Ferill 186. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
156. löggjafarþing 2025.
Þingskjal 665 — 186. mál.
2. umræða.
Nefndarálit
um frumvarp til laga um sýslumann.
Frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar.
Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund dómsmálaráðherra og gesti frá dómsmálaráðuneyti, Byggðastofnun, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Fjórðungssambandi Vestfirðinga og Vestfjarðastofu, Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi, Samtökum sveitarfélaga á Norðurlandi vestra, Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu, Sýslumannafélagi Íslands, ÖBÍ réttindasamtökum, Stéttarfélagi lögfræðinga, Vestmannaeyjabæ og Samtökum sveitarfélaga og atvinnuþróunar á Norðurlandi eystra.
Nefndinni bárust 17 umsagnir auk upplýsinga frá dómsmálaráðuneyti og eru gögnin aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Með frumvarpinu er lagt til að sameina núverandi níu sýslumannsembætti í eitt sem muni fela í sér tækifæri til hagræðingar, einföldunar og framþróunar. Starfsemin skuli fara fram um land allt en kveðið verði á um nánara skipulag embættisins í reglugerð að höfðu samráði við sýslumann og Samband íslenskra sveitarfélaga. Þá sé ætlunin að ryðja úr vegi helstu hindrunum fyrir stafrænni málsmeðferð og tilfærslu verkefna innan stjórnsýslunnar.
Umfjöllun nefndarinnar.
Framkvæmdarvald í héraði og hlutverk sýslumanns.
Hlutverk sýslumanna er að fara með framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði eftir því sem lög og reglugerðir eða önnur stjórnvaldsfyrirmæli kveða á um. Sýslumenn hafa um langt skeið gegnt veigamiklu hlutverki í stjórnskipan ríkisins og farið með staðbundið framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins innan hvers umdæmis. Í gegnum tíðina hafa orðið ýmsar breytingar á verkefnum og hlutverki sýslumannsembættanna og sýslumannsumdæmum hefur verið fækkað. Síðast var það gert við gildistöku laga nr. 50/2014, um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði, þegar embættunum var fækkað úr 24 í 9, auk þess sem gerðar voru breytingar sem vörðuðu aðskilnað frá starfsemi embætta lögreglustjóra.
Með fyrirliggjandi frumvarpi er nú lagt til að landið verði gert að einu þjónustuumdæmi. Að mati meiri hlutans miðar sú breyting að því að tryggja aukið samræmi í stjórnsýsluframkvæmd sem stuðli jafnframt að auknu jafnræði í málsmeðferð, enda geti verið vandasamt að tryggja samræmi í framkvæmd hjá sjálfstæðum og hliðsettum stjórnvöldum. Meiri hlutinn telur að breytingin muni leiða til frekari tækifæra við að bæta þjónustu við almenning með auknum sveigjanleika, til að mynda verður á einfaldari hátt hægt að færa verkefni milli starfsstöðva eða svæða til að dreifa álagi innan embættisins.
Byggðasjónarmið og staðsetning starfsstöðva sýslumanns.
Í 2. gr. frumvarpsins er kveðið á um hlutverk sýslumanns þar sem segir m.a. að sýslumaður skuli stuðla að jöfnu aðgengi að þjónustu óháð búsetu þannig að skipulag þjónustunnar taki mið af þörfum íbúa fyrir staðbundna þjónustu sem og standa vörð um starfsemi sýslumanns á landsbyggðinni, m.a. með það að markmiði að fjölga verkefnum og störfum. Eitt af meginmarkmiðum með sameiningu sýslumannsembætta er að unnið verði markvisst að þeim markmiðum sem stefnt er að í byggðaáætlun, þar á meðal að efla og standa vörð um grunnþjónustu hins opinbera.
