Ferill 947. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Microsoft Word.
153. löggjafarþing 2022–2023.
Þingskjal 1480 — 947. mál.
Stjórnarfrumvarp.
Frumvarp til laga
um breytingu á lögum um fjarskipti, lögum um íslensk landshöfuðlén og lögum um Fjarskiptastofu (fjarskiptanet, skráning, eftirlit o.fl.).
Frá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.
I. KAFLI
Breyting á lögum um fjarskipti, nr. 70/2022.
1. gr.
2. gr.
Opinn heildsöluaðgangur að fjarskiptanetum sem notið hafa ríkisaðstoðar.
Verð fyrir aðgang að fjarskiptanetum skv. 1. mgr. skal að jafnaði byggjast á verðsamanburði eða á þeim meginreglum um heildsöluverð sem gilda á sömu eða svipuðum heildsölumörkuðum skv. 52. gr. Fjarskiptastofu er heimilt að veita undanþágu frá kröfu um að heildsöluaðgangur skuli byggjast á verðsamanburði standi fyrirhuguð nýting á fjarskiptaneti ekki undir heildsöluverði og undanþágan sé í samræmi við reglur um ríkisaðstoð. Í báðum tilvikum skal taka tillit til þeirrar ríkisaðstoðar sem netrekandi hefur fengið og fylgja leiðbeinandi reglum Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) og framkvæmdastjórnar ESB um ríkisaðstoð fyrir breiðbandsþjónustu.
3. gr.
Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er fjarskiptafyrirtækjum heimilt, við framboð á þjónustu sem ekki er tengd númerum, að nýta sjálfvirkan, tæknilegan búnað sem sérstaklega er ætlaður til að skanna fjarskiptaumferð fyrir efni sem inniheldur kynferðislegt ofbeldi gegn börnum.
II. KAFLI
Breyting á lögum um íslensk landshöfuðlén, nr. 54/2021.
4. gr.
a. heiti léns,
b. dagsetningu skráningar,
c. nafn rétthafa,
d. netfang og símanúmer rétthafa,
e. netfang og símanúmer tæknilegs tengiliðs.
5. gr.
a. B-liður 1. mgr. orðast svo: Ef lén er notað til að miðla efni sem er til þess fallið að hvetja til eða stuðla að broti á almennum hegningarlögum sem varðað getur að lögum sex ára fangelsi eða miðlun efnisins getur varðað við 121. gr., 175. gr. a, 199. gr. a, 206. gr., 210. gr. a, 210. gr. b, 232. gr., 232. gr. a, 233. gr., 233. gr. a og 233. gr. b almennra hegningarlaga, enda krefjist ríkir almanna- eða einkahagsmunir þess að léninu verði lokað.
b. Í stað orðanna „opinbers máls og öflun sönnunargagna í 2. mgr. kemur: rannsókn sakamáls.
6. gr.
Upplýsingar um rétthafa léns.
III. KAFLI
Breyting á lögum um Fjarskiptastofu, nr. 75/2021
7. gr.
8. gr.
Greinargerð.
Frumvarp þetta er samið í háskóla-, vísinda- og iðnaðarráðuneytinu og hefur að geyma nokkrar breytingar á lögum um fjarskipti, lögum um íslensk landshöfuðlén og lögum um Fjarskiptastofu. Forsaga og undirbúningur frumvarpsins er mismunandi eftir því hvaða lög eiga í hlut. Breytingar sem lagðar eru til á lögum um fjarskipti og Fjarskiptastofu, sem snúa að markmiðum þeirra og framkvæmd, voru unnar í samráði við Fjarskiptastofu. Aðrar breytingar á lögum um fjarskipti og breytingar á lögum um íslensk landshöfuðlén eiga rætur í vinnu sem átt hefur sér stað til að mæta netglæpum sem einkum snúa að kynferðislegu ofbeldi gegn börnum. Bæði er um að ræða ákvæði í reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2021/1232 sem lagt er til að tekin verði upp í lögin um fjarskipti sem hjálpa til við að mæta þessum vanda og eins hafa borist ábendingar frá stjórnvöldum hér á landi um sama efni sem tekið hefur verið tillit til við gerð frumvarpsins.
2. Tilefni og nauðsyn lagasetningar.
Það er áskorun fyrir stjórnvöld að gæta að því að löggjöf á sviði fjarskipta og netöryggis haldi í við hina hröðu tækniþróun sem hefur átt sér stað á undanförnum áratugum.
