Ferill 916. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
153. löggjafarþing 2022–2023.
Þingskjal 2011 — 916. mál.
Svar
mennta- og barnamálaráðherra við fyrirspurn frá Eyjólfi Ármannssyni um byrjendalæsi og leshraðamælingar.
1. Á hvaða innlendu og alþjóðlegu rannsóknum og alþjóðlega viðurkenndu aðferðum á sviði kennslufræði byggist samvirka læsiskennsluaðferðin byrjendalæsi?
Samkvæmt upplýsingum ráðuneytisins er byrjendalæsi ekki læsis- eða lestrarkennsluaðferð heldur nálgun við læsiskennslu barna í 1. og 2. bekk grunnskóla. Nálgunin hefur verið þróuð hjá Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri undir forystu Rósu Eggertsdóttur. Byrjendalæsi tekur mið af kenningum um hugsmíðahyggju og nám án aðgreiningar þar sem gert er ráð fyrir að nám fari fram í samfélagi jafningja með samvinnu, stigskiptum stuðningi og hvers konar námsaðlögun sem auðveldar kennurum að koma til móts við ólíkar þarfir og áhugasvið. Við mótun og þróun aðferðarinnar var einkum horft til Frost (1983a, 1983b, 1984), Gudschinsky (1965, 1970; Lee, 1982), Solity (1999, 2003), Leimar (sjá Bryndísi Gunnarsdóttur 1988), Rumelhart (1985) og Zakaluk (1982/1996). Enn fremur var horft til National Reading Panel rannsóknarinnar frá árinu 2000 þar sem fram kemur mikilvægi þess að kennsluaðferðir í læsi feli í sér nálgun sem nær til allra þátta móðurmálsins. Þannig er vinna með tal, hlustun, lestur og ritun felld í eina heild undir hatti læsis. Þá eru sértækir þættir tungumálsins, hljóðvitund, réttritun, skrift, orðaforði og lesskilningur tengd ferlinu. Alls hafa um 80 skólar af 170 víðs vegar um land átt samstarf við háskólann um innleiðingu þessarar aðferðar frá árinu 2004. Samhliða þróun á þessari aðferð var sett saman tveggja ára starfsþróunarlíkan til að styðja skóla við innleiðinguna. Til frekari fræðslu má benda á bók Rósu Eggertsdóttur frá árinu 2019, Hið ljúfa læsi, en þar er að finna upplýsingar um kenningarlegan grunn byrjendalæsis, meginhugmyndir og þróun aðferðarinnar og vísun í þekktar og viðurkenndar rannsóknir á læsi frá þeim tíma sem aðferðin var mótuð.
2. Hvaða önnur ríki innan OECD nota sömu eða sambærilega læsiskennsluaðferð og þá sem á Íslandi er kennd við byrjendalæsi?
Ráðuneytið hefur ekki upplýsingar um hvaða ríki innan OECD nota sömu eða sambærilega aðferð.
3. Hafa verið gerðar rannsóknir á árangri kennsluaðferðarinnar byrjendalæsi á Íslandi?
Ráðuneytinu er ekki kunnugt um að gerð hafi verið rannsókn á árangri byrjendalæsis á Íslandi. Í rannsókninni Innleiðing á Byrjendalæsi – Viðhorf og reynsla kennara, var skoðuð reynsla kennara af innleiðingu á byrjendalæsi samkvæmt starfsþróunarlíkani sem þróað var til að styðja við innleiðingu aðferðarinnar. Gagnasöfnun fór fram á árunum 2009 til 2012 og bentu niðurstöður til ánægju með aðferðina. Fjallað var um aðferðina og innleiðingu hennar en sjónum var ekki beint að árangri nemenda.
4. Eru fræðileg rök á bak við þá stefnu íslenskra stjórnvalda að beita hraðlestrarprófum í grunnskólum? Ef svo er, hver eru þau fræðilegu rök og á hvaða rannsóknum byggjast þau?
