Ferill 259. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Microsoft Word.
155. löggjafarþing 2024–2025.
Þingskjal 262 — 259. mál.
Stjórnartillaga.
Tillaga til þingsályktunar
um framkvæmdaáætlun í kynjajafnréttismálum fyrir árin 2025–2028.
Frá félags- og vinnumarkaðsráðherra.
Alþingi ályktar skv. 26. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, nr. 150/2020, að samþykkja eftirfarandi framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í kynjajafnréttismálum fyrir árin 2025–2028:
A. KYN, ÁHRIF OG ÞÁTTTAKA
1. Framkvæmdasjóður kynjajafnréttismála.
Á tímabilinu 2025–2028 verði verkefni úr framkvæmdaáætlun kynjajafnréttismála styrkt. Verkefnin geta verið samstarfsverkefni ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands eða ráðuneyta og ríkisstofnana, félagasamtaka eða háskólasamfélagsins þar sem tilgangurinn er að nýta niðurstöður, reynslu og þekkingu á sviði jafnréttismála eða innleiða tillögur sem telja má til afraksturs verkefna í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar. Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið auglýsi eftir umsóknum frá ráðuneytum og úthluti styrkjum að undangengnu faglegu mati skrifstofu jafnréttis- og mannréttindamála.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður markmið 5 og stuðlar að samþættingu þess við önnur heimsmarkmið.
2. Jafnrétti og vernd á hamfara-, áfalla- og átakatímum.
Viðbragðsáætlanir, verklag og aðgerðir þegar upp koma hamfara-, áfalla- og átakatímar verði unnar þannig að tryggt sé að jafnréttissjónarmið, vernd og ólík áhrif hamfara, áfalla og átaka á kynin séu kortlögð og viðeigandi aðgerðir og áætlanir gerðar til að bregðast við. Unnið verði að fræðslu- og kynningarstarfi um jafnrétti og vernd innan almannavarna og skilgreindra viðbragðsaðila svo að tryggja megi betur skilning og þekkingu á mikilvægi jafnréttis og verndar á hamfara-, áfalla- og átakatímum. Tryggt verði að almannavarnir og skilgreindir viðbragðsaðilar uppfæri viðbragðsáætlanir, verklag og aðgerðaáætlanir með hliðsjón af jafnrétti og vernd viðkvæmra hópa.
Markmið aðgerðarinnar verði að tryggja að viðbragð við áföllum taki tillit til mismunandi áhrifa þeirra á kynin.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Forsætisráðuneytið í samstarfi við dómsmálaráðuneytið og viðeigandi stofnanir.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5 og 16.
3. Samningur Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum.
Samningur Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum verði markvisst kynntur. Útbúið verði kynningarmyndband um samninginn ætlað almenningi á íslensku, ensku og auðskildu máli. Þá verði haldinn kynningarfundur um samninginn með samtökum kvenna sem standa vörð um réttindi kvenna.
Markmið aðgerðarinnar verði að auka vitund um réttindi sem samningurinn á að tryggja.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið í samráði við Jafnréttisstofu.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.
4. Samþætting kynja- og jafnréttissjónarmiða fyrir kjörna fulltrúa og stjórnendur sveitarfélaga.
Jafnréttisstofa útbúi námskeið og fræðslu um samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða fyrir kjörna fulltrúa og stjórnendur sveitarfélaga á Íslandi. Fræðslan verði aðgengileg á vef Jafnréttisstofu og Sambands íslenskra sveitarfélaga í framhaldinu.
Markmið aðgerðarinnar verði að kynna þau verkfæri sem í boði eru þegar kemur að kynjasamþættingu og kenna nýtingu þeirra við stefnumótun og verklagsþróun í þágu sveitarfélaga og íbúa þeirra.
Tímaáætlun: 2025–2027.
Ábyrgð: Innviðaráðuneytið og Jafnréttisstofa.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.
5. Hugræn vinna kynjanna.
Unnið verði að því að fanga kynjamynstur hugrænnar vinnu á Íslandi. Unnin verði eigindleg rannsókn á hugrænni vinnu með viðtalsviðbót við megindlega tímarannsókn Hagstofu Íslands og forsætisráðuneytis. Í eigindlegu rannsókninni verði rýnt betur í niðurstöður megindlegu rannsóknarinnar sem endurspegla hugræna vinnu og ósýnilega verðmætasköpun hennar.
Markmið aðgerðarinnar verði að fanga umfang hugrænnar vinnu kynjanna á Íslandi.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið í samstarfi við Háskóla Íslands.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5 og 5.4.
6. Nýskapandi leiðir við fjármögnun jafnréttisverkefna ríkisins.
Unnið verði að nýskapandi leiðum við fjármögnun jafnréttisverkefna ríkisins með útgáfu sjálfbærra kynjaðra skuldabréfa um fjármögnun verkefna sem stuðla að kynjajafnrétti.
Markmið aðgerðarinnar verði að stuðla að fjárfestingartækifærum sem stuðla að sjálfbærni og jafnrétti.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Fjármála- og efnahagsráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.
7. Kynjajafnrétti og menningarnæmi og menningarlæsi.
Útbúið verði fræðslu- og kynningarefni um menningarnæmi og menningarlæsi sem horfi sérstaklega til staðalímynda og kynjamisréttis gagnvart konum af erlendum uppruna og innflytjendum. Efnið verði á stafrænu formi og ætlað starfsfólki í opinberri þjónustu. Efnið verði jafnframt aðgengilegt almenningi og fari í kynningu víðar, m.a. í fræðslugáttir atvinnulífsins.
Markmið aðgerðarinnar verði að fræða um menningarnæmi og menningarlæsi til þess að koma í veg fyrir að konur af erlendum uppruna verði fyrir margþættri mismunun.
Tímaáætlun: 2025.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.1 og 8.8.
8. Jafnrétti í nýsköpun.
Unnið verði að því að bæta stöðu kvenna í nýsköpun. Á fyrri hluta tímabils framkvæmdaáætlunarinnar verði gerð heildstæð greining á stöðu kvenna í nýsköpunarumhverfinu. Leitast verði við að greina ástæður þess að stöðu kvenna í fjármögnunarumhverfi nýsköpunar er ábótavant og af hverju hlutur kvenna er minni en karla þegar kemur að fjármögnun verkefna og fjárfestingu í sprotafyrirtækjum. Þetta á sérstaklega við um tæknigreinar. Kynja- og jafnréttissjónarmið verði samþætt í endurskoðun á stoðkerfi nýsköpunar, mati á rannsóknaumhverfi og mati á rannsóknum. Sett verði upp mælaborð nýsköpunar og nýsköpunargátt þar sem hægt verði að kalla fram kyngreinda tölfræði.
Markmið aðgerðarinnar verði að rannsaka og bæta stöðu kvenna í nýsköpunarumhverfinu.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið í samstarfi við Vísinda- og nýsköpunarráð.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 9.5 og 5.c.
9. Jafnrétti í íþróttaumfjöllun í fjölmiðlum.
Unnið verði að því að jafna hlut kvenna og karla í íþróttaumfjöllun. Birtingarmynd kvenna í íþróttaumfjöllun í fjölmiðlum verði metin og hvort þörf sé á úrbótum til að styrkja stöðu kvenna í íþróttaumfjöllun og auka umfjöllun um konur í íþróttum.
Markmið aðgerðarinnar verði að rannsaka stöðu kvenna í íþróttaumfjöllun.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Menningar- og viðskiptaráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.1, 5.b, 5.c og 10.3.
10. Jafnrétti í fjölmiðlaumfjöllun.
Metið verði hvort umfjöllun í fjölmiðlum sé í samræmi við 26. gr. laga um fjölmiðla, nr. 38/2011, þar sem segir að fjölmiðlum beri að gæta þess að sjónarmið jafnt karla og kvenna komi fram. Skoðað verði hvort fjölmiðlaumfjöllun sé almennt í samræmi við stöðu kvenna í samfélaginu. Leiðir til að auka sýnileika kvenna í fjölmiðlun verði greindar ef þörf þykir.
Markmið aðgerðarinnar verði að rannsaka stöðu kvenna í fjölmiðlaumfjöllun.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Menningar- og viðskiptaráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.1, 5.b, 5.c og 10.3.
