Ferill 1035. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
154. löggjafarþing 2023–2024.
Þingskjal 1870 — 1035. mál.
Síðari umræða.
Nefndarálit
um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2025–2029.
Frá 1. minni hluta fjárlaganefndar.
Sovéskar áætlanir.
Fyrir 1. apríl á hverju ári á ríkisstjórnin að leggja fram fjármálaáætlun fyrir næstu fimm árin þar sem útskýra skal „stöðu efnahagsmála, nánari sundurliðun á markmiðum fjármálastefnu og umfjöllun um hvernig markmiðum áætlunarinnar verði náð“, eins og fram kemur í lögum um opinber fjármál. Þrjú aðalatriði sem sagt: Staða efnahagsmála, markmið og rökstuðningur.
Greining 1. minni hluta á fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar væri í stuttu máli: Þetta er drasl, hendið þessu í tætarann og byrjið upp á nýtt.
.
.
.
.
.
.
.
.
Er enn verið að lesa? Allt í lagi, nú skal útskýrt nánar. Það má svo sem hrósa ríkisstjórninni fyrir ágætisgreiningu á stöðu efnahagsmála í fjármálaáætluninni. Greiningin er dálítið rósrauð eins og við má búast, talsvert mikið af sjálfshóli sem er ekkert endilega jafn mikið tilefni til og ríkisstjórnin myndi vilja. Á sama tíma og heimsfaraldur geisaði og náttúruhamfarir urðu er enn glímt við húsnæðisvanda, álag í heilbrigðis- og menntakerfi, skort á hjúkrunarheimilum, ófullnægjandi þjónustu í betrunarmálum, úrelda stjórnarskrá, fólk í fátækt sem er enn að bíða eftir réttlæti svo að fátt eitt sé nefnt.
Það er ekki hægt að segja á sama tíma að allt sé æðislegt hérna, að Ísland sé svo ríkt og hér sé svo mikill jöfnuður á meðan vandamálin sem heillengi hefur verið sagt að eigi að leysa eru enn óleyst.
Ríkisstjórnin er hlutdræg og hælir sjálfri sér heilan helling. Fyrsti minni hluti er í stjórnarandstöðu og eðlilegt væri að ætla að gagnrýni frá aðilum í stjórnarandstöðu sé háværari en tilefni sé til. Til þess að átta okkur á samhengi mála þá er ágætishugmynd að skoða þær umsagnir sem bárust þinginu. Hver og einn umsagnaraðili er auðvitað að tala fyrir ákveðnum hagsmunum, en umsagnir allra saman ættu að gefa okkur einhverja heildarsýn á stöðuna.
Erindi umsagnaraðila.
Þegar gerð er greining á erindum umsagnaraðila og skoðað um hvað er fjallað í þeim umsögnum sést skýrt að þar er aðallega fjallað um átta málaflokka. Það eru löggæslumál, heilbrigðismál, samgöngumál, húsnæðismál, orkumál, menntamál, nýsköpunarmál og svo fjár- og skattamál. Á meðfylgjandi myndriti sést hverjir fjalla um hvaða málaflokk út frá hvaða sjónarhorni. Til dæmis fjallar Reykjavíkurborg um húsnæðismál út frá fjármögnun húsnæðismála á meðan Samtök iðnaðarins fjalla um húsnæðismál út frá húsnæðisskorti og lóðaframboði. Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga og Sjúkraliðafélag Íslands fjalla um heilbrigðismál út frá kjörum og mönnun á meðan Alþýðusamband Íslands (ASÍ) og ÖBÍ – réttindasamtök fjalla um aðgengi að heilbrigðisþjónustu.
Hér er efni sem sést aðeins í pdf-skjalinu.
Fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2025–2029 hefur verið gagnrýnd af ýmsum aðilum sem leggja áherslu á nauðsyn þess að bæta húsnæðismál, samgöngumál, umhverfismál og fleiri svið. Umsagnaraðilar telja að tillögur ríkisstjórnarinnar þurfi að vera metnaðarfyllri og betur fjármagnaðar til að takast á við þessar áskoranir.
Hér er vakin athygli á því að sú greining á erindum umsagnaraðila sem fram kemur hér að aftan var ekki gerð af 1. minni hluta heldur af gervigreind. Hér er því ekki um að ræða greiningu sem er byggð á hlutdrægni 1. minni hluta gagnvart ríkisstjórninni. Þeir málaflokkar sem hér er fjallað um eru þeir málaflokkar sem gervigreindin taldi að helst væri fjallað um í erindum umsagnaraðila miðað við greiningu á erindum þeirra. Umfjöllun hvers málaflokks er svo byggð á beiðni um að draga fram helstu ábendingar umsagnaraðila um hvern málaflokk fyrir sig.
Húsnæðismál.
Húsnæðismál eru eitt helsta áhyggjuefni umsagnaraðila. Alþýðusamband Íslands (ASÍ) bendir á að húsnæðisvandi sé megindrifkraftur verðbólgu og því sé nauðsynlegt að auka húsnæðisstuðning, sérstaklega fyrir tekjulægri hópa, fyrstu kaupendur og þá sem búa við íþyngjandi húsnæðiskostnað. Reykjavíkurborg telur að núverandi fjármögnun til húsnæðismála sé ófullnægjandi og leggur til aukna fjárveitingu til að tryggja nægt framboð af íbúðarhúsnæði og stuðning við félagslegt húsnæði.
Samtök iðnaðarins (SI) benda á mikinn húsnæðisskort og kalla eftir aðgerðum til að auka framboð af íbúðarhúsnæði með auknu lóðaframboði og stuðningi við hlutdeildarlán. Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi og Samband íslenskra sveitarfélaga (SÍS) leggja einnig áherslu á að sveitarfélög fái aukinn stuðning og fjármögnun til að mæta vaxandi þörfum fyrir hagkvæmt íbúðarhúsnæði.
Aðgengi að húsnæði fyrir viðkvæma hópa er einnig mikið áhyggjuefni. Landssamtökin Þroskahjálp og ÖBÍ – réttindasamtök leggja áherslu á nauðsyn þess að tryggja aðgengi að húsnæði fyrir fatlað fólk og öryrkja með sérstökum stuðningi. Samtök atvinnulífsins (SA) og Félag atvinnurekenda (FA) benda á að skortur á húsnæði hafi neikvæð áhrif á atvinnulífið, þar sem erfitt sé að laða að og halda starfsfólki ef ekki er nægt framboð af íbúðarhúsnæði. FA bendir einnig á að hátt húsnæðisverð hafi bein áhrif á rekstrarumhverfi fyrirtækja og samkeppnishæfni þeirra.
Samgöngumál.