Í umsögnum og fyrir nefndinni var fjallað um þá tillögu frumvarpsins að mæla ekki fyrir um staðsetningar starfsstöðva hins sameinaða embættis sýslumanns í lögum. Í stað þess er skv. 5. gr. frumvarpsins gert ráð fyrir að nánari útfærsla og skipulag embættisins, þ.m.t. staðsetning starfsstöðva og þjónustuframboð, verði ákveðið í reglugerð. Umsagnaraðilar lýstu yfir áhyggjum af því hvaða áhrif frumvarpið kynni að hafa á veitingu þjónustu á starfsstöðvum sýslumanns um landið allt ef það væri ekki kveðið á um starfsstöðvar í lögunum sjálfum. Þau sjónarmið voru reifuð að þróunin hafi verið sú að störfum utan höfuðborgarsvæðisins hafi fækkað og þjónusta í héraði minnkað. Ítrekað var mikilvægi þess að halda forræði og yfirstjórn verkefna í byggðum landsins með það að markmiði að jafna tækifæri til atvinnu um land allt í samræmi við markmið stefnumótandi byggðaáætlunar fyrir árin 2022–2036.
Meiri hlutinn undirstrikar að það er skýr vilji löggjafans að stuðla að því að standa vörð um starfsemi sýslumanns um land allt. Meiri hlutinn áréttar það sem kemur jafnframt fram í greinargerð að við ákvarðanatöku um staðsetningu nýrra verkefna beri sýslumanni að hafa að leiðarljósi markmið frumvarpsins, sem er m.a. að standa vörð um störf á landsbyggðinni, virkja dreift net þjónustustofnana embættisins um landið og tryggja jafnt aðgengi almennings að þjónustunni. Þrátt fyrir að ekki sé lagt til í frumvarpinu að kveða á um staðsetningu starfsstöðva þá verði það lögbundið skv. 1. gr. að starfsemi sýslumanns skuli fara fram um land allt. Auk þess verður sett reglugerð að höfðu samráði við sýslumann og Samband íslenskra sveitarfélaga sem mun tryggja þetta markmið enn frekar.
Framsal lagasetningarvalds.
Fyrir nefndinni var bent á að heimild skv. 5. gr. til að kveða á um staðsetningu starfsstöðva í reglugerð væri of rúm og nauðsynlegt að afmarka hana nánar, t.d. með því að kveða á um fjölda starfsstöðva í hverjum landshluta. Í umsögn Sýslumannafélags Íslands kemur fram að hingað til hafi Alþingi lýst hlutverki, umgjörð og landshlutabundnum skyldum sjálfstæðra embætta með lögum. Með frumvarpinu framselji Alþingi til dómsmálaráðherra heimildir til að lýsa í reglugerð fyrirkomulagi og skyldum sem áður voru lögbundnar. Með því séu lagðar til grundvallarbreytingar á skipan stjórnsýslu ríkisins sem eigi sér djúpar rætur í íslensku samfélagi og rekja megi til árdaga framkvæmdarvalds. Þá er vísað til þess að tilvist hliðsettra stjórnvalda og framkvæmdarvalds ríkisins í héraði byggist á grundvallarhugmyndum um valddreifingu og réttaröryggi.