11. Jafnrétti og gervigreind.
Samhliða stefnumótun og undirbúningi lagasetningar stjórnvalda um gervigreind verða áhrif þessarar tæknibyltingar á jafnréttismál metin, bæði tækifæri sem í tækninni felast en einnig greindar áskoranir hennar á jafnrétti. Unnin verði úttekt þar sem litið verður til mögulegra áhrifa gervigreindar á jafnrétti á breiðum grundvelli. Markmið úttektar verði að auka getu hins opinbera til að takast á við hættu á hlutdrægni og mismunun í ákvarðanatökuferlum sem byggjast á eða hagnýta gervigreind, og benda stjórnvöldum á leiðir til úrbóta. Þar sem gervigreindartækni er enn í stöðugri þróun verði verkefninu skipt í tvo hluta:
a. Yfirlit á breiðum grundvelli.
b. Sérstakar tillögur til stjórnvalda.
Markmið aðgerðarinnar verði að meta áhrif gervigreindar á jafnrétti.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið í samstarfi við Jafnréttisstofu.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.b.
B. KYNJUÐ TÖLFRÆÐI OG MÆLABORÐ
12. Kyngreind tölfræði.
Unnið verði rafrænt mælaborð sem innihaldi þá kyngreindu tölfræði sem til er og verði mælaborð vistað á vefsvæði félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins og Jafnréttisstofu.
Markmið aðgerðarinnar verði að kyngreindri tölfræði verði safnað saman á einn stað og þær tölur verði reglubundið uppfærðar.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið og Jafnréttisstofa í samstarfi við Hagstofuna og aðra hagaðila.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.
13. Þróun mælikvarða í jafnréttismálum.
Farið verði af stað með tilraunaverkefni um þróun mælikvarða og söfnun gagna til að meta framgang jafnréttismála á Íslandi í tengslum við lög um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, nr. 150/2020, og mismunarlöggjöfina frá 2018.
Markmið aðgerðarinnar verði að þróa mælikvarða um jafnrétti.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið í samstarfi við Hagstofuna.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.
14. Mælaborð um jafnrétti á sveitarstjórnarstigi.
Þróað verði mælaborð fyrir tölfræði á sviði jafnréttismála á sveitarstjórnarstigi í anda sambærilegs Evrópuverkefnis. Mælaborðið feli í sér myndræna framsetningu á breytum eins og hlutfalli kynjanna í sveitarstjórnum, nefndum og ráðum, upplýsingum um hlutfall sveitarfélaga með jafnlaunavottun og jafnréttisáætlanir, svo dæmi séu nefnd. Mælaborðið verði sérstaklega kynnt fyrir sveitarstjórnum í því skyni að mynda grundvöll til aðgerða sem stuðli að auknu jafnrétti.
Markmið aðgerðarinnar verði að stuðla að auknu jafnrétti innan sveitarfélaga.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Innviðaráðuneytið í samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga, Jafnréttisstofu og Hagstofu Íslands.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.
15. Söfnun kyngreindra tölfræðigagna í landbúnaði.
Farið verði í markvissa söfnun á kyngreindum tölfræðigögnum varðandi stöðu kynjanna í landbúnaði. Skilgreint verði umfang og eðli þeirra gagna sem þörf er á að séu til staðar svo að hægt sé að leggja raunhæft mat á stöðu kynjanna innan greinarinnar. Í kjölfarið verði lagðar til leiðir til söfnunar nauðsynlegra gagna sem nýtast stjórnvöldum við samþættingu kynjasjónarmiða við ákvarðanatöku og stefnumótun í landbúnaði.
Markmið aðgerðarinnar verði að rannsaka stöðu kvenna í landbúnaði.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Matvælaráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5, 8 og 10.
16. Söfnun kyngreindra tölfræðigagna í sjávarútvegi.
Farið verði í markvissa söfnun á kyngreindum tölfræðigögnum varðandi stöðu kynjanna í sjávarútvegi og fiskeldi. Skilgreint verði umfang og eðli þeirra gagna sem þörf er á að séu til staðar svo að hægt sé að leggja raunhæft mat á stöðu kynjanna innan greinanna. Í kjölfarið verði lagðar til leiðir til söfnunar nauðsynlegra gagna sem nýtast stjórnvöldum við samþættingu kynjasjónarmiða við ákvarðanatöku og stefnumótun í sjávarútvegi.
Markmið aðgerðarinnar verði að rannsaka stöðu kvenna í sjávarútvegi.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Matvælaráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5, 8 og 10.
C. JAFNRÉTTI Á VINNUMARKAÐI OG KYNBUNDINN LAUNAMUNUR
17. Virðismat starfa í þágu launajafnréttis.
Unnið verði að framkvæmd og eftirfylgni í samræmi við yfirlýsingu í tengslum við kjarasamninga í mars 2024. Skipaður verði aðgerðahópur sem haldi utan um og stýri verkefni um innleiðingu virðismatskerfis sem byggist á tillögum aðgerðahóps um launajafnrétti og jafnrétti á vinnumarkaði. Í samræmi við yfirlýsinguna er gert ráð fyrir að nýtt kerfi liggi fyrir eigi síðar en í árslok 2026.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið í samstarfi við fjármála- og efnahagsráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.1, 5.4, 5.5, 5.a, 5.c, 8.8, 8.7, 8.8, 10.3 og 10,4.
18. Jafnlaunavottun og jafnlaunastaðfesting.
Unnið verði áfram að innleiðingu jafnlaunastaðals, jafnlaunavottunar og jafnlaunastaðfestingar. Á tímabilinu verði skipaður starfshópur sem endurskoði lagaákvæði og reglur, meti framfylgd laga um jafnlaunavottun og hvernig eftirfylgni hefur verið háttað.
Unnið verði að framkvæmd og eftirfylgni eftirfarandi verkefna:
a. Jafnréttisstofa safni og birti upplýsingar á vefsvæði stofnunarinnar um fyrirtæki og stofnanir sem hlotið hafa jafnlaunavottun eða jafnlaunastaðfestingu.
b. Gert verði átak í að kynna staðfestingarleið laga nr. 150/2020 sem kveður á um að fyrirtæki og stofnanir með 25–49 starfsmenn geti valið á milli þess að fá jafnlaunastaðfestingu eða jafnlaunavottun.
c. Skipaður verði starfshópur til að endurskoða lagaákvæði og reglur um jafnlaunavottun og jafnlaunastaðfestingu.
d. Jafnréttisstofa skili skýrslu til félags- og vinnumarkaðsráðuneytis tvisvar á gildistíma framkvæmdaáætlunar um framfylgd laganna ásamt mati á því hvernig til hefur tekist að framfylgja lögunum. Með skýrslunum fylgi yfirlit um fyrirtæki og stofnanir sem hafa
* innleitt jafnlaunastaðalinn og fengið jafnlaunavottun,
* sótt um og fengið jafnlaunastaðfestingu.
Markmið aðgerðarinnar verði að öll fyrirtæki og stofnanir sem heyra undir lögin öðlist vottun eða eftir atvikum jafnlaunastaðfestingu. Jafnframt er markmið aðgerðarinnar að meta framfylgd laganna og endurskoða lagaákvæði og reglur.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið og Jafnréttisstofa.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.1, 8.5, 8.8, 16.5, 16.10 og 16.b.
19. Rannsókn á launamun kynjanna.
Á tímabili framkvæmdaáætlunarinnar verði gerð rannsókn á launamun kynjanna í samstarfi við Hagstofu Íslands. Skoðaður verði til hlítar launamunur kynjanna, m.a. með tilliti til úttektar á lögum um jafnlaunavottun frá árinu 2018.
Markmið aðgerðarinnar verði að rannsaka kynbundinn launamun og meta áhrif löggjafar um jafnlaunavottun og jafnlaunastaðfestingu hjá þeim aðilum sem uppfyllt hafa lagaskylduna.
Tímaáætlun: 2025.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið í samstarfi við Hagstofu Íslands.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.1, 8.5, 8.8, 16.5, 16.10 og 16.b.
20. Rannsókn á launamun innfæddra kvenna og innflytjendakvenna.
Framkvæmd verði rannsókn á kynbundnum launamun milli innfæddra kvenna og innflytjendakvenna og mismunandi stöðu þeirra á vinnumarkaði, bæði í samanburði við karla í sömu stöðu og aðra minnihlutahópa.