Umsagnaraðilar telja að mikil þörf sé á að bæta samgöngukerfið. Samband íslenskra sveitarfélaga (SÍS) leggur áherslu á að auka fjárfestingar í innviðum samgöngukerfisins og bæta vegakerfið og almenningssamgöngur. Reykjavíkurborg vill efla almenningssamgöngur innan höfuðborgarsvæðisins með betri þjónustu Strætó og aukinni tíðni ferða, auk þess að bæta umferðaröryggi með betri gatnagerð, gönguleiðum og hjólreiðastígum.
Samtök ferðaþjónustunnar (SAF) leggja áherslu á að bæta aðgengi að ferðamannastöðum með betri vegum og samgönguinnviðum, og kalla eftir auknum fjárfestingum í umhverfisvænum samgöngulausnum til að draga úr umhverfisáhrifum ferðaþjónustunnar. Fjármálaráðuneytið leggur áherslu á mikilvægi þess að tryggja sjálfbæra fjármögnun samgönguframkvæmda og mikilvægi langtímaáætlana og forgangsröðunar til að tryggja skilvirka nýtingu fjármuna.
Umhverfismál.
Umsagnaraðilar leggja einnig mikla áherslu á umhverfismál og loftslagsaðgerðir. Þeir kalla eftir aukinni fjárfestingu í orkuskiptum og endurnýjanlegum orkugjöfum til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Samtök iðnaðarins leggja áherslu á nýsköpun og tækniþróun á sviði umhverfismála til að stuðla að sjálfbærni og betri nýtingu auðlinda.
Nýsköpunarmál.
Nýsköpunarmál eru lykilatriði í því að tryggja framtíðarhagvöxt og samkeppnishæfni landsins. Umsagnaraðilar hafa lagt fram ýmsar ábendingar um hvernig hægt er að efla nýsköpun og stuðla að öflugra nýsköpunarumhverfi.
Bandalag háskólamanna (BHM) bendir á mikilvægi þess að auka fjárfestingu í rannsóknum og nýsköpun til að tryggja samkeppnishæfni Íslands á alþjóðavettvangi. Þeir kalla eftir auknum fjárveitingum til háskóla og rannsóknarstofnana og stuðningi við háskólanemendur til að tryggja aðgengi að háskólamenntun.
Samtök iðnaðarins (SI) leggja áherslu á að tengja menntakerfið betur við þarfir atvinnulífsins. Þeir telja nauðsynlegt að efla samstarf milli menntastofnana og fyrirtækja til að tryggja að nemendur hafi þá hæfni og þekkingu sem nýtist á vinnumarkaði. Auk þess leggja SI til aukna fjárfestingu í iðn- og tæknimenntun.
Viðskiptaráð Íslands og Samtök atvinnulífsins (SA) leggja áherslu á að skattkerfið sé samkeppnishæft og stuðli að nýsköpun. Þeir kalla eftir einföldun skattkerfisins og lækkun skatta á fyrirtæki til að auka hvata til fjárfestinga og nýsköpunar. SA telja einnig mikilvægt að tryggja stöðugleika í skattkerfinu til að fyrirtæki geti gert áætlanir til lengri tíma.
Löggæslumál.
Löggæslumál eru mikilvægur þáttur í öryggi samfélagsins og hafa umsagnaraðilar komið með ýmsar ábendingar um hvernig hægt er að bæta löggæslu og tryggja öryggi borgaranna.
Félag yfirlögregluþjóna og ríkislögreglustjóri leggja áherslu á að auka mönnun og fjárveitingar til löggæslu. Þeir benda á að nauðsynlegt sé að bæta kjör og aðstæður lögreglumanna til að laða að og halda í hæft starfsfólk. Auk þess er mikilvægt að fjárfesta í nýjum búnaði og tæknilausnum til að bæta öryggi og skilvirkni í löggæslu.
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu bendir á að skortur á húsnæði hafi áhrif á búsetu lögreglumanna sem getur leitt til erfiðleika við að manna stöður á höfuðborgarsvæðinu. Þeir leggja til aðgerðir til að tryggja nægt framboð af íbúðarhúsnæði fyrir opinbera starfsmenn.
Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga (FÍH) og Samband íslenskra sveitarfélaga leggja einnig áherslu á mikilvægi þess að tryggja öryggi íbúa með auknum stuðningi við löggæslustofnanir og bætta starfsaðstöðu lögreglumanna.
Orkumál.
Orkumál og orkuskipti eru lykilatriði í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og hafa umsagnaraðilar lagt fram fjölmargar ábendingar um hvernig hægt er að stuðla að sjálfbærni og bættu orkuöryggi.
Orkustofnun leggur áherslu á mikilvægi orkuskipta til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og tryggja orkuöryggi. Stofnunin bendir á að auka þurfi fjárfestingar í innviðum fyrir raforkuframleiðslu og -dreifingu til að mæta vaxandi eftirspurn.
Umhverfisstofnun og Landvernd leggja áherslu á sjálfbæra þróun í orkumálum og mikilvægi þess að fjárfestingar í orkuskiptum taki mið af náttúruvernd og sjálfbærni. Þeir kalla eftir auknum stuðningi við rannsóknir og þróun á sviði endurnýjanlegra orkugjafa.
Samtök iðnaðarins og Viðskiptaráð Íslands leggja áherslu á nýsköpun og tækniþróun í orkumálum til að tryggja samkeppnishæfni Íslands. Þeir telja nauðsynlegt að efla samstarf milli opinberra aðila og einkafyrirtækja til að hraða orkuskiptum og nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa.
Reykjavíkurborg leggur áherslu á að efla staðbundin orkuskipti með því að styðja við innleiðingu rafbíla og annarra umhverfisvænna orkugjafa. Borgin vill sjá aukna fjárfestingu í hleðslustöðvum fyrir rafbíla og aðra innviði sem stuðla að orkusparnaði og bættu loftslagi.
Menntamál.
Menntamál eru grunnstoð samfélagsins og lykilatriði til að tryggja framtíðarhagvöxt og velferð. Umsagnaraðilar hafa bent á ýmsar leiðir til að bæta menntakerfið og tryggja að allir fái tækifæri til að stunda nám og þróa hæfileika sína.
Bandalag háskólamanna (BHM) bendir á mikilvægi þess að auka fjárfestingu í menntun og rannsóknum til að tryggja samkeppnishæfni Íslands. Þeir kalla eftir auknum fjárveitingum til háskóla og rannsóknarstofnana og auknum fjárhagslegum stuðningi við háskólanemendur. Mikilvægt er að efla menntun í STEM-greinum (vísindi, tækni, verkfræði og stærðfræði) til að undirbúa nemendur fyrir framtíðarstörf.
Samtök iðnaðarins (SI) leggja áherslu á tengsl menntunar og atvinnulífs. Samtökin telja nauðsynlegt að efla samstarf milli menntastofnana og fyrirtækja til að tryggja að nemendur fái þá menntun og þjálfun sem nýtist á vinnumarkaði. SI leggja einnig til aukna fjárfestingu í iðn- og tæknimenntun.