Fjarskipti gegna lykilhlutverki við að tryggja mikilvæga innviði samfélagsins og eru grundvöllur fyrir þjónustu á svo mörgum öðrum sviðum. Því er sérstaklega mikilvægt að huga að því að öll umgjörð fjarskipta sé eins og best verður á kosið. Þrátt fyrir að Ísland standi mjög framarlega í alþjóðlegum samanburði hvað varðar grunnlag fjarskipta, þ.e. gæði og fjölda há-hraðanettenginga á landsvísu, er einnig mikilvægt að tryggja næsta lag, þ.e. öryggi fjarskiptanna, til að grunnvirki þeirra nýtist sem best. Nauðsynlegt er að hafa frumkvæði á þessu sviði til þess að halda í við tækniþróun og nýta þau tækifæri sem bjóðast til úrbóta. Því er nauðsynlegt að setja inn ný ákvæði í lög um fjarskipti um opinn aðgang að fjarskiptanetum sem notið hafa ríkisaðstoðar, setja þarf ný viðmið um verðlagningu slíkra neta og að veita Fjarskiptastofu heimild til að skera úr um ágreining þegar hann er til staðar. Á þessu er tekið í frumvarpinu.
Á undanförnum árum hefur þörf fyrir að finna leiðir til að koma í veg fyrir að netið sé notað sem vettvangur fyrir kynferðislegt ofbeldi gegn börnum vaxið hröðum skrefum. Á vettvangi Evrópusambandsins hefur verið brugðist við þessu með því að setja reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2021/1232 um tímabundna undanþágu frá tilteknum ákvæðum tilskipunar 2002/58/EB í þágu baráttu gegn kynferðislegu ofbeldi gegn börnum. Breytingarnar fela í sér undantekningu frá strangri reglu fjarskiptalaga um fjarskiptaleynd. Á þessu stigi hefur umrædd reglugerð ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Ekki þykir ástæða til að bíða með að upptökuferlinu ljúki enda ákvæðið mikilvægt til að veita fjarskiptafyrirtækjum heimild til að bregðast við og nýta þá tækni sem til er, til að varna efni sem inniheldur kynferðislegt ofbeldi gegn börnum. Nauðsynlegt er að skjóta lagastoð undir heimildina í lögum um fjarskipti og er það gert í frumvarpinu.
Því til viðbótar eru jafnframt lagðar til breytingar á lögum um íslensk landshöfuðlén með því að setja lágmarksreglur um hverjir séu skráðir fyrir lénum. Er þá einkum horft til getu til að sporna við netglæpum, þar á meðal kynferðislegu ofbeldi gegn börnum. Lög um íslensk landshöfuðlén voru fyrst sett árið 2021. Markmið laganna er að stuðla að öruggum, hagkvæmum og skilvirkum aðgangi að íslenskum landshöfuðlénum og styrkja tengsl þeirra við Ísland, með því að kveða á um örugga, gagnsæja og skilvirka umsýslu þeirra. Markmiðið með þeim breytingum sem frumvarp þetta kveður á um er að skerpa á reglum um lénaskráningar, þannig að yfirvöld geti haft hendur í hári ábyrgðarmanna léna sem gerast brotlegir við lög. Það þarf að vera skýrt að rétthafi léns beri ábyrgð á því efni sem birt er á viðkomandi léni. Í lénalögunum er ekki nægilega skýrt hvaða heimildir lögregla hefur til þess að afla upplýsinga um ábyrgðaraðila tiltekinna léna og upp hafa komið mál þar sem ekki er hægt að verða við eðlilegum beiðnum um hver sé ábyrgðarmaður tiltekinna vefsíðna sem hafa að geyma ólögmætt efni. Af því leiðir að það er ekki nægilega skýrt hvernig lögregla á að takast á við glæpi á netinu í þeim tilvikum þar sem um er að ræða brot á vefsíðum sem heyra undir landshöfuðlénið .IS. Ábendingar bárust samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu og dómsmálaráðuneytinu hinn 11. janúar 2022 í formi sameiginlegs minnisblaðs frá Fjarskiptastofu, Persónuvernd, ríkissaksóknara og ríkislögreglustjóra með yfirskriftinni „Áskoranir vegna mála sem tengjast starfsemi vefhýsingarfyrirtækja með staðfestu á Íslandi, þar sem viðskiptavinum er boðin upplýsingaleynd.