Einn mikilvægasti rammi stjórnskipulagsins kemur fram í 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, um þrískiptingu ríkisvaldsins og verkaskiptingu handhafa þess. Í riti Bjargar Thorarensen, Stjórnskipunarréttur – undirstöður og handhafar ríkisvalds, kemur fram að valdbærni Alþingis til þess að framselja lagasetningarvald séu sett ákveðin takmörk sem leiði af uppbyggingu stjórnskipunarinnar og verkaskiptingu á milli handhafa ríkisvaldsins sem komi fram í 2. gr. stjórnarskrárinnar. Af þeirri meginstoð stjórnskipunarinnar hefur verið leitt að heimild þingsins til slíkra ákvarðana séu settar ákveðnar skorður og að stjórnvaldsfyrirmæli verði að eiga stoð í lögum. Lög eiga að geyma meginreglur um það réttarsvið sem þau fjalla um en innan þess ramma getur síðan verið nauðsynlegt að setja ítarlegri reglur um framkvæmd laganna, túlkun á ákvæðum þeirra og um margvísleg tæknileg atriði sem ekki eiga heima í lögunum sjálfum. Svigrúm löggjafans til að framselja vald sitt til handhafa framkvæmdarvalds er túlkað þrengra þegar um er að ræða heimild til að takmarka mannréttindi með stjórnvaldsfyrirmælum. Þannig verða lagaákvæði er takmarka mannréttindi að vera ótvíræð. Telja má að löggjafinn hafi frekara svigrúm þegar stjórnvaldsfyrirmæli varða stofnanakerfi ríkisins og innra skipulag framkvæmdarvaldsins ( bls. 536–540).
Í ljósi eðlis reglugerðarheimildar 5. gr. frumvarpsins telur meiri hlutinn það ekki fela í sér óhóflegt framsal löggjafarvalds að veita ráðherra heimild til að kveða nánar á um skipulag embættis sýslumanns, þ.m.t. staðsetningu starfsstöðva og þjónustuframboð, með reglugerð. Reglugerðarheimildin feli ekki í sér rétt til að kveða á um takmarkanir á stjórnarskrárbundnum réttindum manna sem kunna að varða mikilsverð réttindi líkt og atvinnufrelsi sem dæmi. Þá sé heimildin nægilega sértæk og kveði á um þau atriði sem ráðherra beri að kveða á um í reglugerð og er ráðherra bundinn við markmið laganna í þeim efnum. Hvað varðar það að í reglugerðarheimild ráðherra felist heimild til að setja nánari ákvæði um staðsetningu starfsstöðva vísar meiri hlutinn til þess að á grundvelli 3. mgr. 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands, nr. 115/2011, er meginreglan sú að ráðherra kveði á um aðsetur stofnana sem undir hann heyra, nema á annan veg sé mælt í lögum, sbr. einnig dóm Hæstaréttar frá 18. desember 1998 í máli nr. 312/1998. Með vísan til þess ákvæðis hefur ráðherra að jafnaði almenna heimild til að ákveða aðsetur stofnana nema Alþingi ákveði hvar stofnun skuli staðsett með lögum. Meiri hlutinn áréttar að við ákvörðun um staðsetningu starfsstöðva sé mikilvægt að gæta að grundvallarreglum stjórnsýsluréttar og að ákvarðanir byggist á málefnalegum sjónarmiðum og séu teknar í samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti.
Verkefni sýslumanns og verkefnaflutningur.
Sýslumaður skal fara með framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins eftir því sem lög og reglugerðir eða önnur stjórnvaldsfyrirmæli kveða á um skv. 1. gr. frumvarpsins. Þá getur sýslumaður með samþykki ráðherra annast framkvæmd verkefna fyrir aðrar ríkisstofnanir eða stjórnvöld með sérstökum samningi, enda standi ákvæði laga því ekki í vegi. Verkefni sýslumannsembættanna eru fjölbreytt og geta varðað mikilsverð persónuréttindi einstaklinga en þeim má skipta í annars vegar kjarnaverkefni, sem hver sýslumaður fer með innan síns umdæmis, og hins vegar sérverkefni á landsvísu.