Reykjavíkurborg telur að fjármögnun grunnskóla sé ófullnægjandi til að mæta fjölgun nemenda og auknum kröfum um gæði menntunar. Borgin leggur áherslu á að bæta aðstöðu í grunnskólum og auka stuðning við kennara. Mikilvægt er að þróa námsefni og kennsluaðferðir sem undirbúa nemendur fyrir framtíðina.
Landssamtök íslenskra stúdenta (LÍS) leggja áherslu á að auka fjárhagslegan stuðning við háskólanema til að tryggja jöfnuð í námi. Þeir kalla einnig eftir auknu aðgengi að námi, bæði í gegnum stafræn námskeið og með því að bæta aðstöðu í háskólum.
Heilbrigðismál.
Heilbrigðismál eru forgangsmál og grundvöllur velferðar samfélagsins. Umsagnaraðilar hafa bent á fjölmargar leiðir til að bæta heilbrigðiskerfið, tryggja öryggi sjúklinga og bæta starfsskilyrði heilbrigðisstarfsfólks.
Landspítalinn leggur áherslu á að auka fjárveitingar til heilbrigðisþjónustu til að mæta auknum þörfum. Þeir benda á að fjármögnun til rekstrar spítalans sé ófullnægjandi og kalli á aukið fjármagn til að tryggja góða þjónustu. Mikilvægt er að bæta kjör og aðstæður starfsfólks í heilbrigðisþjónustu til að laða að og halda í hæft starfsfólk.
Sjúkraliðafélag Íslands og Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga (FÍH) leggja áherslu á að bæta kjör og starfsskilyrði sjúkraliða og hjúkrunarfræðinga. Þeir telja nauðsynlegt að launahækkanir og bætt starfsskilyrði séu nauðsynleg til að tryggja stöðugleika og gæði þjónustu. Mikilvægt er að fjölga sjúkraliðum og hjúkrunarfræðingum til að mæta auknum kröfum og álagi í heilbrigðisþjónustu.
Alþýðusamband Íslands og ÖBÍ – réttindasamtök leggja áherslu á að auka fjárveitingar til heilbrigðiskerfisins til að tryggja jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu fyrir alla landsmenn. Mikilvægt er að heilbrigðiskerfið taki mið af þörfum fatlaðs fólks og tryggi að þeir fái viðeigandi þjónustu og stuðning.
Fjármál og skattamál.
Fjármál og skattamál eru grundvöllur fyrir sjálfbæran rekstur ríkisins og áhrifarík stefnumótun. Umsagnaraðilar leggja áherslu á að skattkerfið sé samkeppnishæft, réttlátt og stuðli að jafnvægi í opinberum fjármálum.
Viðskiptaráð Íslands og Samtök atvinnulífsins leggja áherslu á að skattkerfið sé samkeppnishæft til að laða að erlenda fjárfestingu og styðja innlenda nýsköpun og atvinnulíf. Þeir kalla eftir einföldun skattkerfisins og lækkun skatta á fyrirtæki til að auka hvata til fjárfestinga og nýsköpunar. SA telja einnig mikilvægt að tryggja stöðugleika í skattkerfinu til að fyrirtæki geti gert áætlanir til lengri tíma.
Alþýðusamband Íslands leggur áherslu á að skattkerfið sé réttlátt og taki mið af tekjum einstaklinga. Þeir vilja sjá hækkun skatta á hátekjuhópa og fjármagnstekjur til að auka tekjujöfnuð og bæta fjárfestingar í velferðarkerfinu, þ.m.t. í heilbrigðis- og menntakerfinu.
Samband íslenskra sveitarfélaga leggur áherslu á að tryggja nægar fjárveitingar til sveitarfélaga til að mæta auknum verkefnum og ábyrgð. Þeir kalla eftir auknu fjármagni til að bæta innviði og þjónustu á sveitarstjórnarstigi og samræma skattheimtu milli sveitarfélaga til að tryggja jafna dreifingu fjármuna og sanngirni í skattkerfinu.
Samantekt á gervigreindargreiningu.
Ýmsar aðrar ábendingar er að finna í erindum umsagnaraðila að ógleymdu áliti fjármálaráðs. En miðað við þessa óhlutdrægu greiningu ChatGPT má sjá að ábendingar umsagnaraðila eru, svo vitnað sé aftur til gervigreindarinnar:
Umsagnaraðilar við fjármálaáætlun 2025–2029 eru samhljóða um að nauðsynlegt sé að auka fjárveitingar og bæta stefnumótun á ýmsum sviðum. Sameiginlegt í öllum umsögnum er áherslan á að tryggja sjálfbæra fjármögnun, bæta aðgengi að grunnþjónustu og stuðla að félagslegum og efnahagslegum stöðugleika.
Helstu sameiginlegu áhyggjuefni umsagnaraðila:
1. Auknar fjárveitingar: Umsagnaraðilar kalla eftir auknum fjárveitingum til húsnæðismála, samgöngumála, menntamála og heilbrigðismála til að mæta vaxandi þörfum samfélagsins.
2. Samkeppnishæft skattkerfi: Það er mikilvæg áhersla á að einfalda og lækka skatta til að auka hvata til nýsköpunar og fjárfestinga sem stuðlar að hagvexti.
3. Bætt aðgengi og stuðningur fyrir viðkvæma hópa: Umsagnaraðilar leggja áherslu á að tryggja aðgengi að grunnþjónustu fyrir viðkvæma hópa, þar á meðal fatlað fólk, öryrkja og tekjulægri hópa.
4. Sjálfbærni og umhverfisvernd: Mikil áhersla er lögð á að auka fjárfestingar í sjálfbærum og umhverfisvænum lausnum, sérstaklega í orkumálum og samgöngum.
Þessar ábendingar sýna að þörf er á markvissum aðgerðum til að tryggja jafnvægi í fjármálum ríkisins og bæta lífsgæði íbúa landsins.
Álit fjármálaráðs.
Til þess að gæta hlutlægni skulum við skoða hvað gervigreindin hefur um álit fjármálaráðs að segja. Hverjar eru helstu ábendingar fjármálaráðs?
Fjármálaráð hefur gert ýmsar ábendingar og gagnrýni á fjármálaáætlunina 2025–2029 í álitsgerð sinni. Helstu ábendingar eru eftirfarandi:
1. Seinkun framlagningar: Fjármálaráð bendir á að fjármálaáætlunin hafi verið lögð fram 16 dögum eftir lögbundinn skilafrest sem dragi úr trúverðugleika og eykur óvissu.