“ Þar kom fram að stofnanirnar stæðu frammi fyrir verulegum áskorunum, þar sem litlar kröfur virtust gerðar til þjónustuveitenda sem byðu upp á upplýsingaleynd og staðgengilsþjónustu við vefhýsingu og lénaskráningu undir .is höfuðléninu. Veruleg aukning hefði orðið á málum sem tengdust rafrænum þjónustuveitendum, þ.e. skráningaraðilum og hýsingaraðilum af þessu tagi, sem birtist meðal annars í fjölgun fyrirspurna og aðstoðarbeiðna til fyrrnefndra stofnana. Fjarskiptastofa hefði áhyggjur af vefsíðum með þjónustu til vefveiða (e. phishing) og vefsíðum sem nýttar væru til netárása. Telji stofnunin að hér sé um þjóðaröryggismál að ræða þar sem önnur ríki geti lokað á netumferð frá Íslandi ef ekki verði komið í veg fyrir slíka misnotkun. Þá kom fram að Persónuvernd gæti ekki uppfyllt skyldur sínar í tilteknum málum, þar sem ekki væri hægt að krefja þjónustuaðila upplýsinga um hverjir væru ábyrgðaraðilar efnis á netinu. Af hálfu ríkissaksóknara kom fram að stofnunin gæti ekki orðið við erlendum réttarbeiðnum sem þeim væri skylt að aðstoða við og gæti ekki upplýst um hver væri ábyrgðaraðili t.d. netfangs eða vefsíðu. Að síðustu kom fram af hálfu lögreglu að þessi staða bitnaði á rannsóknum lögreglu vegna innlendra og erlendra mála, meðal annars vegna barnaníðsefnis, hatursáróðurs og fleira. Þessar fjórar stofnanir þyrftu því að kljást við mismunandi vandamál en rótin að vandanum virtist þó í grundvallaratriðum vera sú að eins konar „nafnleysisþjónustur“ gætu skráð lén og hýsingarþjónustu hérlendis í skjóli nafnleysis. Upplýsingar um ábyrgðaraðila lægju ekki fyrir hjá þjónustuveitendum, sem þó væru skráðir hér á landi.
Til þess að ná utan um framangreint var talið æskilegt að skoða hvort ríkari kröfur mætti gera til þjónustuveitenda eða annarra milligönguaðila, sem veita þjónustu af því tagi sem hér um ræðir. Æskilegt væri að skoða hvort gera þyrfti tillögur að breytingum á lögum um íslensk landshöfuðlén, nr. 54/2021, varðandi gerviskráningar og heimildir lögreglu í tengslum við lokun léna, lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu, nr. 30/2002, varðandi kröfur til milligönguaðila rafrænnar þjónustu, og lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, um valdheimildir persónuverndar hvað varðar þjónustuaðila vefþjónustu.
Innan háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis hefur sérstaklega farið fram vinna við að skoða hvaða lausnir séu tækar og gera mætti tillögur um. Ráðuneytið kallaði eftir upplýsingum frá Fjarskiptastofu um hvernig eftirliti með lögum um íslensk landshöfuðlén væri háttað. Þá fundaði ráðuneytið með ISNIC, skráningarstofu landshöfuðlénsins .is og í kjölfar þess fundar hófst vinna við nýja reglugerð um lénaskráningar, á grundvelli laga um íslensk landshöfuðlén, nr. 54/2021. Að mati ráðuneytisins þarf að skerpa á verklagi lögreglu gagnvart rekstraraðilum mikilvægra innviða á borð við ISNIC, þegar upp koma alvarleg mál. Ávallt þarf að gæta að sjónarmiðum um réttaröryggi en tryggja um leið að aðilar sem telja á sér brotið hafi leiðir til þess að leita réttar síns. Mikilvægt er að í reglum um skráningu léna og hýsingarþjónustu sé skýrt hverjir séu raunverulegir ábyrgðaraðilar efnis á netinu. Með því móti væri að miklu leyti svarað því ákalli sem fram kemur í fyrrnefndu minnisblaði Persónuverndar, Fjarskiptastofu, ríkislögreglustjóra og ríkissaksóknara.
Að síðustu er nauðsynlegt að breyta ákvæðum laga um Fjarskiptastofu varðandi þagnarskyldu vegna gagna og upplýsinga um netöryggi á sviði fjarskipta. Mikilvægt er að sama þagnarskylda gildi um Fjarskiptastofu varðandi slík gögn samkvæmt lögum um fjarskipti, nr. 70/2022, og lögum um öryggi net- og upplýsingakerfa mikilvægra innviða, nr. 78/2019.