Embætti sýslumanns eru í grunninn þjónustustofnun sem fer með ýmis þjónustu- og stjórnsýsluverkefni. Aðstæður núverandi níu sýslumannsembætta eru mismunandi hvað varðar stærð umdæmamarka, verkefni og starfsmannafjölda. Kjarnastarfsemi embættanna er fjölbreytt og á margvíslegum sviðum en almennt er þeim skipt í eftirfarandi flokka: fjölskyldumál, andlát og dánarbú, leyfi og löggildingar, skírteini, vegabréf og vottorð, þinglýsingar, staðfestingar og skráningar, fullnustuaðgerðir og nauðungarsölur, gjöld og innheimtu og aðra þjónustu, svo sem umboð Tryggingastofnunar ríkisins og Sjúkratrygginga Íslands. Þá fer hver sýslumaður með framkvæmd sérverkefna á landsvísu, þar má nefna sem dæmi innheimtumiðstöð sekta og sakarkostnaðar, heimagistingu, ættleiðingar, bætur til þolenda afbrota, útgáfu Lögbirtingablaðs og umsjón með skipulagsskrám sjálfseignarstofnana.
Um verkefni sýslumanna er fjallað í fjölmörgum sérlögum. Með breyttu skipulagi og sameiningu sýslumannsembætta er horft til þess að styrkja starfsemina og auka svigrúm fyrir ný verkefni samhliða því að stuðla að hraðari innleiðingu stafrænna lausna. Verði frumvarpið að lögum, sem ætlað er að leysa af hólmi gildandi lög um framkvæmdarvald og stjórnsýslu ríkisins í héraði, megi vænta þess að lagt verði fram annað frumvarp sem mæli fyrir um breytingar á þeirri löggjöf sem fjallar um verkefni sýslumanna, þar sem farið verði í nauðsynlegar uppfærslur á þeirri löggjöf sem breytingarnar varða.
Gert er ráð fyrir því að starfsstöðvar nýs sýslumannsembættis verði óbreyttar við gildistöku laganna og ekki fyrirhugaðar umfangsmiklar breytingar á núverandi skipulagi starfsstöðva og þjónustuframboði. Með tímanum verði þó gert ráð fyrir verkefnaflutningi frá höfuðborgarsvæðinu til landsbyggðarinnar, eftir því sem stafrænum umbótum vindur fram og tækifæri gefast fyrir uppbyggingu fagsviða og nánari verkaskiptingu milli starfsfólks. Í ljósi þess að endurskipulagning nýs embættis eftir sameiningu og yfirstjórn verkefna embættisins verður í höndum sýslumanns, í samráði við starfsfólk, verkefnisstjórn og eftir atvikum aðra haghafa, þykir ekki rétt að lögfesta sérstök fagsvið og takmarka þannig heimildir og úrræði sýslumanns til að ákveða verkaskiptingu hverju sinni miðað við framþróun stafrænna lausna, umfang verkefna o.fl. Í umsögn frá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu er bent á mikilvægi þess að byggja verkefnaskipan nýs embættis sem eina heild svo að þau verkefni sem eigi samleið verði flokkuð saman og unnin af sérhæfðu starfsfólki sem vinnur saman án þess að krafa sé gerð um tiltekna staðsetningu ef verkefnin sjálf krefjast þess ekki.
Meiri hlutinn undirstrikar mikilvægi þess að þeim sjónarmiðum sem lögð eru fram með frumvarpinu og áréttuð í áliti þessu verði fylgt eftir við mótun skipulags nýs sýslumannsembættis. Þrátt fyrir að það verði ekki lögbundið hvaða lágmarksþjónusta skuli veitt á hverri starfsstöð þá sé það skýrt að markmið með nýju embætti sýslumanns verði að treysta þjónustu um land allt og að þjónusta við almenning verði eins góð og hægt er. Líkt og rakið er í greinargerð með frumvarpinu er fyrirhugað að fjölga þeim verkefnum sem sýslumenn fara með en það þarfnast nánari útfærslu með lögum, reglugerðum eða öðrum stjórnvaldsfyrirmælum sem um málefnin gilda. Eitt af fyrstu verkefnum sýslumanns, í samvinnu við verkefnisstjórn, verður að greina tækifæri fyrir flutning óstaðbundinna verkefna, bæði frá starfsstöðinni á höfuðborgarsvæðinu og öðrum ríkisaðilum, til starfsstöðva á landsbyggðinni. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að í reglugerð ráðherra verði skipulag embættisins útfært nánar, þ.m.t. þjónustuframboð. Má í því samhengi nefna ábendingu í umsögn Stéttarfélags lögfræðinga þar sem er bent á hvernig skuli fara með innheimtuhlutverk sýslumanna á höfuðborgarsvæðinu þegar umdæmamörk hafa verið felld niður.