2. Gagnsæi: Ráðið telur að gagnsæi í opinberum fjármálum sé ábótavant. Ráðið leggur áherslu á að bæta þurfi framsetningu upplýsinga til að auðvelda eftirfylgni með opinberum fjármálum.
3. Útgjaldaaukning og sjálfbærni: Fjármálaráð bendir á að tímabundin útgjöld, sem tekin voru vegna COVID-19 faraldursins, hafi tilhneigingu til að verða varanleg. Ráðið telur að útgjaldavöxtur síðustu ára sé ekki sjálfbær og að stjórnvöld þurfi að draga úr útgjöldum til lengri tíma.
4. Aðhald í ríkisrekstri: Ráðið bendir á að minna aðhald sé í ríkisrekstri hér á landi en í samanburðarlöndum og telur að Ísland þurfi að auka aðhaldsstig opinberra fjármála.
5. Áform um eignasölu: Ráðið gerir athugasemdir við áform um óútfærða eignasölu árið 2028, sem á að skila 25 milljörðum kr. Fjármálaráð telur að slík áform auki óvissu og dragi úr trúverðugleika áætlunarinnar.
6. Forsendur um hagræðingu: Fjármálaráð telur að óútfærðar hagræðingaraðgerðir, sem nema 27 milljörðum kr. á ári, séu ekki trúverðugar og að slíkt verklag dragi úr trúverðugleika fjármálaáætlana.
7. Varasjóðir og áhættustýring: Ráðið varar við að draga úr vægi varasjóða til að mæta auknum útgjöldum, sérstaklega í ljósi óvissu vegna náttúruhamfara og alþjóðlegra áskorana.
8. Framleiðni og samsetning vinnumarkaðar: Ráðið fagnar áherslu stjórnvalda á atvinnugreinar með hærri framleiðni en bendir á að skortur sé á útlistun aðgerða til að ná þessum markmiðum. Einnig telur ráðið að auka þurfi gagnsæi varðandi stefnu stjórnvalda á vinnumarkaði.
9. Óskilgreind eignasala og fjármögnun: Fjármálaráð telur varasamt að óskilgreind eignasala sé forsenda fjármálaáætlunar og leggur áherslu á að útgjöld verði fjármögnuð á sjálfbæran hátt.
Þessar ábendingar fjármálaráðs endurspegla mikilvægi þess að stjórnvöld tryggja gagnsæi, sjálfbærni og trúverðugleika í opinberum fjármálum, sérstaklega þegar kemur að langtímaáætlunum og stefnumörkun.
Fjármálaáætlunin á mannamáli.
Eins og áður kom fram er þessi fjármálaáætlun drasl og á bara að fara beint í tætarann. Ef fyrrgreind gervigreindarsamantekt er ekki nægilega sannfærandi í hlutlægni sinni má reyna að útskýra á mannamáli af hverju. Byrjum á umhverfismálunum.
Í kynningu umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins komu fram áhugaverðar upplýsingar. Hér er ágætt að halda því til haga að fjárlaganefnd bárust tvær kynningar. Í þeirri síðari var búið að fjarlægja eina glæru, nánar tiltekið glæruna sem birtist hér:
Hér er efni sem sést aðeins í pdf-skjalinu.
Að mati umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis þá er þetta staðan í málaflokknum. Það vantar 25 milljarða kr. í málaflokkinn á tímabili fjármálaáætlunarinnar í þau verkefni sem þarna eru tilgreind. Heildarfjárþörf er upp á 35 milljarða kr. en á móti væru tekjur af sölu losunarheimilda (ETS) og þær fjárheimildir sem eru settar í málaflokkinn upp á 4,5 milljarða kr. Samtals vantar því um 25 milljarða kr.
Sitt sýnist hverjum örugglega um hversu mikilvæg hin og þessi verkefni eru þarna. Átak í leit og nýtingu jarðhita? Fyrsti minni hluti telur það vera mjög mikilvægt. Fráveitumálin? Þar er vandinn mjög mikill. Loftslagsmálin? Með því að gera okkur sjálfbær í orkuframleiðslu sparast 100 milljarða kr. á ári í gjaldeyri. Það er auðveldlega réttlætanlegt að fjárfesta tífaldri þeirri upphæð í að ná því markmiði. Náttúruvá? Frekar augljóst.
Svo var það kynning frá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem einnig barst uppfærð kynning rétt áður en fundur í fjárlaganefnd hófst. Í uppfærðri kynningu vantaði tvær glærur, önnur þeirra var kynningarglæra fyrir glæruna sem birtist hér:
Hér er efni sem sést aðeins í pdf-skjalinu.
Samkvæmt greiningu HÍ og HR var munurinn á framlögum til rannsóknarháskóla hér og á Norðurlöndunum 56% árið 2019.
Þetta eru tvö mjög áhugaverð dæmi beint frá ráðuneytunum sjálfum. Skoðum eitt dæmi í viðbót – Landspítalann (LSH). Staðan þar er skýr eins og segir í umsögn LSH:
„Miðað við mannfjöldaþróun er ljóst að eftirspurn eftir þjónustu spítalans mun aukast um 2,2% til 2,3% árlega á komandi árum og því metur spítalinn raunvöxt í þjónustuþörf á næstu 5 árum um 12%. Því þarf fjárveiting til spítalans að hækka sem nemur raunvexti til að mæta fyrirsjáanlegri þjónustuþörf.
Landspítali hefur síðustu ár skilað jákvæðri rekstrarniðurstöðu en vert er að hafa í huga að ákveðnum lykilþáttum starfseminnar hefur ekki verið sinnt sem skyldi.“
Í umsögninni er gerð greining á þróun fjárheimilda og kostnaði vegna húsnæðis, tækjakaupa, stafvæðingar, kennslu og þjónustu (DRG). Samkvæmt þeirri greiningu vantar 326 millj. kr. í viðhald eða nýframkvæmdir vegna húsnæðis (utan framkvæmda vegna nýs Landspítala (NLSH)). Það vantar 838 millj. kr. vegna tækjakaupa og fyrirséð er það þurfi að kaupa tæki fyrir um 16 milljarða kr. á tímabili fjármálaáætlunar. Einnig vantar rúmlega 500–600 millj. kr. árlega vegna stafvæðingar, um 300 millj. kr. vegna kennslu og um 700 millj. kr. fyrir þjónustutengda fjármögnun (DRG). Að lágmarki er hér um að ræða um 3 milljarða kr. á ári sem vantar upp á samkvæmt greiningum LSH.
Á bara að trúa þessu?
Þau rök að allir vilji bara meiri pening alls staðar koma alltaf fram í umræðunni þegar verið er að fjalla um beiðnir um peninga. Fyrsti minni hluti bendir á að það sjónarmið gerir ráð fyrir því að fólk sé að vera óheiðarlegt. Að forstöðumenn stofnana og ráðuneyta séu einfaldlega að ljúga að þinginu um fjárþörf til þess að sinna lögbundnum verkefnum.