Markmið aðgerðarinnar verði að rannsaka hvort óútskýrður munur sé á stöðu innfæddra kvenna og innflytjendakvenna og hvort síðarnefndi hópurinn verði fyrir margþættri mismunun á vinnumarkaði.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.1, 8.5 og 8.8.
21. Mat og viðurkenning á menntun og hæfi á íslenskum vinnumarkaði.
Sett verði upp rafræn og miðlæg upplýsinga- og umsóknagátt fyrir viðurkenningu á faglegri menntun í samstarfi ráðuneyta og Stafræns Íslands. Sett verði upp viðmót á island.is þar sem safnað verði saman upplýsingum um lögvernduð störf á Íslandi, kröfum um menntun, tilhögun viðurkenningar og gátt þar sem hægt verði að leggja inn umsóknir og skila nauðsynlegum gögnum rafrænt.
Markmið aðgerðarinnar verði að auðvelda fólki af erlendum uppruna, sérstaklega konum, að sækja um og fá viðurkenningu á menntun og starfsreynslu sem aflað hefur verið í heimalandinu.
Tímaáætlun: 2025–2027.
Ábyrgð: Háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið í samstarfi við heilbrigðisráðuneytið, mennta- og barnamálaráðuneytið og félags- og vinnumarkaðsráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5 og 8.
D. KYNBUNDIÐ OG KYNFERÐISLEGT OFBELDI
22. Landsáætlun um framkvæmd Istanbúl-samningsins.
Lokið verði við landsáætlun um framkvæmd samnings Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi á konum og heimilisofbeldi (Istanbúl-samningsins) frá 2011, sbr. 10. gr. samningsins sem kveður á um ábyrgð hins opinbera á samræmingu, framkvæmd, eftirfylgni og mati á aðgerðum og ráðstöfunum sem eru til komnar vegna samningsskuldbindinga. Landsáætlunin hafi jafnframt að markmiði að skapa heildaryfirsýn yfir innleiðingu laga, stjórnvaldsaðgerðir og aðrar ráðstafanir, þ.m.t. gagnasöfnun og rannsóknir, sbr. 11. gr. samningsins. Samhliða verði unnið að eftirfylgni fyrstu fyrirtöku Íslands árið 2021 hjá eftirlitsnefnd samningsins með framkvæmd skuldbindinga hans. Landsáætlunin verði unnin í samráði við önnur ráðuneyti, ríkisstofnanir, sveitarfélög, frjáls félagasamtök og aðra hlutaðeigandi og feli m.a. í sér eftirfarandi aðgerðir:
a. Leitað verði fyrirmynda í landsáætlunum annarra aðildarríkja Evrópuráðsins.
b. Mótuð verði tímasett landsáætlun með markmiðum, aðgerðum, árangursvísum og ábyrgðaraðilum.
c. Metin verði framfylgni ákvæða samningsins hér á landi með tilliti til löggjafar og annarra ráðstafana.
d. Undirbúin verði stöðuskýrsla um framkvæmd samningsins árlega.
e. Staðið verði fyrir kynningu og fræðslu á samningnum og landsáætlun á vef Stjórnarráðsins og víðar.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Dómsmálaráðuneytið og félags- og vinnumarkaðsráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.1, 5.2, 5.3, 5.6, 10.2, 10.3, 10.4, 16.1, 16.2, 16.3, 16.6 og 16.10.
23. Vitundarvakning um samning Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi á konum og heimilisofbeldi (Istanbúl-samninginn).
Unnið verði að vitundarvakningu um samning Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi á konum og heimilisofbeldi (Istanbúl-samninginn) frá 2011, sbr. 13. gr. samningsins.
Markmið aðgerðarinnar verði að auka vitund og skilning almennings um mismunandi birtingarmyndir ofbeldis sem falla undir gildissvið samningsins.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið í samstarfi við dómsmálaráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.1, 5.2, 5.3, 5.6, 16.1, 16.2, 16.3, 16.6 og 16.10.
24. Áfallamiðuð nálgun í réttarvörslukerfinu.
Allt starfsfólk Fangelsismálastofnunar fái fræðslu og þjálfun í áfallamiðaðri nálgun til að mæta mismunandi þörfum kvenna og karla sem vistast í fangelsum með það að leiðarljósi að auka öryggi, hvort sem horft er til samskiptahátta, í nærumhverfinu eða þegar út í samfélagið er komið. Sérhæfðir aðilar verði fengnir inn í fangelsin til að sinna innleiðingu á áfallamiðaðri nálgun, fræðslu, þjálfun og framþróun.
Markmið aðgerðarinnar verði að auka þekkingu starfsfólks Fangelsismálastofnunar á mismunandi áhrifum og afleiðingum áfalla á kynin svo að hægt sé að skapa umhverfi sem eykur á öryggistilfinningu þeirra sem vistast í fangelsum.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Dómsmálaráðuneytið í samstarfi við Fangelsismálastofnun.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður markmið 3, einkum 3.5, 4 og 16, einkum 16.1.
25. Þarfir kvenna í fangelsum.
Starfsfólk fangelsanna fái þjálfun í að sinna kvenkyns föngum og fræðslu um ólíkar þarfir og þjónustu kynjanna meðan á afplánun stendur.
Markmið aðgerðarinnar verði að auka skilning og þjálfun starfsfólks fangelsa um ólíkar þarfir og upplifanir kvenna af fangelsisvist.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Dómsmálaráðuneytið í samstarfi við Fangelsismálastofnun.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.1, 5.2, 10.3 og 16.1.
26. Forvarna- og viðbragðsáætlanir vegna ofbeldis gegn fötluðum konum.
Unnar verði forvarna- og viðbragðsáætlanir í kjölfar ofbeldis fyrir þá aðila sem sinna þjónustu við fatlað fólk, þar sem sérstaklega er horft til stöðu fatlaðra kvenna. Settur verði á laggirnar vinnuhópur félags- og vinnumarkaðsráðuneytis, Sambands íslenskra sveitarfélaga og hagsmunasamtaka fatlaðs fólks sem móti tillögur um verkferla sem og nauðsynlegar laga- og reglugerðarbreytingar.
Markmið aðgerðarinnar verði að tryggja öryggi fatlaðra kvenna gegn ofbeldi.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.2 og 16.1.
27. Karlar og kynbundið ofbeldi.
Skipaður verði starfshópur um karla og jafnrétti sem skoði sérstaklega hlutverk karla í baráttunni gegn kynferðisofbeldi. Verkefnið taki m.a. til sambandsins milli kynbundins og kynferðislegs áreitis og ofbeldis annars vegar og hugmynda um karlmennsku, mörk og samþykki hins vegar. Starfshópurinn taki mið af samþykktum leiðbeiningum Evrópuráðsins um hlutverk karla og drengja í jafnréttismálum og forvörnum gegn kynbundnu ofbeldi.
Markmið aðgerðarinnar verði að finna leiðir til að virkja karla frekar í baráttunni gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið í samstarfi við Jafnréttisstofu og aðra hagsmunaaðila.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður markmið 3, 4, 5, einkum 5.2, og 16, einkum 16.1.
28. Heiðursofbeldi og neikvætt félagslegt taumhald.
Unnið verði að aðgerðum gegn neikvæðu félagslegu taumhaldi og heiðursofbeldi, sem konur eru útsettari fyrir. Útbúið verði fræðsluefni um einkenni og birtingarmyndir og samhliða gerð áætlun um miðlun efnisins, einkum meðal starfsmanna í félagsþjónustu, lögreglu, innan skóla- og frístundasviðs, heilbrigðiskerfisins og annarra viðeigandi aðila.
Markmið aðgerðarinnar verði að efla þekkingu á birtingarmyndum neikvæðs félagslegs taumhalds og heiðursofbeldis og hvernig bregðast skuli við því.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.3 og 16.1.
29. Þjónustuúrræði fyrir gerendur heimilis- og kynferðisofbeldis.
Kortlögð verði þau úrræði sem standa gerendum heimilis- og kynferðisofbeldis til boða í samanburðarlöndum með það að markmiði að fjölga og útbúa fjölbreyttari úrræði fyrir gerendur kynbundins ofbeldis.