Það er stefna stjórnvalda að skapa nemendum sem bestu mögulegu tækifæri til að njóta framúrskarandi menntunar og læsi skipar lykilhlutverk í því hvernig nemendur njóta farsældar í lífi og starfi þegar á fullorðinsár er komið. Stefna stjórnvalda birtist í aðalnámskrá grunnskóla og samkvæmt henni hafa skólar val um hvaða kennsluaðferðir og vinnubrögð þeir kjósa að viðhafa með tilliti til skilgreindra hæfniviðmiða aðalnámskrárinnar þannig að möguleikar nemenda á að ná þeim séu nýttir til hins ýtrasta. Það er ekki ráðuneytis að taka ákvörðun fyrir skóla um hvaða aðferðir eru notaðar til að ná markmiðum aðalnámskrár. Sú krafa er aftur á móti gerð til skóla og kennara að þeir geti fært fagleg rök fyrir vali á kennsluaðferðum.
Stjórnvöld hafa unnið að því í góðu samstarfi við helstu hagsmunaaðila að efla læsi og gæði menntunar með ýmsum aðgerðum. Liður í þeirri vinnu var þróun Lesferils sem fól m.a. í sér aðgang skóla að stöðluðum lesfimiprófum, viðmið um leshraða fyrir alla árganga og gerð stuðningsprófa sem meta ákveðna grunnþætti læsis. Niðurstöðum stuðningsprófanna er ætlað að veita nánari skýringar á slöku gengi nemenda á lesfimiprófi. Markviss notkun þeirra er því mikilvæg fyrir nemendur sem kunna að glíma við vanda. Ráðuneytið leggur áherslu á að lesfimi er ekki færni sem felst eingöngu í leshraða (sjálfvirkni lestrar), heldur er um að ræða samsetta færni sem felur í sér leshraða, lestrarnákvæmni og rétt hljómfall lestrar sem endurspeglar réttan skilning á innihaldi texta. Lesfimiprófið metur fyrst og fremst sjálfvirkni og nákvæmni lestrar en meta má aðra þætti lesfiminnar með Matsramma fyrir lesfimi sem finna má á læsisvef Menntamálastofnunar. Lesfimiviðmiðin sem liggja til grundvallar fyrsta hluta skimunar- og stöðuprófa í lestri fyrir nemendur í 1.–10. bekk grunnskóla byggjast á fjölbreytilegum gögnum: Niðurstöðum úr stöðlun lesfimiprófa Lesferils (2015–2016), sjónarmiðum sérfræðinga úr ráðgjafarhópi, niðurstöðum alþjóðlegra rannsókna á lesfimi, viðmiðum sem fræðimenn hafa fjallað um og lúta að lesfimi, mati á kennsluefni sem nemendum er ætlað að takast á við, gögnum frá íslenskum skólum sem hafa náð aukinni færni í lesfimi með markvissri íhlutun, gögnum frá framhaldsskólum og niðurstöðum lesskilningshluta PISA frá 2000–2012.
Viðmið um læsi barna eru verkfæri fyrir nemendur, kennara og foreldra til að fylgjast með framförum, styðja við læsi og stuðla þannig að aukinni hæfni nemenda í læsi. Unnið er að endurskoðun viðmiðanna.
