Ferill 346. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.

---

152. löggjafarþing 2021–2022.
Þingskjal 786  —  346. mál.

Svar

mennta- og barnamálaráðherra við fyrirspurn frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur um samskipti við hagsmunaverði og skráningu þeirra.

     1.      Hafa öll samskipti ráðherra og ráðuneytisins við hagsmunaverði frá 1. janúar 2021 verið skráð eins og kveðið er á um í 2. mgr. 4. gr. laga um varnir gegn hagsmunaárekstrum í Stjórnarráði Íslands, nr. 64/2020?
    Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga um varnir gegn hagsmunaárekstrum í Stjórnarráði Íslands, nr. 64/2020, er stjórnvöldum skylt að skrá upplýsingar um samskipti þeirra og hagsmunavarða í samræmi við ákvæði upplýsingalaga, laga um opinber skjalasöfn og laga um Stjórnarráð Íslands. Upplýsingar um aðkomu hagsmunavarða og annarra einkaaðila að samningu stjórnarfrumvarpa skal tilgreina í greinargerð með þeim. Í 3. mgr. 1. gr. laganna er hugtakið hagsmunavörður skilgreint. Með hugtakinu er átt við einstaklinga sem tala máli einkaaðila gagnvart stjórnvöldum og leitast við að hafa áhrif á störf þeirra í atvinnuskyni. Með því að afmarka hugtakið við einstaklinga eru ýmis félagasamtök og fyrirtæki, sem í daglegu tali eru nefnd hagsmunasamtök, strangt til tekið undanskilin reglum 4. gr. en einstakir starfsmenn þeirra geta hins vegar borið skyldur samkvæmt ákvæðinu. Í skýringum við 4. gr. í greinargerð sem fylgdi frumvarpi því sem varð að lögum nr. 64/2020 segir eftirfarandi:
    „Markmið ákvæðisins er fyrst og fremst að í samskiptum hagsmunavarða annars vegar og handhafa framkvæmdarvalds hins vegar liggi fyrir að þeir fyrrnefndu séu að gæta ákveðinna einkahagsmuna, fyrir hönd annarra, gagnvart þeim síðarnefndu. Ákvæðið á því ekki við þegar einstaklingar gæta opinberra hagsmuna í samskiptum við aðra opinbera aðila, svo sem í samskiptum forstöðumanna ríkisstofnana við fagráðuneyti. Þá á ákvæðið heldur ekki við þegar einstaklingar gæta eigin hagsmuna gagnvart hinu opinbera. Til að mynda þarf fyrirsvarsmaður lögaðila, t.d. framkvæmdastjóri fyrirtækis, ekki að senda sérstaka tilkynningu um að hann gæti hagsmuna þess í samskiptum sínum við stjórnvöld. Annað gildir ef fyrirtækið ræður til sín á eigin kostnað einstakling sem hefur það hlutverk að hafa áhrif á störf stjórnvalda í þágu fyrirtækisins, hvort sem um er að ræða störf samkvæmt verksamningi eða ráðningarsamningi. Samkvæmt framangreindu er ljóst að tilkynningarskyldan mun einkum ná til svonefndra almannatengla, upplýsingafulltrúa einkaaðila og lögmanna, sbr. þó 4. mgr., og til einstakra starfsmanna lögaðila og fulltrúa hagsmunasamtaka sem hafa slíka og sambærilega starfsemi með höndum.“
    Í 2. mgr. 27. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012, kemur fram að stjórnvöld skulu gæta þess að haldið sé til haga mikilvægum upplýsingum, m.a. um samskipti við almenning og önnur stjórnvöld, svo sem með skráningu fundargerða eða minnisblaða. Í lögum um opinber skjalasöfn, nr. 77/2014, kemur enn fremur fram að afhendingarskyldum aðilum samkvæmt lögunum er skylt að skrá mál sem koma til meðferðar hjá þeim á kerfisbundinn hátt og varðveita málsgögn þannig að þau séu aðgengileg í samræmi við reglur sem Þjóðskjalasafni Íslands er falið að setja. Hvað Stjórnarráð Íslands varðar leiðir af 11. gr. laga nr. 115/2011 að ráðuneytum í Stjórnarráði Íslands er skylt að færa skrá um formleg samskipti og fundi, sem og óformleg samskipti ef þau teljast mikilvæg, milli ráðuneytanna sem og við aðila utan þess. Á grundvelli ákvæðisins hafa verið settar reglur um skráningu samskipta í Stjórnarráði Íslands, sbr. reglur nr. 320/2016, en þar segir að með óformlegum samskiptum sé átt við munnleg samskipti, þar á meðal símtöl og fundi, þar sem lýst er afstöðu eða veittar upplýsingar sem teljast hafa þýðingu fyrir mál sem er til meðferðar í ráðuneyti eða teljast mikilvægar upplýsingar vegna málefna sem heyra undir ráðuneytið, enda komi afstaðan ekki fram í öðrum skráðum gögnum. Skrá skal hvenær samskiptin fóru fram, milli hverra og efni upplýsinga sem um ræðir.
    Ekki liggja fyrir upplýsingar um annað en að samskipti þáverandi mennta- og menningarmálaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, þáverandi mennta- og menningarmálaráðuneytis og mennta- og barnamálaráðuneytis við hagsmunaverði hafi verið skráð í málaskrá í samræmi við ákvæði framangreindra laga. Þá má finna upplýsingar um fundi mennta- og menningarmálaráðherra og mennta- og barnamálaráðherra með hagsmunavörðum í yfirliti yfir fundi ráðherra í opnum dagbókum.