Markmið aðgerðarinnar verði að skoða hvernig fjölga megi úrræðum fyrir gerendur kynbundins ofbeldis.
Tímaáætlun: 2026–2027.
Ábyrgð: Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.2 og 16.1.
30. Innleiðing verklags í heilbrigðisþjónustu til handa þolendum ofbeldis.
Unnið verði mat á árangri á verklagi sem innleitt var innan heilbrigðiskerfisins við móttöku þolenda heimilisofbeldis. Teknar verði saman tölfræðiupplýsingar úr rafrænu skráningarformi fyrir heimilisofbeldismál og kallað eftir upplifun heilbrigðisstarfsmanna á árangri innleiðingar verklagsins.
Markmið aðgerðarinnar verði að fá upplýsingar um birtingarmyndir heimilisofbeldis innan heilbrigðiskerfisins á Íslandi og meta árangur á innleiðingu verklagsins.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Heilbrigðisráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.2 og 16.1.
31. Kynferðisleg áreitni innan íslenskrar ferðaþjónustu.
Unnin verði greining á kynferðislegri áreitni gagnvart konum sem starfa í ferðaþjónustunni og lagt mat á hvers vegna kynferðisleg áreitni er jafn algeng og raun ber vitni innan starfsgreinarinnar. Skoðaðar verði leiðir til að draga úr slíku ofbeldi og auka öryggi kvenna sem starfa innan ferðaþjónustunnar, hvort sem það er með lagabreytingu, fræðslu, vinnufyrirkomulagi eða öðrum hætti.
Markmið aðgerðarinnar verði að vinna gegn kynferðislegri áreitni og auka öryggi kvenna sem starfa innan ferðaþjónustunnar.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Menningar- og viðskiptaráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.1, 5.2, 10.3 og 16.1.
E. JAFNRÉTTI Í MENNTUN OG ÍÞRÓTTA- OG ÆSKULÝÐSSTARFI
32. Jafnréttisfræðsla á öllum skólastigum.
Til þess að tryggja að jafnréttisfræðsla sé fléttuð inn í kennslu skóla á öllum skólastigum, sbr. 15. gr. laga nr. 150/2020, um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, verði gæðaviðmið við mat á starfi leik-, grunn- og framhaldsskóla og frístundastarfi grunnskóla endurskoðuð. Þannig verði stuðlað að markvissri jafnréttisfræðslu samkvæmt aðalnámskrám. Jafnframt verði gert ráð fyrir úttekt á jafnréttisfræðslu í þriggja ára áætlun mennta- og barnamálaráðuneytis.
Markmið aðgerðarinnar verði að jafnréttisfræðsla sé fléttuð inn í kennslu á öllum skólastigum.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Mennta- og barnamálaráðuneytið í samstarfi við Jafnréttisstofu.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 3, 4 og 5.
33. Þekking starfsfólks í framhaldsskólum á sviði kynja- og jafnréttisfræða.
Þekking kennara, stjórnenda og annars starfsfólks í framhaldsskólum á kynja- og jafnréttisfræði verði efld, m.a. til að tryggja inngildingu innan skólanna og færni kennara til að kenna slík fög og flétta inn í aðra kennslu og starfsemi skólanna.
Markmið aðgerðarinnar verði að auka þekkingu á kynja- og jafnréttisfræðum meðal kennara, stjórnenda og annars starfsfólks í öllum framhaldsskólum á landinu.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Mennta- og barnamálaráðuneytið í samstarfi við háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið og Háskóla Íslands.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 3, 5, 10 og 16.
34. Fjölgun karla í kennslu.
Unnið verði að fjölgun brautskráðra kennara með áherslu á fjölgun karla í kennslu. Jafnframt verður stuðningur við kennara á fyrstu árum þeirra í starfi aukinn.
Markmið aðgerðarinnar verði að fjölga körlum í kennslu.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið í samstarfi við mennta- og barnamálaráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 4, 5, 10 og 16.
35. Brotthvarf drengja úr námi og nemenda með annað móðurmál en íslensku.
Orsakir brotthvarfs úr námi á framhaldsskólastigi verði skoðaðar, sérstaklega meðal drengja og nemenda með annað móðurmál en íslensku. Samhliða verði niðurstöður rannsókna og önnur þekking um orsakir brotthvarfs nýttar til stefnumótunar, m.a. til að móta markvissari úrræði gegn brotthvarfi úr námi.
Markmið aðgerðarinnar verði að draga úr brotthvarfi drengja og nemenda með annað móðurmál en íslensku á framhaldsskólastigi.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Mennta- og barnamálaráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 4.1, 4.3, 4.5, 4.6, 4.c og 5.1.
36. Uppfærsla á gátlista Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu.
Gátlisti fyrir námsefnishöfunda verði yfirfarinn og uppfærður svo að hann henti fyrir öll skólastig og þjóni betur breyttu samfélagi. Úthlutun úr Þróunarsjóði námsgagna taki mið af því hvort námsefni hafi verið unnið með hliðsjón af uppfærðum gátlista Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu. Einnig verði námsefni sem unnið hefur verið með hliðsjón af gátlista sem tengist jafnréttis- og kynjafræði eftir skólastigum gert aðgengilegt með rafrænum hætti.
Markmið aðgerðarinnar verði að tryggja að allt nýtt námsefni og námsefni sem tekið er til endurskoðunar taki tillit til fólks af öllum kynjum og fjölbreytileikans.
Tímaáætlun: 2025–2027.
Ábyrgð: Mennta- og barnamálaráðuneytið í samstarfi við Miðstöð menntunar og skólaþjónustu.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 3, 4 og 5.
37. Einelti, kynbundin áreitni, kynferðisleg áreitni og ofbeldi (EKKO) í framhaldsskólum.
Unnið verði að vitundarvakningu um jafnréttismál í framhaldsskólum með eflingu fræðslu og þekkingar á jafnrétti og EKKO-málum.
Markmið aðgerðarinnar verði að auka þekkingu á EKKO-málum í framhaldsskólum.
Tímaáætlun: 2025–2027.
Ábyrgð: Mennta- og barnamálaráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 3, 4, 5 og 10.
38. Jafnrétti í íþróttastarfi.
Unnið verði að virkri þátttöku í sameiginlegu verkefni Evrópusambandsins og Evrópuráðsins um aukið jafnrétti í íþróttum.
Markmið aðgerðarinnar verði að marka farveg stefnumótunar í jafnréttismálum á málefnasviði íþrótta.
Tímaáætlun: 2025–2027.
Ábyrgð: Mennta- og barnamálaráðuneytið í samstarfi við Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.5 og 16.7.
39. Jafnrétti í stefnumótun í íþróttum.
Staðið verði fyrir opnum samráðsfundi um jafnrétti í íþróttum í samráði við helstu hagaðila íþróttastarfs á Íslandi. Jafnframt verði skapað rými fyrir börn og ungmenni til að koma sjónarmiðum sínum og skoðunum á framfæri við vinnuna.
Markmið aðgerðarinnar verði að marka farveg framtíðar allrar stefnumótunar í málaflokknum, sérstaklega á sviði jafnréttismála.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Mennta- og barnamálaráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 3, 5 og 5.c.
40. Jafnrétti og endurskoðun íþróttalaga.
Unnið verði að heildarendurskoðun íþróttalaga, nr. 64/1998, en meðal fyrirhugaðra breytinga verði ný ákvæði um jafnrétti í íþróttastarfi, sbr. 15. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna.
Markmið aðgerðarinnar verði að auka vægi jafnréttismála í íþróttastarfi.
Tímaáætlun: 2025–2026.
Ábyrgð: Mennta- og barnamálaráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 3 og 5.
41. Jöfn kynjahlutföll og fjölbreyttur nemendahópur á háskólastigi.
Unnið verði að því að jafna kynjahlutföll nemenda á háskólastigi og að nemendur á háskólastigi endurspegli fjölbreytileika samfélagsins. Ástæður kynjahalla verði greindar og samhliða ráðist í markvisst átak til að miðla upplýsingum til þeirra hópa sem ekki skila sér í háskólanám ásamt öðrum aðgerðum til að ná til hópanna. Einnig verði metin kynjaáhrif annars konar námsmats en stúdentsprófs til grundvallar inngöngu í háskóla.