Verkefnisstjórn á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða.
Á grundvelli 4. mgr. ákvæðis til bráðabirgða I mun ráðherra við samþykkt laganna skipa sex manna verkefnisstjórn sem er ætlað að vinna með sýslumanni að mótun skipulags nýs sýslumannsembættis og skila ráðherra tillögu að reglugerð í samræmi við 5. gr. frumvarpsins. Tillögur verkefnisstjórnar skulu m.a. fjalla um staðsetningar og þjónustuframboð starfsstöðva, stjórnskipulag embættisins, úrbætur á löggjöf og öðrum stjórnvaldsfyrirmælum sem gilda um starfsemina, úrbætur á stafrænni þjónustu og annað sem er til þess fallið að stuðla að framþróun og eflingu embættisins innan stjórnkerfis hins opinbera.
Í ljósi þess að verkefnisstjórnin mun starfa á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða óskaði nefndin eftir nánari skýringum frá dómsmálaráðuneyti um það hvað henni væri markaður langur tími til starfa. Dómsmálaráðuneytið veitti nefndinni þær upplýsingar að gert sé ráð fyrir að verkefnisstjórnin muni þurfa nægan tíma til að yfirfara fyrirliggjandi gögn og greiningar sem tengjast sameiningu sýslumannsembættanna. Þá sé ekki síður mikilvægt að til staðar verði ákveðin eftirfylgni eftir sameininguna og því er gert ráð fyrir að verkefnisstjórnin muni starfa eftir þörfum fram yfir gildistöku laganna, þann 1. janúar 2026, en þó ekki lengur en til ársloka 2028. Á þeim tíma er áætlað að gefast muni nægt svigrúm til að standa skil á verkefnum verkefnisstjórnarinnar, þ.e. tillögu að reglugerð til ráðherra, að fullmóta og innleiða nýtt skipulag sameinaðs embættis, ásamt því að tryggja eftirfylgni með markmiðum og árangursmælingum fyrir starfsemi sameinaðs embættis.
Meiri hlutinn telur mikilvægt að slík verkefnisstjórn muni starfa með sýslumanni að mótun skipulags nýs embættis, ekki síst með hliðsjón af því að hún verður skipuð starfsfólki sýslumannsembættanna, tveimur frá landsbyggðarembættum og þeim þriðja frá embættinu á höfuðborgarsvæðinu, auk fulltrúa frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Stafrænu Íslandi. Með því verði stuðlað enn frekar að því að fá fram mikilvæg og fjölbreytt sjónarmið við mótun embættisins. Meiri hlutinn undirstrikar jafnframt að verkefnisstjórninni er ætlað að fylgja sameiningunni eftir en með vísan til þess að hún mun starfa á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða þá sé henni markaður tiltekinn tími til að ljúka verkefnum sínum.
Stafrænar þjónustulausnir.
Meiri hlutinn fagnar þeirri framþróun sem hefur orðið á stafrænni þjónustu sýslumannsembættanna. Þær umbætur stuðla enn fremur að því að störf geti flokkast sem óstaðbundin verkefni sem hægt er að vinna hvar sem er á landinu. Líkt og bent er á í greinargerð er víða að finna ákvæði í löggjöf sem varðar verkefni sýslumanna, ákvæði um verkaskiptingu og valdmörk sýslumanna, sem byggjast á núverandi umdæmismörkum og valdheimildum embættanna. Auk þess er víða að finna ýmsar hindranir fyrir innleiðingu stafrænnar málsmeðferðar í löggjöfinni sem jafnframt dregur úr möguleikum á að stuðla að bættri þjónustu við almenning. Þar af leiðandi þarf að gera ýmsar breytingar á löggjöfinni með það að markmiði að hún verði tæknilega hlutlaus, ásamt því að tryggja sýslumanni fullnægjandi heimildir fyrir stafrænni þjónustu þar sem aðstæður leyfa.