3. Meginefni frumvarpsins.
Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um fjarskipti, nr. 70/2022, lögum um íslensk landshöfuðlén, nr. 54/2021, og lögum um Fjarskiptastofu, nr. 75/2021. Tilgangur þessara breytinga er fjórþættur.
Í fyrsta lagi er þörf á nýju ákvæði í lög um fjarskipti um opinn aðgang að fjarskiptanetum sem notið hafa ríkisaðstoðar, setja ný viðmið um verðlagningu slíkra neta og að veita Fjarskiptastofu heimild til að skera úr um ágreining þegar hann er til staðar. Jafnframt að stofnunin fái heimild til að veita undanþágu frá kröfu um að heildsöluaðgangur skuli byggjast á verðsamanburði, ef fyrirhuguð nýting á fjarskiptanetinu muni ekki standa undir slíku heildsöluverði.
Í öðru lagi þarf að tryggja lagastoð vegna reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2021/1232 sem eins og áður segir kveður á um undanþágur frá reglum um fjarskiptaleynd, til að gera rafrænum þjónustuaðilum tímabundið kleift að vakta hvort umferð um þeirra kerfi innihaldi barnaníðsefni. Sérhæfður sjálfvirkur hugbúnaður hefur verið þróaður til að það sé hægt.
Í þriðja lagi er um að ræða breytingu á lögum um íslensk landshöfuðlén með það að markmiði að auka getu til að sporna við netglæpum, þar á meðal kynferðislegu ofbeldi gegn börnum. Auðvelda þarf lögreglu og eftir atvikum öðrum þar til bærum yfirvöldum, að takast á við glæpi á netinu með því að skerpa á heimildum lögreglu og verklagsreglum milli lögreglu og skráningarstofu íslenskra léna. Breytingunum er ætlað að mæta því.
Í fjórða lagi er um að ræða breytingu á lögum um Fjarskiptastofu með það að markmiði að lögfesta sérstaka þagnarskyldu vegna gagna og upplýsinga um netöryggi á sviði fjarskipta. Sambærilegt ákvæði er að finna í lögum um fjarskipti, nr. 70/2022, og lögum um öryggi net- og upplýsingakerfa mikilvægra innviða, nr. 78/2019.
4. Samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar.
Efni frumvarpsins byggist á alþjóðlegum skuldbindingum er leiðir af EES-samningnum en að öðru leyti gefur efni frumvarpsins ekki tilefni til þess að skoða alþjóðlegar skuldbindingar. Efni frumvarpsins gefur ekki tilefni til að ætla að það stangist á við stjórnarskrá.
5. Samráð.
Frumvarpið var unnið í samráði við Fjarskiptastofu, jafnframt var haft samráð við Internet á Íslandi hf. og ISNIC, auk þess sem frumvarpið byggist á ábendingum í formi minnisblaðs, eins og áður er rakið. Einnig hefur verið haft samráð við dómsmálaráðuneytið um viðurlagaákvæði frumvarpsins. Áform um lagasetningu voru birt í samráðsgátt stjórnvalda á vefnum Ísland.is (mál nr. S-241/2022) á tímabilinu 22. desember 2022 til 12. janúar 2023, auk þess sem drög að frumvarpinu voru birt í samráðsgátt 24. febrúar til 10. mars 2023 (mál nr. S-43/2023). Umsagnir bárust frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Snerru ehf. um frumvarpið sem vörðuðu 2. gr. þess, en umsagnirnar þóttu ekki gefa tilefni til breytinga á umræddri grein. Þær vörðuðu álitamál um verðlagningu heildsöluverðs með tilliti til kostnaðar sveitarfélaga af uppsetningu fjarskiptaneta sem notið hafa ríkisaðstoðar. Samkvæmt frumvarpinu mun Fjarskiptastofa úrskurða komi til ágreinings um verðlagninguna og margvísleg sjónarmið munu þar koma til skoðunar.