Markmið aðgerðarinnar verði að jafna kynjahlutföll nemenda á háskólastigi.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið í samstarfi við mennta- og barnamálaráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 4.3, 4.4 og 4.5.
F. ALÞJÓÐASTARF
42. Málsvarastarf og aðgerðir Íslands á alþjóðavettvangi í þágu kynjajafnréttis.
Eflt verði alþjóðlegt málsvarastarf og aðgerðir Íslands á sviði kynjajafnréttismála. Byggt verði á árangri undanfarinna ára með það að sérstöku markmiði að sporna við víðtæku bakslagi á sviði kynjajafnréttismála. Verkefnið feli í sér eftirfarandi þætti:
a. Samráð og samstarf við líkt þenkjandi ríki, alþjóðastofnanir og félagasamtök um eflingu kynjajafnréttis og þátttöku í aðgerðabandalögum á því sviði.
b. Stutt verði við sérstök jafnréttisverkefni í þróunarríkjum í samræmi við áherslur í stefnu Íslands á sviði alþjóðlegrar þróunarsamvinnu 2024–2028.
c. Sinnt verði málsvarastarfi og verkefnum sem miða að því að fá karlmenn og drengi að jafnréttismálum, m.a. með skipulagningu rakarastofuráðstefna (e. Barbershop) á vettvangi alþjóðastofnana og víðar.
d. Áhersla verði lögð á kynjajafnrétti í forystuverkefnum Íslands á alþjóðavettvangi.
e. Áhersla verði lögð á upplýsingamiðlun um jafnréttismál á Íslandi gegnum miðla og störf utanríkisþjónustunnar.
Markmið aðgerðarinnar verði að efla málsvarastarf á alþjóðavettvangi í þágu kynjajafnréttis.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Utanríkisráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5.
43. Fjórða landsáætlun Íslands um framkvæmd ályktunar öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um konur, frið og öryggi.
Mótuð verði fjórða landsáætlun Íslands um konur, frið og öryggi. Verkefnið verði byggt á ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna númer 1325 frá árinu 2000 og tengdum ályktunum sem kveða m.a. á um framlag kvenna til öryggis og friðar í heiminum.
Markmið verkefnisins verði að vinna fjórðu landsáætlun Íslands um konur, frið og öryggi.
Tímaáætlun: 2025.
Ábyrgð: Utanríkisráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5 og 16.
44. Aukin kynjasamþætting og efnahagsleg valdefling kvenna í alþjóðaviðskiptastarfi.
Unnið verði að því að móta áherslur um áframhaldandi framkvæmd og eftirfylgni með kynjasamþættingu og efnahagslegri valdeflingu kvenna í alþjóðaviðskiptastarfi. Verkefnið feli í sér eftirfarandi þætti:
a. Kortlagningu á starfi annarra ríkja þegar kemur að efnahagslegri valdeflingu kvenna með lærdóm fyrir Ísland í huga.
b. Greiningu á því hvaða upplýsingar og kyngreindu gögn vanti til þess að móta markmið og mælikvarða.
c. Samráð við konur í atvinnulífinu um hvernig megi efla þátttöku kvenna í alþjóðaviðskiptum.
Markmið verkefnisins verði að kortleggja og greina leiðir til þess að móta áherslur þegar kemur að valdeflingu kvenna í alþjóðaviðskiptastarfi.
Tímaáætlun: 2025–2028.
Ábyrgð: Utanríkisráðuneytið.
Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna: Styður einkum markmið 5 og 8.
Greinargerð.
Tillagan var jafnframt unnin í samráði við Jafnréttisstofu og kynnt í samráðsgátt stjórnvalda (mál nr. S-78/2024). Alls bárust sex umsagnir, frá byggðarráði sveitarfélagsins Skagafjarðar, Alþýðusambandi Íslands, Kvenréttindafélagi Íslands, Bandalagi háskólamanna, Samtökum atvinnulífsins og tveimur einstaklingum sem sendu sameiginlega umsögn. Umsagnirnar leiddu til breytinga í einu tilviki en verða að öðru leyti hafðar til hliðsjónar við framkvæmd áætlunarinnar. Mat á stöðu verkefna í framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum fyrir árin 2020–2023 má sjá á mælaborði á vef Stjórnarráðsins.
Á tímabilinu 2025–2028 verða verkefni úr framkvæmdaáætlun kynjajafnréttismála styrkt um 48 millj. kr., 12 millj. kr. á ári. Á undanförnum árum hefur upphæðin verið 10 millj. kr. árlega. Verkefnin geta verið samstarfsverkefni ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands eða ráðuneyta og ríkisstofnana, félagasamtaka eða háskólasamfélagsins þar sem tilgangurinn er að nýta niðurstöður, reynslu og þekkingu á sviði jafnréttismála eða innleiða tillögur sem telja má til afraksturs verkefna í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar. Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið mun auglýsa eftir umsóknum frá ráðuneytum og úthluta styrkjum að undangengnu faglegu mati skrifstofu jafnréttis- og mannréttindamála. Þá er gert ráð fyrir fjármögnun einstakra verkefna innan ramma ráðuneyta. Heildarkostnaðarmat allra tillagna er í kringum 90 millj. kr.
Fyrstu almennu lögin um jafnrétti kvenna og karla tóku gildi árið 1976, lög um jafnrétti kvenna og karla, nr. 78/1976. Síðan þá hefur jafnréttislöggjöfin verið endurskoðuð fimm sinnum (1985, 1991, 2000, 2008 og 2020) í samræmi við breytingar í samfélaginu og alþjóðlega þróun. Fyrsta framkvæmdaáætlunin í jafnréttismálum var lögð fram í desember 1986.
Núgildandi jafnréttislög, lög um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, nr. 150/2020, voru samþykkt á Alþingi í árslok 2020. Samdægurs voru samþykkt lög um stjórnsýslu jafnréttismála, nr. 151/2020, en þau lúta að skipulagi stjórnsýslu á sviði jafnréttismála og ná m.a. til starfa Jafnréttisstofu og kærunefndar jafnréttismála.
Með setningu laga um kynrænt sjálfræði, nr. 80/2019, var heimiluð hlutlaus skráning kyns í þjóðskrá. Breytingin fól í sér að þrír möguleikar urðu á kynskráningu í stað tveggja áður, þ.e. karl, kona og hlutlaus kynskráning. Með lögunum var einnig fólki frá 15 ára aldri heimilað að njóta óskoraðs réttar til að breyta skráningu kyns síns í þjóðskrá.
Nýju jafnréttislögin frá 2020 taka mið af þessum nýja veruleika og með þeim er í fyrsta skipti í íslenskri kynjajafnréttislöggjöf gert ráð fyrir þremur möguleikum á kynskráningu. Þar af leiðandi er það nú í fyrsta skipti sem framkvæmdaáætlun í kynjajafnréttismálum tekur einnig til fólks með hlutlausa kynskráningu.
Með nýju jafnréttislögunum frá 2020 var einnig í fyrsta skipti kveðið á um skýrt bann við fjölþættri mismunun. Með því er átt við þegar einstaklingi er mismunað á grundvelli fleiri en einnar mismununarástæðu sem nýtur verndar samkvæmt lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, nr. 150/2020, lögum um jafna meðferð utan vinnumarkaðar, nr. 85/2018, og lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði, nr. 86/2018. Framangreindri breytingu var ætlað að hafa þau áhrif að stuðla að virkri þátttöku sem flestra í íslensku samfélagi óháð kyni, kynþætti og þjóðernisuppruna, fötlun, kynhneigð o.fl. Með þessu var einstaklingum sem telja sér mismunað á grundvelli fjölþættrar mismununar veitt aukin réttarvernd. Dæmi um slík tilvik væri ætlað brot gegn fatlaðri konu af tilteknum kynþætti. Framkvæmdaáætlun þessi tekur mið af þessu.
Í ljósi allra framangreindra lagabálka sem varða jafnrétti á einhvern hátt er rétt að árétta að þegar vísað er til jafnréttislaga í framkvæmdaáætlun þessari er átt við lög um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, nr. 150/2020.