Meiri hlutinn telur að það sé grundvallaratriði í þróun nýs embættis að stuðla að auknu framboði stafrænnar þjónustu og samskipta með það að markmiði að tryggja bætt aðgengi íbúa að opinberri þjónustu á einfaldan, skilvirkan og öruggan hátt. Meiri hlutinn tekur jafnframt undir ábendingar ÖBÍ réttindasamtaka um mikilvægi þess að við innleiðingu stafrænna lausna verði gætt að viðmiðum um stafrænt aðgengi fyrir fatlað fólk enda nauðsynlegt að tryggja gott aðgengi fyrir alla. Í því samhengi undirstrikar meiri hlutinn að stafrænar lausnir verði fyrst og fremst viðbót við þá þjónustu sem sýslumannsembættin veita nú þegar en áfram verði mikilvægt að tryggja aðgengi að starfsstöðvum sýslumanns við veitingu þjónustu hins opinbera. Þá fagnar meiri hlutinn afstöðu Sambands íslenskra sveitarfélaga þess efnis að auka samstarf ríkis og sveitarfélaga á sviði stafrænnar þróunar og áherslu á að stafræn vegferð, þjónusta og uppbygging sé hugsuð heildstætt milli ríkis og sveitarfélaga. Þannig megi nýta betur fjármagn og þekkingu og tryggja samþættingu í stafrænni þróun og rekstri. Meiri hlutinn hvetur til frekara samstarfs hvað það varðar.
Leiðbeiningarskylda sýslumanns.
Í c-lið 2. gr. frumvarpsins kemur fram að eitt af hlutverkum sýslumanns skuli vera að leiðbeina þeim sem leita til embættisins um þjónustu annarra ríkisstofnana eftir því sem þörf krefur. Með því er lagt til að lögfesta þann stuðning sem starfsfólki, einkum á landsbyggðinni, er ætlað að veita almenningi og öðrum stofnunum vegna fjarlægðar stofnana frá íbúum og felst í því að veita leiðbeiningar til að reka erindi gagnvart öðrum stjórnvöldum vegna málefna sem falla utan starfssviðs sýslumanns. Þetta sé lagt til í ljósi þess að starfsstöðvar sýslumanns eru dreifðar um land allt og eru oft eina staðbundna stjórnvaldið sem almenningur getur leitað til eftir leiðbeiningum vegna verkefna annarra stjórnvalda og því lagt til að lögfesta þetta hlutverk. Með þessu er því í reynd verið að festa í sessi það hlutverk sem sýslumenn og starfsfólk hafa í gegnum tíðina að jafnaði sinnt í umdæmi sínu þar sem starfsstöðvar sýslumanna hafa verið eins konar þjónustukjarni heimamanna, þ.e. stjórnsýslustöð ríkis í héraði. Í umsögn Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu og frá Stéttarfélagi lögfræðinga eru gerðar athugasemdir við ákvæðið og bent á að það sé ekki skýrt hvað skuli felast í umræddri leiðbeiningarskyldu sýslumanns eða hvernig hún skuli afmörkuð, m.a. hvort henni verði eins sinnt um land allt, þar á meðal á höfuðborgarsvæðinu.