Auðvitað á að greina rökstuðning fyrir fjárbeiðnum ítarlega til þess að skilja hvers vegna beðið er um þá upphæð sem lögð er til. Það þarf jú að forgangsraða verkefnum og yfirleitt er ekki hægt að standa undir metnaðarfyllstu áætlununum. Þess vegna þarf ekki bara að skoða þær fjárheimildarbeiðnir sem lagðar eru fyrir framan okkur, það þarf að skoða heildarsamhengið. Þegar beðið er um aukafjárheimild upp á 3 milljarða kr. á ári ofan á 100 milljarða kr. rekstur, sem dæmi. Þá getur vel verið að það sé svigrúm upp á 3 milljarða kr. innan þeirra 100 milljarða kr. sem þegar er heimild fyrir. Þar er komið að hinni röksemdafærslunni (bullinu) sem heyrist oft í fjárlaganefnd; sparnaður með hagræðingu.
Það er algengt að það eigi að galdra fram peninga með því að hagræða í rekstri. Fyrsti minni hluti veit ekki hversu oft þessi töfraformúla hefur verið þulin upp á undanförnum árum en afraksturinn af öllum þessu metnaðarfullu áformum um hagræðingu virðist hvergi vera til staðar þrátt fyrir ýmsar sameiningar og endurskipulagningu. Með öðrum orðum þá breytist magnið af grautnum í pottinum ekki neitt þótt það sé hrært í honum.
Fyrsti minni hluti efast ekki um að það sé hægt að sinna lögbundnum verkefnum á skilvirkari hátt en miðað við bókstaflega allt sem fram kemur í fjármálaáætlun 2025–2029 og í erindum umsagnaraðila, ráðuneyta og stofnana er staðan einfaldlega sú að það þarf að setja allt í tætarann og byrja upp á nýtt.
Hvernig verður byrjað upp á nýtt?
Til að byrja með vantar nýja stjórnarskrá sem setur valdhöfum skýr mörk og fjarlægir geðþóttavald konungs (forseta). Þjóðin þarf að hafa skýrar heimildir til þess að grípa inn í störf löggjafarvaldsins með frumkvæðisrétti og málskotsrétti.
Það þarf að breyta kosningakerfinu til að jafna atkvæðavægi svo að stærri framboðum sé ekki hyglað á kostnað þeirra minni. Tryggja þarf að val kjósenda sé það sem gildir en ekki val flokka í röðun á lista. Það þarf að efla sveitarfélög og nærþjónustu þeirra til þess að löggjafarvaldið geti sinnt störfum sínum fyrir allt landið og komi ekki nálægt kjördæmapotsverkefnum.
Því næst þarf að leggja niður fjármála- og efnahagsráðuneytið þannig að ábyrgð fjárheimilda fylgi ábyrgð ráðuneyta á einstökum lögbundnum verkefnum. Það þarf að sameina ráðuneyti og stoðþjónustu stofnana í fáar og skilvirkar einingar og tryggja að innra gæðaeftirlit stjórnsýslunnar sé sjálfstætt ásamt því að efla ytra eftirlit löggjafarvaldsins hjá Alþingi og eftirlitsstofnunum þess.
Ef samfélagið væri eins og púsluspil þá væri staðan núna sú að blandað væri saman u.þ.b. tíu mismunandi púslum sem reynt yrði að nota til þess að gera eina mynd. Það þarf að byrja upp á nýtt. Finna hornpúslin og flokka endana saman. Raða púslunum í litahrúgur og síðast en ekki síst reyna að aðskilja þessar tíu mismunandi myndir sem auðvitað er ekki vitað hversu margar eru. Tíu er bara tala út í loftið.
Hinar mörgu mismunandi myndir.
Hægri, vinstri, íhald, frjálslyndi, ESB, einkarekstur, ríkisrekstur, hinseginleikinn, trúin, landsbyggðin og höfuðborgarsvæðið, flugvöllurinn, stjórnarskráin, framtíðin, fortíðin, hrunið, COVID, spilling, samgöngur, heilbrigði, lýðræði, menntun, velferð, hagsæld, sjálfbærni, loftslag, sjávarútvegur, landbúnaður, löggæsla, fátækt, betrun, skaðaminnkun, umhverfi, hvalir, krónan, menning, skattar … Þetta er hvorki tæmandi listi né í sérstakri röð. Þetta eru hinar ýmsu samfélagslegu myndir sem sífellt er reynt að púsla saman í einhvers konar sátt. Það fyrsta sem þarf að átta sig á er að það næst aldrei nein sátt um neitt af þessum málum. Það verða alltaf einhverjir ósáttir við stöðuna. Einfaldlega af því að alltaf er vilji til að gera betur og sitt sýnist hverjum um hvað er betra en annað.
Allar þessar mismunandi skoðanir um hvað sé best að gera er drifkraftur framfara í samfélaginu. Augljóslega eru ekki allar hugmyndir jafn góðar og jafnvel þó að valin sé besta hugmyndin þá er auðveldlega hægt að klúðra því að koma henni í verk. Kannski var besta hugmyndin að selja Íslandsbanka, sem dæmi. En augljóslega klúðraðist sú hugmynd í framkvæmd. Það er því ekki nóg að koma með góða hugmynd.
Að finna bestu hugmyndina er vandaverk. Til þess eru alls konar aðferðir sem samkvæmt lögum um opinber fjármál á að beita gagnvart hugmyndum stjórnvalda um hvað eigi að gera. Þegar ríkisstjórnin fær hugmynd um að gera eitthvað þá á að gera valkostagreiningu, kostnaðar- og ábatagreiningu, sviðsmyndagreiningu og að lokum leggja fram forgangsröðun. Það getur nefnilega verið að hugmynd stjórnvalda sé fokdýr, þótt hún sé best, og það væri áhrifaríkara að velja ódýrari en aðeins óskilvirkari hugmynd. Það þarf líka að vita hvaða ábata hugmyndin á að skila til þess að hægt sé að fylgjast með því þegar verið er að framkvæma hugmyndina – að ná þeim árangri sem gert er ráð fyrir. Af því að þegar allt kemur til alls þá getur hugmynd á blaði bara alls ekki virkað í framkvæmd. Það verður að vera svigrúm til þess að hægt sé að skipta um skoðun áður en það verður of dýrt.