Fjölmargar rannsóknir sýna að sterk tengsl eru á milli lesfimi og lesskilnings og með því að bæta lesfimi nemenda eflist jafnframt lesskilningur. Einnig hefur fjöldi rannsókna sýnt fram á mikilvægi fimi í lestri og má þar helst nefna yfirgripsmikla rannsókn National Reading Panel frá árinu 2000 sem og fjölda nýrri rannsókna. 1
Eftirfarandi er yfirlit yfir gögn, upplýsingar og rannsóknir sem sýna fram á nytsemi lesfimi fyrir læsi. Ekki er um tæmandi yfirlit að ræða: Guillot, Marie-Noëlle (1999). Fluency and its teaching. Clevedon, U.K.: Multilingual Matters. Rasinski, T. V.; Farstrup, A. (2006). „A brief history of reading fluency“. In Samuels, S. (ed.). What research has to say about fluency instruction. Newark, DE: International Reading Association. pp. 70–93; www.readingrockets.org/helping/target/fluency?fbclid=IwAR2pc1OEFJ-E28DbkPgfd7rLRvOUmnfNZXrkHAKe3o1rlrzAEBr-R4ZoDWg; Kuhn, M. R., Schwanenflugel, P. J. og Meisinger E. B. (2010). Aligning theory and assessment of reading fluency: Automaticity, prosody and definitions of fluency. Reading Research Quarterly, 45(2), 230–251; LaBerge, D. og Samuels, J. S. (1974) Toward a theory of automatic information processing in reading. Cognitive Psychology, 6(2), 293–323; Benjamin, R. og Schwanenflugel, P.J. (2010). Text complexity and oral reading prosody in young readers. Reading Research Quarterly, 45(4), 388–404. Helga Sigurmundsdóttir (2011). Að þjálfa lesfimi. Í Steinunn Torfadóttir (ritstj.), Leið til læsis: Handbók (bls. 93–128). Reykjavík: Námsmatsstofnun og Háskóli Íslands; Kuhn, M. (2008). The hows and whys of fluency instruction. Boston: Allyn og Bacon; Rasinski, T. V. (2004). Assessing reading fluency. Honolulu: Pacific Resources for Education and Learning; Raskinski, T. V., Rikli, A. og Johnston, S. (2009). Reading fluency: More than automaticity? More than a concern for the primary grades? Literacy Research and Instruction, 48(4), 350–361.
Þá hafa próffræðilegar athuganir á lesfimiprófum verið gerðar í ólíkum menningar- og málsvæðum og má þar nefna rannsóknir frá Bandaríkjunum (Barth o.fl., 2012; Denton o.fl., 2011; Johnson o.fl., 2009; Kent o.fl., 2019; Klingbeil o.fl., 2015; Petersen o.fl., 2016; Petscher & Kim, 2011; Smolkowski & Cummings, 2016; Speece o.fl., 2010; Stage & Jacobsen, 2001), Brasilíu (Martins & Capellini, 2021), Bretlandi (Thompson o.fl., 2015), Finnlandi (Judith Solheim o.fl., 2021; Khanolainen o.fl., 2020; Lepola o.fl., 2016; Psyridou o.fl., 2019), Frakklandi (Ecalle o.fl., 2021; Massonnie o.fl., 2019), Kóreu (Y.-S. Kim o.fl., 2014), Ítalíu (Bigozzi o.fl., 2017), Noregi (Arnesen o.fl., 2017; Judith Solheim o.fl., 2021), Portúgal (Rodrigues o.fl., 2022), Spáni (Gutierrez o.fl., 2020), Tyrklandi (Turky.lmaz o.fl., 2014; Yildirim o.fl., 2019; Yildiz o.fl., 2014) og Þýskalandi (Newell o.fl., 2020).
Athuganirnar hafa sýnt fram á að niðurstöður lesfimiprófa gefa réttmætt og áreiðanlegt mat á stöðu nemanda í lestrarferlinu á grunn-, mið- og unglingastigi því að niðurstöður úr lesfimiprófum hafa sterk tengsl við hvort tveggja umskráningu og lesskilning. Fyrrgreindar niðurstöður eru á pari við þær athuganir sem hafa verið gerðar á Íslandi (Valborgarson, 2023).
