldraðra sem þarf á þjónustu að halda.
    Loks má nefna í sambandi við þessi málefni að fyrir Alþingi liggur frumvarp til laga um opinber fjármál. Frumvarpið felur í sér að gerðar verði áætlanir til lengri tíma en tíðkast hefur til þessa og að lýðfræðilegir þættir verði teknir inn í þær áætlanir. Í frumvarpinu er tekið fram að ráðherra skuli eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti leggja fyrir Alþingi skýrslu þar sem fram kemur mat á líklegri þróun samfélags-, atvinnu- og um­hverfisþátta og lýðfræðilegra breytna til næstu áratuga og áhrifum þeirra á afkomu, fjárhagsstöðu og skuldbindingar opinberra aðila. Frumvarpið leggur áherslu á stöðugleika til meðallangs tíma en auk þess er talið mikilvægt að gætt sé að stöðugleika til næstu áratuga með tilliti til lýðfræðilegra breytinga og líklegrar þróunar samfélags-, atvinnu- og um­hverfisþátta. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir að stjórnvöld leggi reglulega fyrir Alþingi skýrslu þar sem fram kemur mat á afkomu, fjárhagsstöðu og skuldbindingum opinberra aðila með hliðsjón af líklegri þróun framangreindra þátta. Með þessu verklagi eru bundnar vonir við að meiri og betri forsendur og gögn muni liggja fyrir til að meta langtímaáhrif breytinga á mannfjölda og aldurssamsetningar á ýmis málefnasvið hins opinbera, svo sem heilbrigðis-, mennta- og velferðarmál þannig að framfarir verði í áætlunargerð hins opinbera til lengri tíma. Hins vegar er ljóst að fjölmargir flóknir kraftar vegast á í þróun hagkerfisins og málaflokka hins opinbera og að ávallt verður veruleg óvissa fyrir hendi þegar horfur eru metnar til margra áratuga.
Neðanmálsgrein: 1
1    Public spending on health and long-term care: a new set of projections, OECD Economic Policy Papers, no. 6, 2013.
Neðanmálsgrein: 2
2    Miðað er við miðspá Hagstofu Íslands um fólksfjölgun.
Neðanmálsgrein: 3
3    Hér er um að ræða svokallað „Healthy aging hypothesis“, sjá t.d. Public spending on health and long-term care: a new set of projections, OECD Economic Policy Papers, no. 6, 2013 (bls. 14).