Inn í þetta allt bætast svo ótilgreindir hagsmunir. Það er einfaldlega þannig að hinir ýmsu hagsmunaaðilar hafa ólíkar skoðanir á hinum og þessu hugmyndum. Ein hugmynd gæti til dæmis gert það að verkum að einn græðir og annar tapar. Sá sem græðir finnst hugmyndin auðvitað vera æðisleg á meðan sá sem tapar finnst hugmyndin vera ömurleg. Dæmin um kjördæmapot hingað og þangað eru þau augljósustu en þau ná alveg til þess að leggja niður stofnanir eða selja ríkiseignir til handa bestu vinum aðals. Það er nefnilega þannig að það er sérstök tegund af pólitík sem er stunduð þar sem einungis er reynt að tryggja að opinbert fé rati til „réttra“ aðila, svo sem í gegnum kaup á ráðgjafarþjónustu eða sérstaklega hönnuð útboð eða klæðskerasaumaðar ráðningar í embætti.
Það ætti því að vera augljóst, þegar fjármálaáætlun 2025–2029 er skoðuð, að það er tilfinnanlegur skortur á valkostagreiningu, kostnaðar- og ábatagreiningu, sviðsmyndagreiningu og öðrum þeim tækjum og tólum sem ætti að nota til þess að gæðaprófa stefnu stjórnvalda. Þetta er ekkert nýtt. Fyrsti minni hluti hefur kvartað yfir þessu frá því að fyrsta fjármálaáætlunin var gerð en síðan þá hefur framsetning áætlanagerðar versnað. Það var a.m.k. gerð tilraun til þess að kostnaðarmeta einstakar hugmyndir ríkisstjórnarinnar í fyrstu fjármálaáætluninni.
Þegar allt kemur til alls þá er það þingsins að ákveða hvort það sættir sig við svona vinnubrögð. Hingað til hefur ríkisstjórnarmeirihlutinn alltaf kvittað upp á þessu slælegu vinnubrögð eigin ráðherra. Fyrsti minni hluti býst ekki við miklum breytingum hvað það varðar þetta árið. Núverandi ríkisstjórn á eftir að leggja fram eina fjármálaáætlun til viðbótar, ef hún hangir fram á næsta vor. Fyrsti minni hluti býst heldur ekki við miklum breytingum í þeirri fjármálaáætlun sem verður í besta falli einhvers konar kosningafjármálaáætlun fyrir komandi kjörtímabil með einhverri annarri ríkisstjórn en þeirri núverandi. Það ætti að vera tiltölulega augljóst að núverandi ríkisstjórnarflokkar eru algerlega búnir með allt samstarf þeirra á milli og eflaust er vandfundið það samstarf sem augljósara er með svo löngum fyrirvara fyrir kosningar að sé í raun og veru búið en hangir samt saman af einhverri skyldurækni. Enn eitt dæmið um af hverju þarf að hrista alvarlega upp í þessu blessaða kerfi í stað þess að hræra bara í grautarpottinum enn einu sinni og vonast eftir því að grauturinn breytist í sælkeramáltíð bara af því að notuð er ný sleif.
Uppskrift að betra samfélagi.
Uppskriftina að betra samfélagi er að finna í tillögum stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá og í þeirri rýni sem fram hefur farið á þeim tillögum. Það vantar bara innihaldsefnin í réttum skammtastærðum til þess að klára verkefnið. Hingað til hefur engin ríkisstjórn getað lokið málinu sem þjóðin setti í hendurnar á stjórnvöldum eftir þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2012. Það geta ekki kallast góð vinnubrögð í lýðræðisríki. Það verður að gera betur.
Núverandi ríkisstjórn hefur unnið að því að setja upp svokallað velsældarsamfélag (e. well-being economy) og hefur Hagstofa Íslands sett upp síðu þar sem hinir ýmsu mælikvarðar velsældarsamfélags eru birtir. Velsældarvísunum er skipt í þrennt; félagslegir mælikvarðar, efnahagslegir og umhverfislegir. Í hverjum og einum mælikvarða eru undirflokkar og í hverjum undirflokki eru mismargir mælar. Sem dæmi þá eru mælarnir lífslíkur, andleg heilsa, hlutfall fólks sem neitaði sér um heilbrigðisþjónustu og lífslíkur við góða heilsu. Undir efnahagslegum mælikvörðum er að finna mæla um húsnæði þar sem er að finna mælingar á lélegu ástandi húsnæðis og íþyngjandi byrði húsnæðiskostnaðar.
Hvort mælarnir séu nægilega góðir eða lýsandi til þess að sýna raunstöðu samfélagsins er umdeilanlegt á þessari stundu. Nýjustu mælingar um skuldastöðu heimilanna eru til dæmis frá árinu 2022. Það er tiltölulega gagnslaus mælir til þess að skoða núverandi stöðu. Einnig er áhugavert hversu lítið er litið til þessara mæla í stefnu stjórnvalda. Ef markmiðið er að búa til betra samfélag þá verður að horfa til stöðunnar eins og hún er nú og reyna að gera betur. Velsældarmælarnir gætu síðan sýnt hvort stjórnvöld séu að ná árangri eða ekki. Ef gögnin eru hins vegar gömul geta stjórnvöld ekki montað sig af árangri sínum, sem halda hefðu mátt að stjórnvöld hefðu áhuga á að gera. Til þess að sýna að hugmyndir þeirra séu góðar og að þau séu hæf til þess að koma þeim í verk. Núverandi ríkisstjórn virðist hins vegar hafa lítinn áhuga á því og ástæðuna fyrir því er að finna í erindum umsagnaraðila, ráðuneyta og stofnana, sbr. samantekt hér að framan.
Samfélagssáttmálinn.
Kjarasamningar eru lykilatriði þegar kemur að sátt í samfélaginu. Þar er samið um hvernig sameiginlegum gæðum er skipt. Skiptar skoðanir eru um hversu mikið hið opinbera á að skipta sér af kjarasamningum og líklega er best ef stjórnvöld skipta sér sem minnst af gerð kjarasamninga. Á sama tíma þurfa stjórnvöld samt að semja um kaup og kjör við fólk sem vinnur hjá hinu opinbera. Það þarf að semja við fólkið sem sinnir ýmsum mjög mikilvægum störfum. Til þess að leysa þá þversögn að hið opinbera eigi ekki að skipta sér af kjarasamningum en samt semja um kaup og kjör við fólk sem sinnir opinberri þjónustu er sagt að almenni markaðurinn eigi að leiða kjaraviðræður og hið opinbera í raun bara að herma eftir.
Þrátt fyrir þessa skoðun gegnir hið opinbera ansi stóru hlutverki þegar kemur að lífsgæðum fólks með því að veita ákveðin réttindi, t.d. vegna atvinnuleysis, fæðingarorlofs, barnabóta og þess háttar. Uppskrift að ríku samfélagi virðist vera öflugt velferðarkerfi sem passar upp á að enginn falli í fátækt. Öll gögn sýna að þeim samfélögum sem hafa slík kerfi gengur almennt betur en öðrum.
Þess vegna er hjálplegt að skoða stöðu velferðarkerfisins í samhengi við samfélagssáttmálann. Fyrsti minni hluti fékk svör um hvernig barnabætur og húsnæðisstuðningur hafa þróast á árum núverandi ríkisstjórnar.