5. Hvaða önnur ríki innan OECD nota hraðapróf í sama mæli og Ísland?
Ráðuneytið hefur ekki nákvæmar upplýsingar um tíðni eða fyrirkomulag lesfimimælinga í öðrum OECD löndum. Ráðuneytinu er kunnugt um að í Noregi og Finnlandi er notast við nokkuð reglulegar lesfimimælingar. 2 Meginmunur á notkun skimunarprófa hér á landi og í öðrum löndum virðist vera sá að hér á landi stendur skólum, kennurum og nemendum til boða að nota staðlað lesfimipróf þrisvar á skólaári. Með fyrirkomulaginu gefst skólum tækifæri á að safna gögnum sem sýna stöðu og framvindu í hæfni nemenda í lesfimi á milli mælinga og grípa til viðeigandi ráðstafana með markvissum stuðningi. Aðgengi að prófunum er rafrænt og eru þau vistuð í Skólagátt þar sem kennarar geta nálgast þau til prentunar. Skráning og úrvinnsla niðurstaðna fer einnig fram í gegnum Skólagátt og er hægt að nálgast niðurstöður prófanna rafrænt strax eftir fyrirlögn.
6. Hvaða stöðumatspróf í lesskilningi fara fram í grunnskólum á Íslandi?
Orðarún er matstæki sem gefur upplýsingar um stöðu lesskilnings í samanburði við jafnaldra og stendur grunnskólum til boða endurgjaldslaust.
Önnur stöðluð próf í lestri, lesskilningi, málþroska og hljóðkerfisvitund sem nú þegar eru lögð fyrir í íslensku skólakerfi eru:
– Orðaskil: Prófun á málþroska — byggist á gátlista um orðaforða.
– LOGOS: Greinir lestrarerfiðleika.
– EFI-2: Málþroskaskimun.
– Íslenski þroskalistinn: Mál- og hreyfiþroski.
– Íslenski smábarnalistinn: Mál- og hreyfiþroski og sjálfstjórn.
– Hljóm-2: Athugun á hljóðkerfisvitund.
– Leið til læsis: Skimun á undirstöðuþáttum lestrarnáms fyrir 1.bekk.
– Lesmál: Lestur og réttritun í 2. bekk.
– GRP-14h: Skimun á erfiðleikum við ritmál.
– TOLD-2P/2I: Skimun á málþroskahæfni.
– Réttritun: Mat á stafsetningu í 3.–10. bekk.
– Orðalykill: Orðaforði í 1.–10. bekk.
7. Hvaða stöðumatspróf á skrifuðum texta fara fram í grunnskólum á Íslandi?
Eftirfarandi eru dæmi um stöðumatspróf í ritun, orðaforða, ritmáli og stafsetningu sem nú þegar eru lögð fyrir í íslensku skólakerfi:
– Lesmál: Lestur og réttritun í 2. bekk.
– GRP-14h: Skimun á erfiðleikum við ritmál.
– Réttritun: Mat á stafsetningu í 3.–10. bekk.
– Orðalykill: Orðaforði í 1.–10. bekk.
Í Menntamálastofnun er unnið að gerð leiðsagnarmats fyrir ritun. Mikilvægt er að einnig verði útbúið reglubundið stöðumatspróf í ritun fyrir grunnskólastig og það skoðað hvort sambærilegt mat sé nauðsynlegt fyrir nemendur á framhaldsskólastigi sem hyggja á háskólanám, þar sem gert er ráð fyrir góðri ritunarhæfni á því stigi.
8. Er lögð áhersla á að hver nemandi fái viðfangsefni miðað við færni í einstaklingsmiðuðu námi í lestrarkennslu í grunnskólum landsins?
Í lögum um grunnskóla, nr. 91/2008, og aðalnámskrá grunnskóla er skólum gert skylt að bjóða nemendum nám og kennslu við hæfi þvert á námssvið og námsgreinar, þ.m.t. í íslensku. Reglubundið stöðumat á lesfimi er mikilvægt mælitæki til að standa vörð um að þörfum allra nemenda sé mætt og styður við lestrarnám barna. Þá er einnig lögð áhersla á að skólar nýti sér þau stuðningspróf sem þeim og kennurum standa til boða til að grennslast betur fyrir um ástæður slakrar frammistöðu í lesfimiprófi.
1 www.nichd.nih.gov/sites/default/files/publications/pubs/nrp/Documents/report.pdf
2 Sjá t.d. www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00313831.2020.1739130 og ila.onlinelibrary. wiley.com/doi/full/10.1002/rrq.159.