Meiri hlutinn áréttar í þessu sambandi að ákvæðið felur ekki í sér ríkari leiðbeiningarskyldu til handa sýslumanni en leiðir af 7. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Samkvæmt því ákvæði skal stjórnvald veita þeim sem til þess leita nauðsynlega aðstoð og leiðbeiningar varðandi þau mál sem snerta starfssvið þess. Berist stjórnvaldi skriflegt erindi sem ekki snertir starfssvið þess ber því að framsenda erindið á réttan stað svo fljótt sem unnt er. Á grundvelli stjórnsýslulaga er þar af leiðandi ljóst að stjórnvaldi er skylt að leiðbeina og aðstoða þá sem til þess leita um málefni sem eru á starfssviði þess. Meiri hlutinn telur að með því að kveða á um sérstaka leiðbeiningarskyldu sýslumanns sé ekki verið að kveða á um að starfsfólk sýslumanns hafi ítarlega þekkingu á allri starfsemi ríkisins né að því verði falið að sinna eiginlegri lögfræðiþjónustu eða veita umfangsmikla sérfræðiráðgjöf. Embættinu væri þó falið að veita almennar leiðbeiningar þrátt fyrir að málefni sé ekki á starfssviði sýslumanns. Gera má ráð fyrir að um geti verið að ræða einstaklingsbundnar leiðbeiningar þegar eftir því væri leitað hjá staðbundnum stjórnvöldum, svo sem við að reka erindi milliliðalaust gagnvart öðrum stjórnvöldum eða leiðbeina við útfyllingu eyðublaða. Þá má vænta þess að ekki muni í sama mæli reyna á slíka leiðbeiningarskyldu á höfuðborgarsvæðinu í ljósi þess að það er almennt auðveldara fyrir borgarana að snúa sér beint að viðkomandi stjórnvaldi vegna staðsetningar þess. Þó megi gera ráð fyrir því að starfsfólk muni veita almennar leiðbeiningar eftir því sem mögulegt er ef tilfallandi mál koma upp á starfsstöð á höfuðborgarsvæðinu með vísan til hlutverks sýslumanns en einnig á grundvelli stjórnsýslulaga sem og óskráðra meginreglna stjórnsýsluréttar.
Hæfisskilyrði sýslumanns.
Í 3. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um að ráðherra skipi sýslumann til fimm ára í senn og kveðið á um sérstök hæfisskilyrði sem sýslumaður skal uppfylla. Samkvæmt e-lið ákvæðisins skal sýslumaður hafa háskólamenntun og reynslu af stjórnun sem nýtist í starfi. Líkt og rakið er í greinargerð er helsta breytingin frá gildandi lögum sú að lagt er til að vikið verði frá áskilnaði um lögfræðimenntun og í staðinn gerð krafa um háskólamenntun og reynslu af rekstri og stjórnun. Er það rökstutt með því að í ljósi stærðar hins nýja embættis og fjölda starfsfólks þyki mikilvægt að þrengja ekki um of hæfisskilyrðin og takmarka þannig möguleika hæfra stjórnenda til að sækjast eftir skipun í embættið.
Í umsögn frá Stéttarfélagi lögfræðinga eru gerðar athugasemdir við þessa breytingu og bent á að með því að ráða lögfræðimenntaðan einstakling í starf sýslumanns megi ná fram markmiði um hæfan stjórnanda auk þess að gera þá kröfu að viðkomandi hafi faglega þekkingu á umsvifamiklum verkefnum embættisins. Í umsögn frá Sýslumannafélagi Íslands er bent á að sýslumenn beri ábyrgð á lögfræðilegum niðurstöðum álitaefna sem varða réttindi og skyldur landsmanna, í mörgum tilvikum með stoð í mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar þar sem teknar eru ákvarðanir sem varða viðkvæm réttindi, t.d. á sviði fullnusturéttar og fjölskyldumála. Rök standi til þess að þörf sé á löglærðum sýslumanni vegna þeirra viðfangsefna sem embættinu eru falin og áður töldust til dómsathafna.