Barnabætur einstæðra foreldra.
| Yngri en 7 ára | ||||
| Ár | Fjöldi einstæðra foreldra | Greiddar barnabætur | Meðaltal á foreldra | Núvirði |
| 2018 | 5.336 | 3.215.974.914 | 602.694 | 846.046 |
| 2019 | 5.017 | 3.132.190.540 | 624.315 | 847.693 |
| 2020 | 4.878 | 3.066.372.016 | 628.613 | 839.275 |
| 2021 | 4.787 | 3.217.005.830 | 672.030 | 860.258 |
| 2022 | 4.777 | 3.153.988.897 | 660.245 | 799.715 |
| 7–18 ára | ||||
| Ár | Fjöldi einstæðra foreldra | Greiddar barnabætur | Meðaltal á foreldra | Núvirði |
| 2018 | 9.207 | 4.223.654.700 | 458.744 | 643.972 |
| 2019 | 9.219 | 4.282.271.466 | 464.505 | 630.703 |
| 2020 | 9.313 | 4.290.934.372 | 460.747 | 615.154 |
| 2021 | 9.409 | 4.624.177.862 | 491.463 | 629.116 |
| 2022 | 9.599 | 4.845.954.739 | 504.840 | 611.482 |
Eins og sést í framangreindri töflu hækkuðu barnabætur yngri en 7 ára að núvirði fram til ársins 2021 að meðaltali. Árið 2022 lækkuðu þær hins vegar tilfinnanlega. Barnabætur 7 ára og eldri drógust hins vegar nokkuð stöðugt saman frá árinu 2018 til 2022. Þegar velferðarkerfið heldur ekki í við verðlag (hvað þá launaþróun) er hið opinbera að draga úr aðkomu sinni að samfélagssáttmálanum sem gerir þá að verkum að kjarasamningsaðilar, sem passa upp á launafólk í landinu, gera eðlilega athugasemd. Ef ríkið minnkar sína aðkomu þurfa kjarasamningsaðilar að semja um meira til þess að vega upp á móti.
Húsnæðisstuðningur.
Svar ráðherra um húsnæðisstuðning segir svipaða sögu:
„6. Hvaða ályktanir dregur ráðherra af þróun húsnæðisstuðnings á undanförnum árum miðað við svör við framangreindum spurningum?
Miðað við framangreint hafa húsnæðisbætur haldið nokkuð vel í við þróun efnahagsmála. Þó má sjá að grunnfjárhæðir hafa hækkað minna en vísitala greiddrar leigu en til stendur að hækka grunnfjárhæðir um 25% hinn 1. júní nk. sem hluta af aðgerðum ríkisstjórnarinnar til þess að styðja við kjarasamninga. Það er aðgerð sem færir tekjulægri heimilum á leigumarkaði níu milljarða kr. á gildistíma kjarasamninga.“
Kjaramál og almannatryggingar.
Fyrir kosningarnar 2021 barst 1. minni hluta ábending um að ekki væri farið rétt með skerðingar ellilífeyris vegna tekna úr lífeyrissjóðum. Í stuttu og hnitmiðuðu máli er ellilífeyrir almannatrygginga skertur ólöglega um allt að 80 þús. kr. á mánuði eftir skatta. Ef sett er upp einfalt samanburðardæmi í reiknivél TR um einstakling með annars vegar 400 þús. kr. í atvinnutekjur og hins vegar 400 þús. kr. í tekjur úr lífeyrissjóði fær sá sem er með atvinnutekjurnar samtals 757.861 kr. samtals í tekjur frá TR og vegna atvinnu. Ráðstöfunartekjur samkvæmt reiknivél eftir skatta og gjöld eru 563.950 kr.
Hér er nauðsynlegt að taka fram að tilgangurinn með þessu dæmi er að sýna fram á mun á milli atvinnutekna annars vegar og tekna úr lífeyrissjóði hins vegar. Því eru notaðar tiltölulega ýktar tölur sem eiga ekki við mjög marga ellilífeyrisþega.
Hitt dæmið er þá einstaklingur með 400 þús. kr. í tekjur úr lífeyrissjóði og samkvæmt reiknivél TR er sá einstaklingur með 629.722 kr. á mánuði, eða 484.478 kr. eftir skatta og gjöld. Heilum 79.472 krónum minni ráðstöfunartekjur á mánuði bara af því að aukatekjurnar eru greiðslur úr lífeyrissjóði en ekki atvinnutekjur.
Ástæðan fyrir þessu er sérstakt frítekjumark atvinnutekna ellilífeyrisþega upp á 2,4 millj. kr. á ári og samkvæmt lögunum á það að vera þannig að lífeyrissjóðsgreiðslur teljist ekki atvinnutekjur. Gallinn er að samkvæmt öllum öðrum lögum þá flokkast lífeyrissjóðsgreiðslur sem atvinnutekjur. Af þeim er greiddur tekjuskattur og allt sem því fylgir.
Það sem er sérstakt er að í lögum um almannatryggingar er sérstaklega tekið fram að greiðslur úr atvinnutengdum lífeyrissjóðum teljast ekki atvinnutekjur. Það er sem sagt gerð sú undantekning á almennu reglunni um lífeyrissjóðsgreiðslur að í skilningi almannatryggingalaga er ekki hægt að flokka þær greiðslur sem atvinnutekjur. En – og þetta er risastórt en – þessi undanþága er gerð fyrir örorkulífeyri en ekki fyrir ellilífeyri.
Fyrsti minni hluti hefur lengi verið að elta þetta mál uppi hjá ýmsum stofnunum, ráðuneytum, nefndum og hvar sem hann hefur komið orði að frá því fyrir síðustu kosningar. Loksins fékkst hljómgrunnur fyrir þeim ábendingum um þennan risastóra galla í framkvæmd almannatryggingalaga hjá velferðarnefnd Alþingis sem fékk minnisblað frá skrifstofu Alþingis hinn 26. apríl síðastliðinn þar sem afdráttarlaust er kveðið á um að lögin séu óskýr hvað þetta varðar, eða eins og þar er sagt: „Því er nærtækt að draga þá ályktun á grundvelli orðskýringar að til atvinnutekna teljist greiðslur sem byggjast á því iðgjaldi sem einstaklingur hefur greitt í lífeyrissjóð.“
Hér er um að ræða risastórt hagsmunamál sem einhverra hluta vegna hefur ekki fengið jafnmikla athygli og mál af þessari stærðargráðu (hundraða milljóna króna skerðingar á mánuði) ætti að fá.