Hinn 1. janúar 2019 var málaflokkurinn jafnréttismál fluttur til forsætisráðuneytis og um leið stofnuð sérstök skrifstofa jafnréttismála innan ráðuneytisins. Með flutningi málaflokksins mannréttindamál og mannréttindasáttmálar til forsætisráðuneytis í desember 2021 var komið á fót skrifstofu jafnréttis- og mannréttindamála. Frá 1. september 2024 heyra jafnréttismál undir félags- og vinnumarkaðsráðuneyti þar á meðal lög um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, lög um stjórnsýslu jafnréttismála, lög um jafna meðferð utan vinnumarkaðar, lög um jafna meðferð á vinnumarkaði, lög um kynrænt sjálfræði, Jafnréttisstofa, kærunefnd jafnréttismála, Jafnréttissjóður Íslands. Skrifstofa jafnréttis- og mannréttindamála fluttist þá á milli ráðuneyta í heild sinni.
Margt hefur áunnist á undanförnum árum í jafnréttismálum á Íslandi. Litið er til Íslands á alþjóðavettvangi varðandi löggjöf um jafnréttismál, áherslu stjórnvalda á að sinna frumkvæðisskyldu á sviði jafnréttismála og varðandi þann árangur sem löggjöf og stefnumótun hefur skilað í jafnréttismálum. Til framfaraskrefa má nefna þau markvissu skref sem tekin hafa verið til að uppræta kynbundinn launamun, m.a. með löggjöf um jafnlaunavottun, verkefni um virðismat starfa í þágu launajafnréttis og reglulegum rannsóknum á launamun kynjanna, nánast jöfn hlutföll kvenna og karla sem kjörnir fulltrúar og ný lög um fæðingarorlof sem hafa leitt til þess að fjöldi feðra tekur fæðingarorlof sem leiðir aftur af sér jafnari stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Kynjuð fjárlagagerð hefur verið fest í sessi við gerð fjármálaáætlunar og fjárlagafrumvarps. Kerfisbundnar aðgerðir gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi hafa leitt af sér umbætur í meðferð kynferðisbrota í réttarvörslukerfinu, bætt löggjöf og auknar fjárveitingar til málaflokksins hafa leitt af sér sterkari réttarstöðu brotaþola, bætta þjónustu við þolendur og eflingu forvarna og fræðslu gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni.
Kynjuð fjárlagagerð var lögfest með lögum um opinber fjármál sem tóku gildi árið 2016. Til þess að mæta ákvæði jafnréttislaga um kynjasamþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða við alla opinbera stefnumótun og áætlanagerð og ákvæði laga um kynjaða fjárlagagerð við gerð fjárlaga hefur verið unnið mikið og metnaðarfullt starf innan fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Í fjárlagafrumvarpi hvers árs er fjallað um áhrif ráðstafana á tekju- og gjaldahlið á jafnrétti, þar að auki er fjallað um kynjaða fjárlagagerð í fjármálaáætlun ríkisins til fimm ára, þá hafa flest ráðuneyti sett sér jafnréttismarkmið í fjármálaáætlun sem fylgt er eftir í fjárlagafrumvarpi. Unnin hefur verið markviss greiningarvinna þegar kemur að stöðu kynjanna á málefnasviðum og málaflokkum Stjórnarráðsins. Hefur það verið gert með mótun fimm ára áætlunar um kynjaða fjárlagagerð 2019–2023, með grunnskýrslu kynjaðrar fjárlagagerðar frá árinu 2019, þar sem finna má greiningu á stöðu kynjanna á flestum þeim málefnasviðum og málaflokkum sem fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarp taka til. Grunnskýrslunni hefur svo verið fylgt eftir með stöðuskýrslum um kortlagningu kynjasjónarmiða fyrir árin 2021 og 2022 og hafa skýrslurnar nýst vel við jafnréttismat á ráðstöfun fjármuna við gerð fjármálaáætlana og fjárlagafrumvarpa.
Ísland hefur verið í efsta sæti á lista Alþjóðaefnahagsráðsins yfir ríki þar sem kynjajafnrétti mælist mest 15 ár í röð. Við greiningu ráðsins er staða hvers ríkis metin út frá fjórum lykilþáttum kynjajafnréttis: stjórnmálaþátttöku, efnahagslegri stöðu, aðgengi að heilbrigðisþjónustu og menntunarstigi, þar sem hver lykilþáttur er greindur og gagna aflað fyrir hvert ríki um launajafnrétti, hlutfall kynja meðal stjórnenda og sérfræðinga, atvinnutekjur og atvinnuþátttöku. Greining Alþjóðaefnahagsráðsins gefur þó ekki heildarmynd af stöðu kynjanna hér á landi. Þrátt fyrir að atvinnuþátttaka kvenna á Íslandi hafi verið með þeirri mestu innan ríkja OECD um árabil eru konur líklegri til að vinna hlutastörf en karlar og rannsóknir rekja það til þess að konur sinna í mun meira mæli ólaunuðum umönnunarstörfum en karlar. Þá er íslenskur vinnumarkaður enn mjög kynskiptur og er það ein meginorsök kynbundins launamunar á íslenskum vinnumarkaði. Hlutur kvenna í stjórnum fyrirtækja fór hækkandi fram til ársins 2014 eftir að kynjakvóti í stjórnum hlutafélaga, fyrirtækja og lífeyrissjóða var lögbundinn árið 2010 en hefur haldist nokkurn veginn óbreyttur síðan þá. Árið 2023 var hlutfall kvenna í stjórnum fyrirtækja með 50 launamenn eða fleiri, þar sem stjórnarmenn voru fjórir eða fleiri, 41,4% í tilfelli almennra hlutafélaga og 36,5% í einkahlutafélögum. Lagasetning og fjölgun kvenna í stjórnum virðist þrátt fyrir allt ekki hafa skilað fleiri konum í stjórnendastöður stærstu fyrirtækja atvinnulífsins, karlar eru þar enn í miklum meiri hluta. Tíðni kynbundins ofbeldis eykst á tímum hamfara, átaka og efnahagsþrenginga. Kynbundið ofbeldi gegn konum og stúlkum jókst á Íslandi í heimsfaraldri COVID-19, samkvæmt tölfræði lögreglunnar jukust tilkynningar um heimilisofbeldi af hendi maka úr 370 tilkynningum árið 2018 í 453 tilkynningar árið 2021, gerendur voru í langflestum tilvikum karlar og þolendur konur, árið 2023 var 491 tilkynning til lögreglunnar um heimilisofbeldi af hálfu maka.
Í jafnréttislögum er kveðið á um að konum, körlum og fólki með hlutlausa skráningu kyns í þjóðskrá skuli greidd jöfn laun og njóta sömu kjara fyrir sömu eða jafn verðmæt störf. Jafnframt er kveðið á um þá skyldu fyrirtækja og stofnana með 25 starfsmenn að jafnaði á ársgrundvelli að öðlast jafnlaunavottun á grundvelli staðalsins ÍST 85:2012. Stjórnvöld hafa í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins lagt áherslu á verkefni sem ætlað er að jafna stöðu kvenna og karla á vinnumarkaði og uppræta kynbundinn launamun. Í skýrslu Hagstofu Íslands frá árinu 2021 kemur fram að launamunur karla og kvenna hefur dregist saman síðustu ár, á árunum 2008–2020 fór munur á atvinnutekjum úr 36,3% í 25,5%, óleiðréttur launamunur lækkaði úr 20,5% í 13,9% og leiðréttur launamunur úr 6,4% í 4,3%. Þessi rannsókn sem og aðrar hafa leitt í ljós að meginástæða launamunar á Íslandi sé kynskiptur vinnumarkaður og vanmat á störfum kvenna. Laun eru almennt lægri í starfsgreinum þar sem konur eru í miklum meiri hluta, líkt og heilbrigðisþjónustu, félagsþjónustu og menntagreinum, samanborið við starfsgreinar þar sem karlar eru í meiri hluta. Starfshópur um endurmat á virði kvennastarfa, með fulltrúum stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins, lagði fram tillögur í september 2021 að aðgerðum þar sem byggt var á þessum markmiðum. Lagt var til að settur yrði á laggirnar aðgerðahópur stjórnvalda um launajafnrétti með aðild aðila vinnumarkaðarins sem hefði það hlutverk að greina vanmetna þætti í störfum sem konur gegna frekar en karlar og þróa verkfæri sem veitti atvinnurekendum stuðning við að tryggja jöfn laun fyrir jafn verðmæt störf óháð kyni. Skipaður var aðgerðahópur stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um launajafnrétti og jafnrétti á vinnumarkaði í september 2021. Aðgerðahópurinn setti af stað þróunarverkefni um þróun virðismatskerfis starfa í þágu launajafnréttis þar sem gætt er jafnvægis í kvenlægum og karllægum matsþáttum þegar störf eru metin til launasetningar. Hann fékk til þátttöku fjórar ríkisstofnanir sem endurspegla fjölbreytileika starfa á vegum ríkisins. Upplegg verkefnisins felur í sér breiðari nálgun á virðismati starfa en áður hefur verið notuð hjá ríkinu. Jafnlaunastofa vann tillögu að virðismatskerfi í þágu launajafnréttis. Var verkefnið m.a. kynnt á opnum fundi vorið 2024.