     2.      Hefur ráðuneytið ávallt gætt þess að kanna hvort hagsmunaverðir, sem ráðuneytið eða ráðherra á hverjum tíma hafa átt samskipti við frá 1. janúar 2021, hafi verið tilkynntir og skráðir skv. 3. mgr. 4. gr. laga nr. 64/2020 áður en þeir leituðust við að hafa áhrif á störf stjórnvalda?
    Í 3. mgr. 4. gr. laga nr. 64/2020 er mælt fyrir um tilkynningarskyldu hagsmunavarða. Samkvæmt ákvæðinu er hagsmunavörðum skylt að tilkynna um sig og hlutverk sitt áður en hann leitast við að hafa áhrif á störf stjórnvalda fyrir hönd einkaaðila. Áður en hagsmunavörður hefur störf fyrir einkaaðila, þ.e. áður en hann setur sig í samband við stjórnvöld og reynir að hafa áhrif á störf þeirra, ber honum því að tilkynna um sig og hlutverk sitt. Af 7. gr. laganna leiðir að tilkynningu er rétt að beina til forsætisráðuneytisins sem heldur skrá yfir þær en berist tilkynning til annars opinbers aðila, t.d. þess sem ætlunin er að hafa áhrif á, er rétt að framsenda hana til forsætisráðuneytis. Tilkynningin getur bæði lotið að því að hagsmunavörður gæti hagsmuna tiltekins einkaaðila í tilteknu, afmörkuðu og fyrirliggjandi máli og að því að stöðu sinnar vegna gæti hagsmunavörður hagsmuna einkaaðilans í samskiptum sínum við stjórnvöld.
    Þá er lögaðilum og félagasamtökum, samkvæmt sömu málsgrein, heimilt að senda tilkynningu um einstaklinga sem sinna hagsmunagæslu í umboði þeirra. Í tilkynningu skal greina:
                  a.      nafn og kennitölu hagsmunavarðar,
                  b.      vinnuveitanda og starfsstöð,
                  c.      hlutverk, þ.e. fyrir hönd hvaða aðila hagsmunavörður kemur fram og helstu hagsmuni þeirra; taka skal fram hvort hlutverkið er viðvarandi eða tilfallandi og hvenær gert er ráð fyrir að því ljúki.
    Samkvæmt 4. mgr. 4. gr. skal hagsmunavörður tilkynna um þegar hann sinnir ekki lengur hagsmunagæslu. Þá er kveðið á um það í 5. mgr. greinarinnar að þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. sé hagsmunavörðum ekki skylt að tilkynna um sig og hlutverk sitt vegna meðferðar mála á grundvelli stjórnsýslulaga. Samkvæmt framangreindu er það í höndum hagsmunavarða að tilkynna um hlutverk sitt áður en þeir leitast við að hafa áhrif á störf stjórnvalda.
    Í lögum nr. 64/2020 er ekki gert ráð fyrir því að það hafi afleiðingar fyrir þá sem sinna hagsmunagæslu tilkynni þeir sig ekki sem hagsmunaverði. Markmið ákvæða laganna um tilkynningarskyldu hagsmunavarða og skráningu samskipta við þá er fyrst og fremst að auka gagnsæi um samskiptin. Komi einstaklingur fram sem hagsmunavörður gagnvart stjórnvöldum án þess að hafa tilkynnt um hlutverk sitt væri hins vegar rétt af stjórnvaldi að benda á tilkynningarskyldu þar um, sbr. 2. mgr. 14. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ekki hefur hingað til verið kannað kerfisbundið hvort þeir sem ráðherra eða ráðuneyti eiga í samskiptum við hafi verið tilkynntir eða skráðir samkvæmt lögum nr. 64/2020.