Í svari félags- og vinnumarkaðsráðherra við fyrirspurn frá því í maí 2022 er viðurkennt að í tilfelli eftirlauna og lífeyris sé um atvinnutekjur sé að ræða:
„Í 7. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, er talið upp hvað teljist til skattskyldra tekna. Í A-lið 1. mgr. er m.a. kveðið á um að til skattskyldra tekna teljist endurgjald fyrir hvers konar vinnu, starf eða þjónustu sem innt er af hendi fyrir annan aðila, þ.m.t. eftirlaun og lífeyrir. Þrátt fyrir að ekki komi vinnuframlag á móti greiðslunum teljast eftirlaun og lífeyrir samkvæmt lögum um tekjuskatt vera endurgjald fyrir vinnu þótt ekki sé um beinar atvinnutekjur að ræða og að því leyti talin sem ígildi atvinnutekna, sbr. einnig 4. og 5. gr. laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda.“
En svo er haldið áfram: „Þrátt fyrir þessa skattalegu meðferð getur hvorki talist sjálfgefið né skylt að sömu reglur gildi um þessar tegundir tekna þegar kemur að ákvörðun bóta samkvæmt lögum um almannatryggingar. Hefur löggjafinn þannig ákveðið að ekki skuli gilda sömu frítekjumörk um atvinnutekjur annars vegar og greiðslur úr lífeyrissjóðum hins vegar og hefur svo verið um langt skeið bæði hvað varðar greiðslur ellilífeyris og örorkulífeyris.“
Þetta er alveg skýrt hvað varðar örorkulífeyri eins og fram kemur í 30. gr. laga um almannatryggingar:
„Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. skulu eftirfarandi tekjur ekki teljast til tekna:
[...]
Greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum þegar um er að ræða örorkulífeyri.“
Þegar tekjugrunnur ellilífeyris er hins vegar skoðaður skv. 22. gr. laga um almannatryggingar er staðan önnur:
„Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. skulu eftirfarandi tekjur ekki teljast til tekna:
1. Greiðslur samkvæmt lögum þessum og lögum um félagslega aðstoð.
2. Fjárhagsaðstoð sveitarfélaga.
3. Greiðslur úr viðbótarlífeyrissparnaði.
4. Lífeyrir almannatrygginga frá ríkjum sem Ísland hefur gert samninga við, í samræmi við nánari ákvæði samninganna, sbr. 58., 59. og 64. gr.“
Þarna er hvergi talað um greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Það vantar sem sagt heimildina til þess að flokka lífeyrissjóðsgreiðslur sem eitthvað annað en atvinnutekjur. Það skiptir máli af því að sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna fyrir fullan ellilífeyri er 2,4 millj. kr. á ári.
Um kjarabætur almannatrygginga.
Á undanförnum áratugum hefur lífeyrir almannatrygginga ekki haldið í við launaþróun í landinu þrátt fyrir lagaákvæði þar um. Í upphafi árs lagði 1. minni hluti fram fyrirspurn til fjármála- og efnahagsráðherra um hver lífeyrir almannatrygginga væri ef hann hefði aldrei hækkað minna en launavísitala eða vísitala neysluverðs (tvöfaldi lásinn). Svar hefur því miður ekki borist enn þá, en útreikningar 1. minni hluta vegna örorku benda til þess að lífeyrir örorku ætti að vera a.m.k. 60% hærri en hann er nú miðað við launa- og verðlagsþróun frá árinu 1997 þegar tvöfaldi lásinn var settur í lög.
Vandinn er að fjármála- og efnahagsráðuneytið hækkar lífeyrir almannatrygginga einungis í upphafi árs út frá spá um þróun verðbólgu og launa fyrir komandi ár. Sú spá hefur ítrekað verið röng og þá alla jafna of lág. Nýlega tóku stjórnvöld upp á því að uppreikna lífeyri almannatrygginga á miðju ári til þess að vega upp á móti mun hærri verðbólgu en gert var ráð fyrir. Sú leiðrétting hefur hins vegar ekki náð til launaþróunar. Afleiðingin hefur verið sú, af því að laun hafa þróast umfram verðlag á undanförnum áratugum, að lífeyrir almannatrygginga er nú mun lægri en hann var áður.
Kapítalískar áætlanir.
Stjórnvöld segja ekki að alla söguna þegar kemur að lögbundnum verkefnum hins opinbera. Það er einfaldlega ekki verið að greina heiðarlega frá heildarmynd opinberrar þjónustu, t.d. í betrunarmálum, heilbrigðismálum, menntamálum og umhverfismálum. Vísbendingar eru um þetta frá einstaka ráðuneytum og stofnunum eins og hefur verið rakið hér að framan. Upplýsingar sem virðast hafa verið sendar „óvart“ til fjárlaganefndar fást eins og um einhvers konar uppljóstrun sé að ræða. Staðan er augljós án þessara uppljóstrana en óneitanlega hjálpar til að fá svona staðfestingu á stöðunni.
Fyrsti minni hluti leggur því til ýmsar breytingartillögur til þess að sýna hversu umfangsmikið frávikið er á þeim upphæðum sem fram koma í fjármálaáætlun miðað við skortinn samkvæmt þeim upplýsingum sem bárust fjárlaganefnd. Það eru ýmis önnur verkefni sem eru alveg jafn aðkallandi og þau sem lögð eru til í breytingartillögum 1. minni hluta en gögnin um hver staðan er í öðrum málaflokkum eru ekki eins skýr.
Ef ástæðan fyrir því að þessi verkefni eru ekki inni í fjármálaáætlun er sú að stjórnvöld hafa ákveðið að sleppa þeim, og vanfjármagna þau með yfirlögðu ráði, þá eiga stjórnvöld að gera grein fyrir því. Vegna þess að þegar ætlunin er að fjármagna ekki lögbundin eða önnur aðkallandi verkefni á að gera grein fyrir því sérstaklega. Það er nefnilega skylda stjórnvalda að gera grein fyrir forgangsröðun fjárheimilda. Gott dæmi um það er samhæfingarmiðstöð fyrir viðbragðsaðila. Stjórnvöld gera sérstaklega grein fyrir því að fallið sé frá áformum um uppbyggingu á því húsnæði en 1. minni hluti leggur til að því verði bætt við aftur vegna mygluvandamála sem hafa síðan komið upp í núverandi húsnæði.
Fyrsti minni hluti hvetur stjórnvöld til þess að gera betur og fylgja lögum um opinber fjármál með tilliti til valkostagreininga, forgangsröðunar og kostnaðar- og ábatamats. Þá þarf sérstaklega að halda utan um kostnaðargreiningu á lögbundnum verkefnum annars vegar og kostnaðargreiningu vegna stefnu stjórnvalda hins vegar. Þetta vantar og afleiðingin af því er skortur á gagnsæi í opinberum fjármálum.
Fyrsti minni hluti leggur til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali.
Alþingi, 11. júní 2024.
Björn Leví Gunnarsson.