Á undanförnum árum hafa stjórnvöld lagt áherslu á að vinna markvisst að aðgerðum gegn kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi og áreitni, umbótum í meðferð kynferðisbrota í réttarvörslukerfinu og eflingu forvarna og fræðslu gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni. Þetta hefur verið gert með endurskoðun og umbótum á löggjöf, má þar helst nefna lög um kynferðislega friðhelgi sem styrkja réttarvernd einstaklinga með hliðsjón af þeim samfélagslegu breytingum sem orðið hafa með aukinni tæknivæðingu og viðhorfsbreytingum gagnvart kynferðisbrotum á Íslandi. Þá var fyrsta fullfjármagnaða heildstæða áætlunin um forvarnir meðal barna og ungmenna gegn kynbundnu ofbeldi og áreitni, ásamt áætlun um aðgerðir fyrir árin 2021–2025, samþykkt árið 2020. Í fyrsta sinn eru settar fram heildstæðar úrbætur sem byggjast á forvörnum sem eru samþættar kennslu og starfi á öllum skólastigum, innan frístundaheimila og félagsmiðstöðva og í öðru æskulýðs- og tómstundastarfi. Birt hefur verið aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota fyrir árin 2023–2025 þar sem m.a. var litið til tilmæla úr skýrslu eftirlitsnefndar um framfylgd samnings Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi á konum og heimilisofbeldi, en með henni verður áfram unnið markvisst að úrbótum við meðferð kynferðisbrota í réttarkerfinu. Framlög til löggæslu vegna kynferðisbrota og kynbundins ofbeldis voru hækkuð um 200 millj. kr. í fjárlögum fyrir árið 2022. Jafnframt hafa stjórnvöld beitt sér fyrir því að bæta úrræði og þjónustu við þolendur kynferðis- og kynbundins ofbeldis með því að bæta þjónustu við komu þolenda á heilbrigðisstofnanir og styrkt og tryggt rekstrargrundvöll fyrir þjónustumiðstöðvar fyrir þolendur ofbeldis. Þá var veitt fjármagn til Kvennaathvarfsins vegna nýbyggingar samtakanna og stofnunar kvennaathvarfs á Akureyri. Einnig hafa stjórnvöld verið virk í að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi í baráttunni gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi. Ýmis verkefni tengd þeirri áherslu voru áherslumál stjórnvalda í formennsku Íslands í Evrópuráðinu árin 2022–2023 og formennsku í Norrænu ráðherranefndinni um jafnréttismál og málefni hinsegin fólks árin 2019 og 2023. Þá er Ísland þátttakandi í átaksverkefninu Kynslóð jafnréttis á vegum UN Women, markmið verkefnisins er að vinna að úrbótum á sviðum þar sem enn hallar á konur og stúlkur í samræmi við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna með aðgerðum til ársins 2026. Verkefnið er unnið á sex málefnasviðum og stýrt af alþjóðlegum aðgerðabandalögum. Ísland leiðir aðgerðabandalag um kynbundið ofbeldi innan átaksverkefnisins, ásamt Bretlandi, Úrúgvæ, Kenía, Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, UN Women, framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, Ford Foundation (góðgerðarsjóður) og völdum alþjóðasamtökum kvennahreyfingarinnar. Skuldbindingar Íslands í átaksverkefninu eru 23 talsins og hafa það að markmiði að uppræta kynbundið ofbeldi með auknum forvörnum, bæta samráð um aðgerðir gegn ofbeldi og efla þjónustu og stuðningsúrræði við bæði þolendur og gerendur.
Á undanförnum árum hefur orðið bakslag í réttindum kvenna og hinsegin fólks í heiminum. Réttur kvenna til að ráða yfir eigin líkama hefur verið hertur með þungunarlöggjöf bæði í Evrópu og vestan hafs. Kynbundið ofbeldi er enn of algengt og enn hefur ekki tekist að útrýma kynbundnum launamun. Það kerfisbundna kynjakerfi og kynjamisrétti sem fyrirfinnst í raunheimum heldur áfram í netheimum og hefur myndast þar nýr vettvangur fyrir hatursorðræðu gegn konum og hinsegin fólki sem í sífellt meiri mæli veigrar sér við að taka þátt í stjórnmálum vegna þeirra árása og hótana sem þau verða fyrir. Stöðugt þarf því að berjast fyrir, standa vörð um og stuðla markvisst að jafnrétti kynjanna og mannréttindum.
Tillögu félags- og vinnumarkaðsráðherra til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í kynjajafnréttismálum til næstu fjögurra ára er ætlað að ná utan um nokkur af brýnustu verkefnunum í málaflokknum. Ekki er um að ræða tæmandi upptalningu á þeim verkefnum sem brýn eru talin. Tillagan felur í sér áætlun sem skiptist í sex kafla og 44 verkefni sem áætlað er að framkvæma á gildistíma hennar. Er þessu fyrirkomulagi ætlað að tryggja að áherslur og forgangsröðun stjórnvalda á sviði kynjajafnréttismála birtist skýrt.
Í tillögunni er áframhaldandi áhersla stjórnvalda á framkvæmd og framfylgd laga um jafnlaunavottun. Unnið verði áfram að innleiðingu jafnlaunastaðals, jafnlaunavottunar og jafnlaunastaðfestingar og rannsókn framkvæmd á launamun kynjanna í samstarfi við Hagstofu Íslands. Þá má finna aðgerðir sem lúta að auknu jafnrétti erlendra kvenna á vinnumarkaði, m.a. með því að unnin verður launarannsókn á launamun innflytjendakvenna og aðgengi þeirra að viðurkenningu á menntun bætt. Jafnframt er lögð áhersla á söfnun kyngreindra gagna og tölfræði með það að markmiði að þau nýtist við samþættingu jafnréttissjónarmiða við stefnumótun og ákvarðanatöku. Í því skyni má finna verkefni um söfnun kyngreindra tölfræðigagna um stöðu kynjanna í landbúnaði og sjávarútvegi og birtingu kyngreindra gagna með sérstöku mælaborði þegar kemur að alls kyns upplýsingum er varða sveitarstjórnir. Þá eru verkefni sem snúa að því að tryggja þekkingu á samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða meðal kjörinna fulltrúa og stjórnenda sveitarfélaga, með það að markmiði að tryggja jafnrétti og jafna meðferð við stefnumótun og ákvarðanatöku sveitarfélaga. Í tillögunni er áfram unnið að áherslumálum stjórnvalda varðandi kynferðislegt og kynbundið ofbeldi. Jafnframt má finna nýskapandi verkefni um fjármögnun jafnréttisverkefna ríkisins með útgáfu kynjaðra skuldabréfa.
Í kafla um kynbundið og kynferðislegt ofbeldi gegn konum er að finna verkefni þar sem brugðist er við tilmælum eftirlitsnefndar um samning Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi (Istanbúl-samningur) sem birt voru árið 2022 að lokinni fyrstu fyrirtöku nefndarinnar um framfylgd samningsins hér á landi. Jafnframt verður unnið að bættri stöðu kvenna í fangelsum á Íslandi. Áfram er lögð áhersla á að styrkja og tryggja jafnrétti og jafnréttisfræðslu í skóla- og íþróttastarfi, m.a. með auknu aðgengi að kynja- og jafnréttisfræðslu, fjölgun karla í kennslu, með því að stemma stigu við brottfalli drengja úr framhaldsskólum, uppfærslu gátlista fyrir námsefni með tilliti til jafnréttislaga, þátttöku í sameiginlegu evrópsku verkefni um jafnrétti í íþróttum og með samþættingu kynja- og jafnréttissjónarmiða við íþróttalög. Þá eru verkefni sem ætlað er að skoða stöðu kvenna í íþróttaumfjöllun sem og almennri fjölmiðlaumfjöllun. Jafnframt má finna verkefni tengd nýjum raunveruleika gervigreindartækninnar og áhrif og áskoranir hennar á jafnrétti metin.