     3.      Hefur ráðherra eða ráðuneytið í einhverjum tilfellum frá 1. janúar 2021 átt samskipti við aðila sem sinna hagsmunagæslu en höfðu ekki verið tilkynntir og skráðir sem hagsmunaverðir skv. 3. mgr. 4. gr. laga nr. 64/2020 þegar samskiptin fóru fram? Ef svo er, í hvaða tilfellum og hvers vegna?
    Á degi hverjum eiga ráðherrar og starfsfólk ráðuneyta samskipti við aðila sem sinna hagsmunagæslu af einhverju tagi. Opin dagbók ráðherra ber til dæmis vott um það. Við vinnslu þessa svars var tekið saman hvaða samskipti hafa átt sér stað við hagsmunaverði sem hafa tilkynnt um það hlutverk sitt. Ekki liggja fyrir samanteknar upplýsingar um samskipti við aðila sem sinna hagsmunagæslu en höfðu ekki verið tilkynntir og skráðir sem hagsmunaverðir skv. 3. mgr. 4. gr. laga nr. 64/2020, þegar samskiptin fóru fram, jafnvel þótt þeim kunni að vera það skylt. Sömu reglur gilda eftir sem áður um skráningu samskipta við slíka aðila óháð því hvort þeir hafi tilkynnt um sig og sitt hlutverk. Þannig var það ekki tilgangur laga nr. 64/2020 að leggja aukna skráningarskyldu á stjórnvöld um samskipti við skráða hagsmunaaðila miðað við það sem almennt gildir um skráningu samskipta. Til stendur að senda bréf til aðila sem sinna hagsmunagæslu í skilningi laganna og árétta tilkynningarskyldu þeirra, en forsætisráðuneytið sendi síðast bréf þar um 23. febrúar 2021. Ef þörf verður talin á verða sett frekari viðmið í reglugerð um það hvenær hagsmunavörðum er skylt að tilkynna um sig og hlutverk sitt skv. 4. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr. laganna.

     4.      Hvaða hagsmunaverði í skilningi laga nr. 64/2020 hefur ráðherra eða ráðuneytið átt samskipti við frá gildistöku laganna, hvenær, af hálfu hvaða aðila og um hvaða málefni?