Meiri hlutinn telur að þær kröfur sem gera verður til stjórnanda svo viðamikils embættis sem hér um ræðir lúti að hæfni viðkomandi sem stjórnanda og leiðtoga, sbr. stjórnendastefnu ríkisins frá 2019, og beri því að líta fremur til leiðtogahæfileika en tiltekinnar menntunar. Þá verði við skipulagningu embættisins eftir atvikum hægt að ráða til starfa yfirlögfræðing sem hafa muni með höndum samræmingarhlutverk er lúti að lögfræðilegum verkefnum embættisins. Ef litið er til samsetningar starfsfólks sýslumannsembættanna í dag er töluverður fjöldi starfsfólks lögfræðimenntaður og mun svo verða áfram. Þekking á lögfræði mun verða nægjanleg hjá embætti sýslumanns þó að svo kynni að fara að sýslumaður sjálfur hefði lokið annarri viðeigandi menntun. Gera má ráð fyrir að margir hæfir umsækjendur um embætti sýslumanns muni hafa lokið embættisprófi eða grunnnámi ásamt meistaraprófi í lögum.
Réttindi starfsfólks sýslumannsembættanna.
Í desember 2024 unnu um 260 manns hjá sýslumannsembættum landsins og starfa flestir hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Gengið er út frá því að starfsfólk sýslumannsembætta sem er í starfi verði áfram starfsfólk hjá hinu nýja embætti sýslumanns. Hefðbundin þjónusta á starfsstöðvum embættanna mun áfram standa almenningi til boða enda mikilvægt að tryggja að allir samfélagshópar geti notið þjónustu hins opinbera. Samhliða mun þróun stafrænnar þjónustu hjá ríkinu minnka þörf fyrir aðkomu starfsmanna að tilteknum verkefnum þar sem hugbúnaður mun í auknum mæli afgreiða erindi og styðja við úrlausnir sérfræðinga.
Umsagnaraðilar töldu það jákvætt að allt starfsfólk haldi starfi sínu við sameiningu sýslumannsembættanna en undirstrikuðu mikilvægi þess að starfsfólk þurfi ekki að sæta verulegum breytingum á starfshögum, svo sem kjörum eða flutningi á milli starfsstöðva. Í umsögn frá Sýslumannafélagi Íslands er áréttað að nú er starfsfólk starfandi við níu mismunandi embætti sem hvert og eitt hefur sína menningu og siði, auk mismunandi launasetningar á grundvelli ólíkra stofnanasamninga. Stéttarfélag lögfræðinga undirstrikaði hvað það varðar nauðsyn þess að vinna að nýjum stofnanasamningum með það að markmiði að greina og vinna að samræmingu launa hjá starfsfólki nýs embættis. Þá var fyrir nefndinni bent á það hvað langtímaóvissa hafi mikil áhrif á starfsöryggi og ánægju í starfi. Í umsögn frá bæjarráði Vestmannaeyja og fleiri umsögnum var m.a. fjallað um að það sé óvissa um það hvaða umboð millistjórnendur, sem muni líklega fara fyrir starfsstöðvum um landið, komi til með að hafa til að taka ákvarðanir fyrir hönd sýslumanns. Auk þess þurfi að gæta að því að löglærðir fulltrúar verði starfandi á öllum starfsstöðvum.
Meiri hlutinn gerir ráð fyrir að stjórnskipulag embættisins taki mið af þörfum og verði markaður skýr rammi í reglugerð. Þá tekur meiri hlutinn undir framangreind sjónarmið og undirstrikar mikilvægi þess að góður undirbúningur sé grundvallarforsenda fyrir því að hægt sé að vanda til verka og tryggja farsæla sameiningu starfsfólks hjá nýju embætti sýslumanns.
Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.
Ingibjörg Isaksen var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Alþingi, 5. júní 2025.
| Víðir Reynisson, form. |
Grímur Grímsson, frsm. | Guðmundur Ari Sigurjónsson. | |
| Heiða Ingimarsdóttir. | Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir. | ||