Að lokum má nefna alþjóðlegar skyldur íslenskra stjórnvalda á sviði jafnréttismála. Í tillögunni er kveðið á um verkefni um að efla alþjóðlegt málsvarastarf og aðgerðir Íslands á sviði kynjajafnréttismála, m.a. með því að styðja jafnréttisverkefni í þróunarríkjum, og áfram verður unnið að áherslum Íslands um hlutverk karla í jafnréttismálum á vettvangi alþjóðastofnana og víðar. Þá verður lögð áhersla á kynjajafnrétti í forystuverkefnum Íslands á alþjóðavettvangi. Í tillögunni er jafnframt verkefni um að unnið verði að fjórðu landsáætlun Íslands um konur, frið og öryggi en verkefnið byggist á ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1325 sem kveður á um framlag kvenna til öryggis og friðar í heiminum. Þá verður haldið áfram að vinna að kynjasamþættingu og efnahagslegri valdeflingu kvenna í alþjóðaviðskiptum sem hefur það að markmiði að tryggja betur hagsmuni kvenna og þátttöku í samningum á sviði alþjóðaviðskipta.
Með tillögu þessari fylgir skýrsla um stöðu og þróun jafnréttismála 2020–2024, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, nr. 150/2020, sbr. 12. gr. laga um stjórnsýslu jafnréttismála, nr. 151/2020.
Um einstakar aðgerðir tillögunnar.
Um 1. aðgerð.
Um 2. aðgerð.
Um 3. aðgerð.
Um 4. aðgerð.
Um 5. aðgerð.
Um 6. aðgerð.
Um 7. aðgerð.
Um 8. aðgerð.
Um 9. aðgerð.
Um 10. aðgerð.
Um 11. aðgerð.
UM B. KYNJAÐA TÖLFRÆÐI OG MÆLABORÐ
Um 12. aðgerð.
Um 13. aðgerð.
Um 14. aðgerð.
Um 15. aðgerð.
Um 16. aðgerð.
UM C. JAFNRÉTTI Á VINNUMARKAÐI OG KYNBUNDINN LAUNAMUN
Um 17. aðgerð.
Aðgerðahópi um launajafnrétti og jafnrétti á vinnumarkaði var falið að koma á fót þróunarverkefni um mat á virði starfa til að greina hvaða þættir það eru sem einkenna kvennastörf og kunna að vera vanmetnir í því skyni að útrýma launamun sem skýrist af kynskiptum vinnumarkaði og kerfisbundnu vanmati á hefðbundnum kvennastörfum.
Fjórar ríkisstofnanir sem endurspegla ólíkar stofnanir ríkisins voru fengnar til samstarfs og þátttöku í þróunarverkefninu, Embætti Ríkislögreglustjóra, Hafrannsóknastofnun, Heilbrigðisstofnun Vestfjarða og Tryggingastofnun. Verkefnið nú byggist á tillögum aðgerðahópsins og sækir stoð sína í yfirlýsingu aðila í tengslum við kjarasamninga frá mars 2024.
Um 18. aðgerð.
Jafnframt verður skoðað sérstaklega hvort ástæða er til að gera breytingar á lagaákvæðum og reglum um jafnlaunavottun og jafnlaunastaðfestingu. Bent hefur verið á að innleiðing jafnlaunastaðals og jafnlaunavottunar sé íþyngjandi og kostnaðarsöm fyrir minni fyrirtæki á almennum markaði og að ástæða sé til að endurskoða stærðarmörk þeirra fyrirtækja og stofnana á almennum markaði sem geta nýtt sér svokallaða staðfestingarleið. Einnig hafa ýmsir bent á að mikilvægt sé að tryggja samræmt verklag vottunaraðila jafnlaunastaðalsins sem tengist umræðu um faggildingu á grundvelli staðalsins. Lagt er til að skipaður verði starfshópur til að skoða sérstaklega þessi atriði og önnur sem tengjast jafnlaunavottun og jafnlaunastaðfestingu.
Jafnréttisstofa safnar upplýsingum um þau fyrirtæki sem fá jafnlaunavottun og jafnlaunastaðfestingu og birtir yfirlit í skýrslu ráðherra um stöðu og þróun jafnréttismála sem tekin er saman annað hvert ár.
Um 19. aðgerð.
Í rannsókninni frá 2021 kom fram að launamunur karla og kvenna hafði dregist saman frá 2008–2020 og átti það jafnt við um atvinnutekjur, óleiðréttan og leiðréttan launamun. Kynbundin skipting vinnumarkaðar í störf og atvinnugreinar skýrir að miklu leyti þann launamun sem er til staðar en áhrif menntunarstigs og lýðfræðilegra þátta á launamun hafa minnkað, einkum seinni árin. Launamunur kynjanna var í þeirri könnun mismikill eftir mörkuðum og brýnt er að skoða þessi mál á tímabilinu, sérstaklega þegar áhrifa jafnlaunavottunar og jafnlaunastaðfestingar fer að gæta að fullu. Opinberum aðilum og stærstu fyrirtækjum á almennum markaði var með lögum um jafnlaunavottun frá 2018 gert skylt að innleiða jafnlaunastaðalinn og fá vottun þar til bærra aðila fyrir árslok 2019. Fyrir árslok 2020 skyldu fyrirtæki sem hafa 150–249 starfsmenn innleiða staðalinn og hljóta vottun. Fyrir árslok 2021 skyldu fyrirtæki með 90–149 starfsmenn ljúka innleiðingu staðalsins og minnstu fyrirtækin, með 25–89 starfsmenn, höfðu frest til loka árs 2022 til að ljúka ferlinu. Fyrirtæki með 25–49 starfsmenn hafa þó val um að óska eftir jafnlaunastaðfestingu frá Jafnréttisstofu í stað þess að fara vottunarleiðina.
Um 20. aðgerð.
Um 21. aðgerð.
UM D. KYNBUNDIÐ OG KYNFERÐISLEGT OFBELDI
Um 22. aðgerð.
Verkefni um gerð stefnumarkandi landsáætlunar um framkvæmd Istanbúl-samningsins byggist á 10. gr. samningsins sem kveður á um að skilgreina ábyrgð hins opinbera á samræmingu, framkvæmd og eftirfylgni aðgerða vegna þeirra skuldbindinga sem aðild að samningnum felur í sér. Landsáætlunin skal jafnframt hafa að markmiði að skapa yfirsýn yfir innleiðingu laga og ráðstafana stjórnvalda sem lúta að framkvæmd samningsins og eftirfylgni fyrstu fyrirtöku Íslands árið 2021 hjá eftirlitsnefnd Evrópuráðsins með framkvæmd skuldbindinga samningsins.
Um 23. aðgerð.
Um 24. aðgerð.
Um 25. aðgerð.
Um 26. aðgerð.
Um 27. aðgerð.
Um 28. aðgerð.
Um 29. aðgerð.
Um 30. aðgerð.
Um 31. aðgerð.
UM E. JAFNRÉTTI Í MENNTUN OG ÍÞRÓTTA- OG ÆSKULÝÐSSTARFI
Um 32. aðgerð.
Um 33. aðgerð.
Um 34. aðgerð.
Um 35. aðgerð.
Um 36. aðgerð.
Um 37. aðgerð.
Um 38. aðgerð.
Um 39. aðgerð.
Um 40. aðgerð.
Um 41. aðgerð.
UM F. ALÞJÓÐASTARF
Um 42. aðgerð.
Um 43. aðgerð.
Um 44. aðgerð.
Fylgiskjal.
Jafnrétti 2024.
Skýrsla um stöðu og þróun jafnréttismála 2020–2024.
www.althingi.is/altext/pdf/155/fylgiskjol/s0262-f_I.pdf