Dags. móttöku/ erindis/fundar	Hagsmunasamtök	Hagsmunavörður	Efni
12.1.2021	Samtök atvinnulífsins	Ólafur Stephensen, Guðný Hjaltadóttir og Páll Rúnar M. Kristjánsson	Erindi um þátt fræðslufyrirtækja í starfsþjálfun kennara
20.1.2021	Samtök atvinnulífsins	Ingibjörg Ösp Stefánsdóttir	Ávarp mennta- og menningarmálaráðherra á Menntadegi atvinnulífsins
15.12.2021	Samtök atvinnulífsins	Ólafur Stephensen	Erindi um aðkomu að vinnu vegna sí- og endurmenntunar
5.5.2021	Hagsmunasamtök heimilanna	Guðmundur Ásgeirsson	Áskorun til ríkisstjórnarinnar
6.4.2021	Hagsmunasamtök heimilanna	Guðmundur Ásgeirsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir og Vilhjálmur Bjarnason	Beiðni um stuðning við framleiðslu námsefnis um fjármálahegðun neytenda
21.5.2021	Samband garðyrkjubænda	Katrín María Andrésdóttir	Ósk um samráð og þátttöku nokkurra félagasamtaka á kynningarfundi um umgjörð og framkvæmd starfsmenntanáms í garðyrkju
15.1.2021	Samband garðyrkjubænda	Katrín María Andrésdóttir	Viðtalsbeiðni til ráðherra
30.3.2021	Samband garðyrkjubænda	Katrín María Andrésdóttir, Axel Sæland, Helga Ragna Pálsdóttir, Óskar Kristinsson, Sigrún Hrafnhildur Pálsdóttir og Þórhallur Bjarnason	Fundur um málefni Sambands garðyrkjubænda
7.4.2021	Samiðn	Hilmar Harðarson og Elmar Hallgríms Hallgrímsson	Viðtalsbeiðni til ráðherra vegna stöðu Garðyrkjuskólans að Reykjum
2.7.2021	Samtök ferðaþjónustunnar	Ágúst Elvar Bjarnason, Baldur Arnar Sigmundsson, Gunnar Valur Sveinsson, Jóhannes Þór Skúlason, Skapti Örn Ólafsson og Vilborg Helga Júlíusdóttir	Erindi um framkvæmd vinnustaðanáms matvælagreina
3.2.2021	Samtök fjármálafyrirtækja	Katrín Júlíusdóttir	Fjarfundur með mennta- og menningarmálaráðherra um fjármálalæsi
8.2.2021	Samtök fjármálafyrirtækja	Katrín Júlíusdóttir, Elvar Orri Hreinsson, Jóna Björk Guðnadóttir, Kristín Lúðvíksdóttir, Margrét Arnheiður Jónsdóttir og Yngvi Örn Kristinsson	Beiðni um ávarp ráðherra á upptöku fyrir fund um fjármálalæsi
3.3.2021	Samtök iðnaðarins	Jóhanna Kara Stefánsdóttir	Fundur mennta- og menningarmálaráðherra með fulltrúum atvinnulífsins þar sem kynnt er hlutverk nýstofnaðrar Nemastofu atvinnulífsins á innleiðingu rafrænnar ferilbókar
3.6.2021	Samtök iðnaðarins	Sigurður Hannesson	Mennta- og menningarmálaráðherra viðstödd þegar Samtök iðnaðarins, Skólameistarafélag Íslands og Veitur skrifa undir viljayfirlýsingu um útfærslu á hvernig verktakar í umboði Veitna umbuna fyrir að vera með iðnnema á námssamningi
10.6.2021	Þroskahjálp	Sara Dögg Svanhildardóttir	Beiðni um upplýsingar um nemendur á starfsbrautum
27.5.2021	Þroskahjálp	Bryndís Snæbjörnsdóttir, Unnur Helga Óttarsdóttir og Árni Múli Jónasson	Viðtalsbeiðni til ráðherra um að ræða verkefni tengt tækifærum að loknu námi á starfsbrautum
9.6.2021	Þroskahjálp	Inga Björk Margrétar Bjarnadóttir	Yfirlýsing Landsamtakanna Þroskahjálpar vegna innritunar á sérnámsbrautir