6. Mat á áhrifum.
Frumvarpið varðar fyrst og fremst almenning og almannahagsmuni, fjarskiptafyrirtæki og skráningarstofu íslenskra landshöfuðléna. Frumvarpinu er ætlað að auðvelda stjórnsýslunni og löggæsluyfirvöldum að takast á við netglæpi. Um töluvert skeið hafa fjarskiptafyrirtæki kallað eftir skýrari reglum um aðgang að ríkisstyrktum fjarskiptainnviðum. Er hér lagt til að leyst verði úr því með því að veita Fjarskiptastofu heimild í lögum til þess að skera úr um ágreining milli fjarskiptafyrirtækja um aðgang að slíkum fjarskiptanetum. Varðandi breytingar á skilyrðum gagnvart skráningarstofu er þar fyrst og fremst um að ræða breytingar til skýringar og skerpt er á reglum sem þegar eru í gildi, en ekki er um að ræða íþyngjandi breytingar og áhrif á skráningarstofu því hverfandi.
Varðandi mat á áhrifum frumvarpsins á jafnrétti er horft til þess skýrslu fjarskiptasjóðs frá maí 2021 um samfélagsleg áhrif af verkefninu Ísland ljóstengt þar sem færð eru rök fyrir því að bætt fjarskipti, einkum í dreifbýli, bæti lífsgæði allra en einkum kvenna. Frumvarpinu er m.a. ætlað að auka hagkvæma nýtingu á styrktum fjarskiptanetum í dreifbýli. Þá eru auknar heimildir lögreglu í frumvarpinu til þess fallnar að sporna gegn stafrænu kynbundnu ofbeldi.
Verði frumvarpið að lögum munu lögregluyfirvöld fá skýrari heimild til að bregðast við ef lén hefur t.d. tengsl við skipulagða brotastarfsemi.
Kostnaður hins opinbera vegna eftirlits Fjarskiptastofu vegna frumvarpsins er talinn óverulegur og frumvarpið hefur því ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs.
Það er mat háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis að áhrif af lagabreytingunni séu jákvæð og mikilvæg. Í heild er samfélagslegur ávinningur talinn umtalsvert meiri en sé ekki aðhafst, enda eru traust fjarskipti undirstaða fyrir svo margt í nútímasamfélagi.
Um einstakar greinar frumvarpsins.
Um 1. gr.
Um 2. gr.
Lagt er til að Fjarskiptastofu verði falið að skera úr ágreiningi um aðgang að viðkomandi netum, þ.m.t. um dýpt aðgangs, tæknilega skilfleti og heildsöluverð. Heimilt verði að veita undanþágu frá kröfu um að verð byggist á samanburði, sbr. 2. mgr. nýrrar 38. gr. a, ef sýnt þykir að slíkt heildsöluverð standi ekki undir rekstri netsins að teknu tilliti til áætlaðrar nýtingar þess. Tillagan að ákvæði þessu á rætur að rekja til leiðbeininga Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) um beitingu ríkisstyrkjareglna í tengslum við hraða uppbyggingu háhraðaneta, sem lúta m.a. að úrlausn ágreinings um aðgang að ríkisstyrktum innviðum og samþykki gjaldskrár fyrir slíkan aðgang. Stofnunin gaf út leiðbeiningar hinn 20. febrúar 2013 og gerðar voru breytingar á þeim 16. júlí 2014. Lúta leiðbeiningarnar einnig m.a. að hlutverki fjarskiptaeftirlitsstofnana sem ráðgefandi aðila gagnvart hinu opinbera varðandi útfærslu og framkvæmd ríkisaðstoðar við uppbyggingu fjarskiptainnviða. Í leiðbeiningunum er mælst til þess að stjórnvöld og löggjafinn búi til tilhlýðilegan lagagrundvöll fyrir stjórnvöld sem sinna fjarskiptaeftirliti til að sinna þessum verkefnum (sbr. 38. mgr. leiðbeininganna). Við túlkun og beitingu á þessu ákvæði frumvarpsins ber að styðjast við umræddar leiðbeiningar.
Um 3. gr.
Um 4. gr.
Um 5. gr.
Skilyrðið í b-lið um að ríkir almanna- eða einkahagsmunir þurfi að vera til staðar til að krafist verði lokunar léns er nýmæli í lögunum. Er skilyrðið sambærilegt því sem er að finna í ákvæði 83. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, er varðar stafrænar rannsóknarheimildir. Mat á því hvort að ríkir almanna- eða einkahagsmunir þurfi að vera staðar þarf ávallt að fara fram þegar krafist er lokunar léns.
Í lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008, sem leystu af hólmi lög um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, er ekki vísað til opinberra mála lengur heldur sakamála og því er í b-lið 5. gr. lagt til að vísað verði til rannsóknar sakamáls í 2. mgr. 11. gr. í stað opinbers máls.
Um 6. gr.
Um 7. gr.
Um 7. gr.
